Оқырманнан хат

Келіп кету есептегіші

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterБүгін1713
mod_vvisit_counterКеше2601
mod_vvisit_counterОсы аптада15984
mod_vvisit_counterӨткен аптада18090
mod_vvisit_counterОсы айда18414
mod_vvisit_counterӨткен айда58946
mod_vvisit_counterБәрі4199504


Өзекті мәселелер

  • 05.12.19

    «Құмкөл-Қызылорда» авто­жолы­ның 70-інші шақырымында «Кеңлік» кен орнынан Шымкент қаласына бағыт­ алған «Neoplan» маркалы автобус­ аударылып, 8 адам қаза тапты. 21 адам жарақат алған. Мәліметтерге сүйенсек, автобус ішінде барлығы 36 адам болған. Олардың барлығы – «Саутс Ойл» мұнай компаниясының қызметкерлері» деген ақпарат барша қазақстандықтың қабырғасын қа­йысты­рғаны  анық.

    ...
    Толығырақ...
  • 05.12.19

    Алты құрлықты ақпарат билеген уақытта оған ілесіп отырудың өзі жетіс­тік. Соңғы жылдары «жаңа медианың келешегі кемел, ал дәстүрлі БАҚ-тың болашағы бұлыңғыр» деген пікір бірен-саран айтылып жүр. Қай медианың алға озып, қайсысы артта қалатыны уақыт еншісіндегі дүние деп білеміз. Бірақ ел алдымен интернетте жылт еткен жаңалыққа емес, газет бетінде қатталған хабар­ға сенетіні анық. Ол – ақиқат. Толығырақ...

  • 05.12.19

     

    Ерғали  АБДУЛЛА


    Қу  ақша

    Бермеймін дегенді – бергізеді. Көрмеймін деге...

    Толығырақ...
  • 05.12.19

    Арнайы  бетіміздің  тұрақты айдарындағы кезекті қонағымызбен  сұхбаттасудың  сәті түсті. Бұған дейін есепшілер мен ұстаздар әулеті туралы жазған болатынбыз. Жасыратын түгі жоқ, бұл жолы кейіпкер таңдау оңайға соқпады. Нәти­жесі­нде таңдау арманы – бір, мақсаты – ортақ, бол­мысы – егіз, бірге оқып, медицина саласында бірге қызмет етіп, бір шаңырақтың түтінін түзу ұшырып отырған дәріг...

    Толығырақ...
  • 05.12.19

    Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаев өткен жылғы 5 қазандағы Жолдауында «2019 жыл – Жастар жылы» деп жариялады. Жыл аяғы жақын. Күні бүгінге дейін елімізде жастар мәселесі бойынша озық істер орындалып, межелі мақсаттарға қол жеткізілді. Елбасы өзінің «Тәуелсіздік дәуірі» атты кітабында: «Менің ойымш­а, біздің жастар елеспен өмір сүрмеуге тиіс. «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға орт...

    Толығырақ...
Қараша 2018

Қызылордада Диагностикалық орталық жеке денсаулық ұйымдарының қызмет жасауына негізсіз кедергі жасауда PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
15.11.2018 17:07

Қызылордада стоматологиялық көмек көрсететін жеке денсаулық сақтау ұйымдары проблемаға кездесіп отыр.

Қыркүйек айында Кәсіпкерлер палатасына стоматологиялық көмек көрсететін жеке денсаулық сақтау ұйымдары «Дента Люкс» және «Қанат-Орда» ЖШС-терінен Қызылорда қалалық қаржы бөлімі мен «Қызылорда облыстық кеңес беру диагностикалық орталығы» ШЖҚ МКК тарапынан стоматологиялық қызмет көрсету саласында бәсекелестікті шектеу іс-әрекеттеріне шағым түсті.

ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрінің 2016 жылғы 12 желтоқсандағы №1053 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасында стоматологиялық көмек көрсетуді ұйымдастыру стандартының 6-тармағында «Стоматологиялық аурулардың профилактикасы кабинеті оқушылар саны кемінде 800 адам болатын білім беру ұйымдарында ұйымдастырылады», - деп көрсетілген.

2018 жылғы 3 қыркүйекте Қызылорда қалалық қаржы бөлімі www.gosreestr.kz веб-порталында коммуналдық меншіктегі 19 мектеп ғимаратының ішінен 14 шаршы метрден кем емес тұрғын емес жайларды 2018 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 2021 жылдың 1 қыркүйегіне дейін стоматологиялық қызмет көрсету мақсатында мүліктік жалдауға (жалға алуға) беру тендерін өткізу туралы хабарлама жариялайды.

«Дента Люкс» ЖШС және «Қанат-Орда» ЖШС ұйымдары тендерге қатысу үшін тізілімнің веб-порталында өтінімдерін тіркеткен.

Мемлекеттік мүлікті мүліктік жалдауға (жалға алуға) беру қағидаларына сәйкес екі немесе одан да көп өтінім берілген жағдайда, оларды мүліктік жалдауға беру тендер өткізу арқылы жүзеге асырылуы тиіс болатын.

Дегенмен, тендерге қатысушылардың өтінімдерін қабылдау барысында Диагностикалық орталық Қаржы бөлімінен №271, 257, 211, 261, 253, 6, 140, 197, 233, 235, 261, 7 мектептерде оқушыларға стоматологиялық көмек көрсету үшін тұрғын емес жайларды өтеусіз пайдалануға беруді сұраған. Аталмыш өтініш қалалық коммуналдық меншік нысандарын жалға беру үшін тендер өткізу жөніндегі тұрақты комиссия отырыстарында бірнеше мәрте қаралған.

Нәтижесінде тендер өткізуден бас тартылған.

Мәселені жан-жақты зерделеген Палата мамандары заң талаптарының бұзылғандығын анықтады.

Біріншісі, Диагностикалық орталықтың заңсыз кәсіпкерлік қызметке қатысуы

Диагностикалық орталық шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын ретінде мемлекеттік кәсіпкерлік субъектісі болып табылады.

Мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысуын шектеу мәселелері бойынша заң қолданысқа енгенінен бері, «Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры» облыстық филиалының мәліметінше, 2016-2018 жылдар аралығында Диагностикалық орталыққа Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі шеңберінде стоматологиялық көмек көрсету үшін 666 355 300 теңге бөлінген.

Дегенмен, Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті және тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетінің Қызылорда облысы бойынша департаменті тарапынан Диагностикалық орталықтың жүзеге асырып отырған қызмет түрлеріне қатысты тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін бағалау және кәсіпкерлік ортада мемлекеттің кәсіпкерлік ортаға қатысуының орындылығын анықтау мақсатында жүргізген талдау нәтижесіне сәйкес стоматологиялық қызмет түрімен айналысатын Қызылорда қаласы географиялық шекарасында 32 жеке нарық субъектісі бар екенін ескере отырып, осы қызмет түрі бәсекелестік дамыған ортаға жататындығы анықталған.

Осының негізінде Департамент 2018 жылғы 1 қазанда Қызылорда облысы денсаулық сақтау басқармасына бәсекелестікті қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттер жасалуы туралы арнайы нұсқама жолдаған. Аталған нұсқамада Диагностикалық орталықпен жүзеге асырудағы стоматологиялық қызметтің тоқтатылуы көрсетілген.

Екіншісі, тұрғын емес жайларды Диагностикалық орталыққа өтеусіз уақытша пайдалануға заңсыз берілуі

Қаржы бөлімінің 2017 жылғы 31 қаңтардағы №33 және 2018 жылғы 26 қаңтардағы №69 бұйрықтарымен 26 мектептің теңгеріміндегі тұрғын емес жайларды Диагностикалық орталыққа стоматологиялық кабинеттер ашу үшін жалдау ақысы өндірілмей орналастыруға берілген.

Дегенмен, «Мемлекеттік мүлік туралы» ҚР Заңында тұрғын емес жайларды Қаржы бөлімі тарапынан Диагностикалық орталыққа өтеусіз уақытша пайдалануға беруге негіз жоқ. Бұл жағдайда мектептердегі тұрғын емес жайлар мүліктік жалдауға (жалға алуға) берілуі қажет.

Үшіншісі, тендерді өткізуден негізсіз бас тарту

Әдепкіде, барлық 19 мектеп директорының мектеп ішіндегі бос тұрған кабинеттерді Диагностикалық орталыққа беруіне орай, тендер өткізуден бас тартылғандығы туралы Палатаға хабарланды. Одан кейін қаржы бөлімі 2018 жылғы 2 қазандағы хатымен барлық 19 мектептің тұрғын емес жайларды өз қажеттілігіне пайдалануына байланысты, оның ішінде 7 мектепте оқушылар көп болғандықтан тендер өткізуден ресми түрде бас тартылғанын хабарлаған.

Дегенмен, Қызылорда қалалық білім бөлімінің ресми мәліметіне сәйкес қаржы бөлімімен аталған мектептерде оқушылар орнының тапшылығы жоқ, керісінше, артық орындар бар екендігі анықталды.

Жалпы, осы мәселеге қатысты биыл наурыз және қыркүйек айларында екі мәрте тендер жарияланып, бас тартылған. Осылайша, кәсіпкерлер босқа әуре-сарсаңға салынған. Құжат дайындауға босқа қаржы шығындалған, уақыт жұмсалған.

Төртіншіден, мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобасына негізсіз сілтеме

Диагностикалық орталықтың 2018 жылғы 18 қыркүйектегі №01-655 хатымен Қызылорда қаласындағы мектептердегі стоматологиялық кабинеттерді «Қызылорда қаласының тұрғындарына стоматологиялық көмекті жетілдіру» мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобасы шеңберінде жабдықтау жоспарланып отырғаны хабарланды.

Дегенмен, мұндай жоба 2018 жылғы 17 қазандағы жағдай бойынша өңірде іске асырылып жатқан 75 мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобасының арасында жоқ. Сондықтан күні бұрын бұл жобаның экономикалық қорытындысына сілтеме жасау жөнсіз. Бұның үстіне, Диагностикалық орталықтың мектептерде өз бетінше стоматологиялық кабинет ашуға ресурстары жоқ.

Қалалық білім бөлімінің мәліметінше, бұған дейін Диагностикалық орталыққа берілген 26 мектептегі тұрғын емес жайлардың 8-інде ағымдағы жылғы 16 шілдеге дейін стоматологиялық кабинеттер орналастыру бойынша ешқандай жұмыс атқарылмаған.

Мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобасы іске асырылғанның өзінде оның шеңберінде 20 мектептегі стоматологиялық кабинеттерді жабдықтау жоспарлануда. Ал, бүгінгі күні Диагностикалық орталыққа 26 мектептен тұрғын емес жай беріліп отыр. Жобадағы көрсеткіштен де жоғары.

Бұған қоса, Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаментінің нұсқамасына сәйкес стоматологиялық қызмет көрсету нарығы Қызылорда қаласы географиялық шекарасында бәсекелестік дамыған ортаға жатады.

Сондықтан бәсекелестік дамыған ортада Диагностикалық орталық арқылы мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобасының іске асырылуы мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысу үлесін ұлғайтуға алып келеді. Керісінше, бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамаға сәйкес мемлекет кәсіпкерлік қызметке қатысу үлесін қысқартуға бағытталған шаралар қабылдау қажет.

Осыған байланысты нұсқамада Диагностикалық орталықтың бұл нарықта кәсіпкерлік қызметке қатысуына тыйым салынған.

Кәсіпкерлер мен коммуналдық кәсіпорын арасындағы даудан туындаған әлеуметтік-экономикалық салдарына қатысты Палата директоры Ғалымбек Жақсылықов: «Осы проблема негізінде бүгінде бірқатар мектептің оқушылары тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі шеңберінде мерзімінде стоматологиялық көмек ала алмауда. Оның үстіне соңғы 3 жыл ішінде стоматологиялық көмек көрсететін жеке денсаулық сақтау ұйымдары 666 млн. теңгенің тапсырысынан құр қалып отыр. Тағы да 26 мектепті мүліктік жалдауға бермеуден жергілікті бюджетке кіріс түспеуде. Сондай-ақ, жеке денсаулық сақтау ұйымдары тарапынан 26 мектептегі стоматологиялық кабинеттерде шамамен 78 жаңа жұмыс орны ашылмай отыр», - дейді.

Аталмыш проблема жақында Палата жанындағы Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі Кеңесінде қаралды. Бұл мәселеге әлі нүкте қойылған жоқ. Әзірге мәселе Мемлекеттік қызмет істері Агенттігінің облыс бойынша департаменті мен облыстық прокуратурада қаралуда. Нәтижесі жөнінде өздеріңізді қосымша хабардар ететін боламыз.

 

Қызылорда облысы

кәсіпкерлер палатасының баспасөз қызметі

 


ТАРИФ «ТОҚПАҒЫ» һәм ҚАРАШАНЫҢ ҚАҺАРЫ PDF Print Email
Жаңалықтар - Саясат
15.11.2018 12:11

Еліміздегі жұмсақ креслода кабинетінің кілтін айналдырып отырған бірқатар министр­лікті «су шайып» кетті. Елбасының төрағалығымен өткен Қауіпсіздік кеңесінің отырысын айтамыз. Тоғыз айдан бері баянд­амаларын толғақ қысып тұрғандай оқып келген бас экономист пен бас энергетик тығырыққа тірелді. Коммуналдық тариф­тердің түзілу саласындағы заңды­лықтың  сақталуына  жүргізілген тексерістің нәтижелері  оларды  қайта-қайта орын­дарынан  тұруға  мәжбүрледі.

Бірақ, сөйлей-сөйлей  шешендік  өнерге   бейімделген  олар үшін үшбұрыштан төртбұрыш жасау әсте дүние емес. Десек те, ел президентінің табан­ды талабы бұл жолы жауапты министр­лердің жалтаруына да мүмкіндік берген жоқ. Ашылған ауыздың қайта жабылатыны секілді өздерінің қателіктерінен туындаған мәселені енді күн демей, түн демей,­ майшаммен отырса да айдың аяғына дейін бітірулері тиіс. Әйтпесе, тесіктен кірген  жыланды басына ақ құйып, есіктен шығарып  салатын әдетімізден жаңылмаған қазақпыз  ғой.

Хош, халықтың қалтасын қақпаса, оны бүтіндеп берейін деген жан табылмасы анық. Бұған дейін де, қазірдің өзінде су, жылу, газ, жарықтың мәселесін жырлап отырған қарашаның қаһары қымбатшылыққа түсіп тұр. Бұл біздің сөзіміз не ойым­ыз емес, президенттің өзі жолдауалды сауалнама жүргізгенде коммуналдық қызметтер бағасының қымбатшылығы ел арасындағы өзекті мәселе екенін аңғарған. Ол ол ма, ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті және тұтынушы­лардың құқықтарын қорғау комитетінің «Моноп­олияға қарсы органның белсен­ділігін қалай бағалар едіңіз?» деген сауалнамасына респонденттердің 70 пайыздан астамы «төмен» баға берген. Ал «орташа», «жоғары» деп бағалаушылар 10 пайыздан әзер асып тұр. Осыдан кейін президент қамшы­сын кімдерге қарата сілтейтіні  белгілі  емес  пе?

- Кезінде біз белгілі бір мақсатпен «Инвест­ициялар орнына тариф» бағдар­ламасын  қабылдадық.  Бұл  бағдарлама  2009 жылдан бастап 7 жыл бойы монополистерге өз өндірістерін жаңғырту үшін миллиардтаған қаражат табуға мүмкіндік берді. Олардың барлық өндірістік қуатын жақсарту үшін біз тарифті екі есе көтеруге келістік. Ірі энергетикалық компаниялар осы қаржы есебінен қуатын жаңартудың орнына тұтынушылар есебінен заңсыз байып­ келді. Бұл компаниялар қызмет көр­сету құнына қызметкерлерінің сыйақылары мен бонустарын қосып, өндірістік шығындарды негізсіз арттырған, - деп мәлімдеді Елбасы қауіпсіздік кеңесінің отырысында.

Энергия жеткізуші компаниялардың осы әрекеттерінен тұрғындар 14 миллиард теңге шығынға ұшыраса, энергиямен қамтамасыз ететін компаниялардың заңсыз кірісі 15 миллиард теңгеге жеткен. Бас прокуратурамен жүргі­зілген тексеріс нәтижесінде жергілікті атқарушы органдар тарапынан тарифтерді төмендету үшін бөлінген субсидиялар да өз мақсатында игерілмеген. Құмға сіңген, болмаса желге ұшқан. Жо-жоқ, қыруар қаржыны олай бетімен жіберіп қоюы әсте мүмкін емес, сірә біреудің «шатырына» жұмсалған болар. Ал тұрғындарын тығырыққа тіреп қойған­ облыстардың қатарында Қызылорда да бар.

- «Астанаэнергосбыт» мекемесі тарифті қалыптастыру кезінде электр энергиясын 11,8 теңгеден сатып алатынын көрсеткен. Ал іс жүзінде одан 2 есе арзан бағаға сатып алған. Соның салдарынан Елорда тұрғындарынан 2,6 млрд теңгеге артық қаржы негізсіз алынды. Атырау, Алматы, Ақтөбе, Қызылорда және Шығыс Қазақстан облыстарындағы жабдықтаушылар да осындай әрекетпен 1 млрд теңге­ көлемінде негізсіз пайда тапқаны белгілі болды. Монополистер прокурорлық шаралардың нәтижесінде 5 млн тұтынуш­ыға 13 млрд теңгеге жуық шығынды өтеген. Сондай­-ақ, 14 өңірде электр қуаты мен жылудың бағасы төмендетілген, - деді Бас прокуратураның алқа отыры­сында  «Нұр  Отан»  партиясы төрағасының бірінші орын­басары  М.Әшімбаев.

Бірқатар коммуналдық тарифтерге қатысты аймақтағы ахуалды білмек болып, ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті және тұтынушылардың құқықтарын­ қорғау комитетінің Қызылорда облысы бойынша департаментіне хабарластық.

- 2018 жылдың басынан бастап реттелетін коммуналдық қызметтердің тарифтері, сумен және жылумен жабдықтау қызметтерінің тарифтерін қоспағанда, өзгеріссіз қалды. Сонымен қатар, «Қызылордажылуэлектрорталығы» МКК-мен өндірілетін электр энергиясы бағасының 1 кВт сағатқа 9,4 теңгеден 11,13 теңгеге өзгеруіне байланысты «Қызылорда су жүйесі» МКК-ның реттелетін қызметтері­нің тарифтері қолданыстағы тарифтермен салыстырғанда суды таратушы желілер арқылы беру қызметіне 1,1 пайыз­ға және сарқынды суды бұру қызметіне 1,7 пайызға өзгертіліп бекітілді. Бұдан басқа, ағымдағы жылдың 1 қазанынан бастап «Қызылордажылуэлектрорталығы» МКК-ның жылу­мен жабдықтау қызметіне төтенше реттеуші шаралар­ ретінде тарифтің шекті деңгейі бекітілді. Оның ішінде орташ­а босату тарифі қолданыстағы тарифпен салыс­тырғанда 3,4 пайызға өзгертілді, ал халық үшін – 1,6 пайыз­ға. Тарифтердің өзгеруінің басты себебі, тауарлық газдың көтерме бағасы 1000 текше метрге ҚҚС-сыз 7545 теңгеден 8677 теңгеге өсуіне байланысты. Алайда субъектімен амортизациялық аударымдарды мақсатқа сай емес пайдаланғаны үшін биылғы 1 желтоқсаннан бастап «Қызылордажылу­электрорталығы» МКК-ның жылумен жабдықтау қызметінің тарифі 1,2 пайызға төменде­тіледі. Тағы бір айта кетерлігі, Елбасының 2018 жыл­ғы 5 қазандағы халыққа жолдауында белгі­ленген тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы мен табиғи монополиялардың қызметі үшін белгіле­нетін тарифтердің ашықтығын қамтамасыз ету мақсатында апта сайын департаментте азаматтарды қабылдау күні өтеді, - деді аталмыш  департаменттің  бөлім  басшысы К.Тоқан­қызы.

Сондай-ақ, 2017 жылдың қорытындысына талдау нәтижесінде ағымдағы жылы 10 табиғи монополия субъектілеріне 17 уақытша өтемдік тарифтер енгізіліп, тұтынушыларға 358 млн теңге­ қайтарылған. Ал жылумен жабдықтаушы мекемелерге 2017-2018 жылдардағы жылу беру кезеңіне қайта есептеу жүргізіліп, тұрғындарға 54,8 млн теңгедей қаржы кері берілген. Бұл – Қызылорда облысындағы жағдай.

- Прокурорлық тексеру аясында «Қызыл­орда  электр тарату  тораптары» компаниясының 73,5 млн теңге көлемінде негізсіз табыс алғаны анықталды. Прокурорлық қадағалау актісі негізі­нде монополистпен уақытша өтемдік тариф­і енгізіліп, соның нәтижесінде электр энер­гия­сын  беру  қызметінің құны кВт/сағатына  4,945-тен 4,934 теңгеге дейін төмендеді. Табиғи монополиялар заңнамасын бұзғаны үшін кәсіп­орынға ӘҚБтК-нің 164-бабы 5-бөлігімен әкім­шілік жауаптылыққа тартылып, 1,4 млн теңге көлемінде  айыппұл  салынды, - деп хабарлайды­ Қызылорда  облысының  прокуратурасы.

Бүрсігүні Үкімет сағатында да осы мәселе қызу талқыға түсті. Бас энергетик «көтерме сауда­ бағасын 2019 жылғы 1 қаңтардан бастап төмендету тауарлық газдың түпкі бағасын өңірге байланысты газ пайдаланатын электр станциялары үшін 6-дан 15%-ға дейін төмендетуге мүм­кіндік береді» деген мәлімдеме жасады. Ал Үкіметбасы «Жосықсыз монополистер мен тариф­терді көтеру арқылы пайдаға кенелген компаниялар заң алдында жауап беруі тиіс. Оны тергеу барысы жариялануы керек» деген қатаң тапсырма берді. Жыл аяқталып қалды. Шенеуніктердің «шырылдайтын» уақыты алда. Орындықтарының астынан шыққан суға «сира­ғымнан  келмейді»  деп  қарамаса сол-ақ...

Н.ҚҰДАЙБЕРГЕН

 


ТЕҢІЗДІ ДЕ ТЫНЫҚТЫРУ ҚАЖЕТ PDF Print Email
Жаңалықтар - Саясат
15.11.2018 12:05

Мұхтар  ОРАЗБАЕВ,

Арал  ауданының  әкімі:

Арал ауданының әкімі Мұхтар Әуесұлымен сұхбаттасуды біраздан бері жоспарлап жүр едік. «Сабақты ине сәтімен» дегендей, соның реті өткен жұмада келді. Әу баста кездесуді түс ауа сағат 3-ке деп белгілегенбіз. Әдетте басшылардың айтылған уақытта келмейтініне әбден етіміз үйренген. Тағы да сол жайт. Не керек, әкімдіктің алдында тапжылмай 2 сағат күттік...

Ілби басып, именіп, аудан басшысының кабинетіне кірдік. Құрақ ұшып қарсы алды. Сөйтсек, кешігуінің себебі мынада екен. Қызылорда қаласының 200 жылдық мерейтойына орай облыс орталығынан бір топ делегация Аралдың бүгінгі бет-бейнесімен танысуға келіпті. Меймандарды күтіп алып, өңірдің тыныс-тіршілігімен таныстырып, енді ғана босаған сәті көрінеді. Одан қалды жұмаға жоспарланған бірнеше құрылыс нысандарын аралап қайтқанын айтты. Ат үстінде жүрген азаматтың бізді жас демей, мән-жайды түсіндіріп, ілтипат танытқанына іштей риза болғанымыз рас. Енді екеуара әңгіменің әлқиссасына кіріссек.

– Мұхтар Әуесұлы, 6 жыл Арал ауданы әкімі аппаратының басшысы, одан  кейін тағы да осынша уақыт Арал ауданы  әкімінің  орынбасары қызметін атқарып келдіңіз. Оның үстіне осы топырақ­та туып-өстіңіз. Бір сөзбен айтқан­да, елдің арғы-бергі тарихынан хабары бар азаматсыз. Аралдық аға­йын­ның  бүгінгі  әл-ауқаты  қалай?

– Бүгінгі таңда аудан тұрғында­рының  саны 80 мыңға жуық. Соңғы  5 жылда халық саны 7,5 мыңға көбейді. Кешегі күнмен салыстыр­ғанда елдегі ағайынның хал-ахуалы айтарлықтай жақсарды. Мәселен, бізде бірнеше балық өңдеу зауытының жұмыс істейтінін білесіз. Мені таңғалдыратыны, әлгі зауыттарда ешкімнің еңбек еткісі келмейді. Ал, өзге өңірлерде екі қолға бір күрек таппай­ жүргендері қаншама? Жалақысы тәп-тәуір. Дегенмен, соңғы кезде­ аудан тұрғындары бизнес бастауға ықылас танытып жатыр. Қуа­ныштымыз, әрине! Бұған жергілікті билік тарапынан қолымыздан келгенше мүмкіндік жасаймыз.

Тағы бір жайт, қазір халықтың көзқарасы кәдімгідей өзгерген. Жасыр­атыны жоқ, бұрын «Маған жұмыс тауып беріңіз», «Әлеуметтік жағдайым нашар. Көмек қажет» деп есік қағатындардың қатары көп еді. Бүгінде бұл әдеттен арылдық. Бізге «Көшемізге қашан асфальт төселеді?», «Жарық қашан жүргізіледі?» деп шағымданады. Жекелеген проб­лемалардан гөрі тұтас елге қажетті инфрақұрылымды сұрайтын болды. Бұл ненің көрсеткіші? Елдің тұр­мысы түзеле бастағанның белгісі. Соның  дәлелі.

– Аймақ  басшысының  өзі САРАТС-2 жобасының басталғанын мәлімдеді. Айтыңызшы, ғасыр жобасының екінші кезеңі балық шаруашылығының өріс­теуіне қаншалықты жол ашады?

– Биыл 8 компоненттен тұратын «ғасыр жобасының» 2-ші кезеңі басталд­ы. Оның 5-еуі іске асып жа­тыр­. Рас, ауқымды дүние. Бүгінгі таңда Арал теңізі қаладан 17 шақырым ғана қашықтықта. Егер САРАТС-2 сәтті жүзеге асса, қала мен теңіздің арасы 1-1,5 ғана шақырым болмақ. Қазіргі күні 9-шы балық өңдеу зауытының құрылысы жүруде. Жақын күндері ол да іске қосылмақ. Осы жоба аясында Қамыстыбас және Ақшатау көл жүйелерін қалпына келтіру секіл­ді маңызды мәселелер де шешімін табады. САРАТС-2 жобасы арқылы теңіз толысып ғана қоймай, кенезесі кепкен кебір жерлер нәрленеді. Жайы­лымдық пен шабындық суланып, аграрлық секторға да серпін беред­і. Шынын айту қажет, қазір Көкарал бөгетінен өткен балықтар Үлкен Аралдың тұзды сорында қырылып жатыр. Сондықтан осы бөгетті көтеруді  бүкіл  балықшы  қауым  асыға күтіп жүр.

– Жалпы, заңсыз балық аулау­шылармен күрес қалай жүргізілуде? Сондай-ақ, теңізде балық қоры азайды деп  айтылып  жүр.

– Сіздің сауалыңыз  өте  өзекті. Дәл  қазір  теңізде  бұрынғыдай  балық жоқ. Азайған. Жылына 7,5 мың тонна­ балық аулануда. Мұны балықшылар да айтып отыр. Тарлан тарих бетте­рінде Арал өңірінің тұрғындары балық шаруашылы­ғымен аты шық­қаны тайға таңба басқандай боп жазул­ы тұр. Біздің бренд. Ендігіде, қу шөппен  ауызды  сүрте  бермей, ондағы балық қорын сақтаудың жолын­ қарастыру қажет. Осыған орай, жақын­да Үкіметтің қаулысы шықты. 1 учаскеге 2 қайықтың жүруіне рұқсат берді. Дұрыс-ақ! Дегенмен, теңізден нәп­ақа­сын теріп отырған балық­шылар үшін бұл өте қолайсыз. Шыны керек, дәл қазір 1 учаскеде  60-70 қайықтан жүр. Ал теңізде күн өткен сайын­ балық қоры азаюда. Не істей­міз? Менің ойым­ша, үлкен тәуе­келге бел буып, теңізді 1-2 жыл тынық­тырса, оған бақыла­уды күшейт­сек. Аталған мерзім ішінде су маржандары­ өсіп, көбейетініне кәміл сенімдімін. Яки, балық жолын (рыбахо­д. – ред.) салуымыз тиіс. Әйтпесе, бұл мәселе күн өткен сайын­ күрделене бермек. Хабарыңыз бар шығар, балықтың уылдырық шашу уақытында теңізді жауып тастайды. Бірақ біздің балықшылар бұған да қарамайды. Нан талап­. Теңізді ашқанын асыға күтеді. Аманөткел, Бөген, Аққұлақ, Қарашалаң, Қаратерең, Жаңақ­ұрылыс  сынды­ ауылдың тұр­ғын­дары осы теңіздің арқасында түтінін түтетіп отыр. Қайт­кен күнде де атакәсіптің керегесін кеңейтіп, одан әрі өрістетудің жолын іздеуіміз қажет. Әйтпесе, өңірдегі негізгі  шаруа­шылықтың  алға  жылжуы  қиын­дайты­ны  анық.

– Осы жыл сайын ауданда балықшылар слеті өтеді ғой. Бұл шара ата­кәсіптің жандануына қаншалықты ықпалын  тигізіп  жатыр?

– Иә, бұл мереке ертеректе тойла­натын. Тоқырау жылдары қол үзіп қалдық. Облыс әкімі Қырымбек Елеу­ұлының бастамасымен соңғы жыл­дары балықшылар слеті қайта ұйымдастырылып жүр. Бұған ел-жұрт куә. Аталмыш мереке балықшы қауымға үлкен рух беретіні сөзсіз. Салтанатты­ шарада балықшылар марапат төрінен көрініп, мерейі тасып жатады. Сондай-ақ, еліміздің түкпір-түкпірінен, алыс-жақын  шетелден  келген мамандармен балық  шаруашылығы  жөнін­де тәжірибе алмасады. Өткізіліп жатқа­н  шаралар  өз  нәтижесін беред­і. Бұған  сенімдімін.

– Аймақта аудан орталықтарының ішінде  қала мәртебесі бары – тек ғана Арал қаласы. Биыл Аралдың қала статусы­ атағын алғанына 80 жыл болыпты. Дегенмен, тым-тырыс. Мұны атап  өту  жоспарда  бар  ма?

– Арнаулы даталарды атап өту, мерекелерді тойлау дұрыс ғой. Десе де, біз оған кететін қаражатты жол салуға, жарықтандыру жұмыстарына жұмсағанды жөн санап отырмыз. Той өтеді, кетеді. Ал салынған жол, қойылғ­ан жарық шамдары ел игілігіне кәдеге жарайды. Жалпы алғанда, біз ауданға қатысты мерейлі мерекелерді ұдайы ұйымдастырып келеміз.

– Мұхтар Әуесұлы, бүгін ғана (09.11.2018 жыл. – ред.) аудан орталығындағы теміржол өткелі жөндеу жұмыстарына байланысты уақытша жабылып қалды. Тұрғындардың қатынасы қиындап кетті. Негізі, жаңадан темір­жол өткелін салу жоспарда бар ма?

– Біз бұл мәселені қайбір жылы көтердік. Жобада бар. Бірақ, бұған өте қомақты қаражат қажет. Арал қаласының оңтүстік-шығысында бұрын өткел болған. Оған жөндеу жұмыс­тарын жүргізу үшін «ҚазақстанТемірЖолы» АҚ келісім беруі тиіс. Сол арқы­лы ғана шешімін таппақ. Келіс­сөздер жүргізудеміз. Түйткілді шешуді­ң тағы бір жолы биыл теміржол өтке­лі Шиелі ауданында салы­нады деп жоспарлануда. Аталмыш ауданның жобасымен таныс­сақ деп отырмыз. Шынын айтқанда, ауданға республикалық бюджеттен ақша алу да оңай емес. Өйткені онда халықтың санына, экономикалық көрсеткіш­терімізге қа­рай­ды. Ал темірж­ол  салу  қымбатқа  түсіп тұр.

– Былтыр кальцийлендірілген сода зауытын салу мәселесі көтерілді. Кейінне­н  айтылмады. Себебі неде? Бұл зауыттың  құрылысы  басталды  ма?

– Биыл аталмыш жобаның құрылысы  басталды. Өткенде аманат капсуласын орналастырдық. Оған облыс әкімі Қырымбек Елеуұлы қатысты. Жалпы, жобаның құны – 93,5 млрд теңге. Қуаттылығы жылына 300 мың тонна кальцийлендірілген сода шығарады­. Қазіргі күні тиісті жұ­мыстар  жалғасын  табуда.

– Елден естіген ақпаратымыз бойын­ша осыдан бір апта бұрын ауданға­  қарасты  ауылда  барымта­шылар  құрықталған. Таңғалдырғаны, оны тұрғындардың өзі ұстап беріпті. Сонда жергілікті учаскелік полиция қайда қараған? Осы бағытта нендей жұмыстар   атқарып   жатырсыздар?

– Барымташылар қарашаның  3-інен 4-іне қараған түні ұсталған. Бұл жайт менің жіті бақылауымда. «Мал  ашуы – жан ашуы» ғой. Елдегі ағайын  бірден  олардың үстінен арыз жазыпты. Кейіннен не нәрсе әсер еткені­н қайдам, олар арыздарын қайта­рып алып жатыр екен. Шамасы­,  ағайыншылыққа  салған-ау! Бұл  жерде­ жергілікті учаскелік полицей­дің де кінәсі бар. Таза, әділ жұмыс істеу қажет емес пе? Мен барым­ташылардың жазаға тартыл­ғанын қалаймын. Қозғалған іс соңына­  дейін жетуі керек. Әйтпесе, мал ұрлығы кәсіпке  айналып  кететін түрі  бар.

– Арал ауданы сыбайлас жемқорлық фактілері бойынша облыста көш басында тұр. Неліктен? Әлде Сіз кадр таңдауда  қателік  жасадыңыз  ба?

– Кадр таңдаудан қателестім деп айта алмаймын. Бұл жерде ерекше тоқталатын жайт бар. Аудандық халық­ты жұмыспен қамту орталығының бұ­рынғы директоры Ә.Жалғасбаевтың үстінен 9 факті тіркелген. Яғни, осыншама заңсыз әрекеттерге барған – бір ғана лауазымды тұлға. Аудан бойынша жалпы саны 13 факті тіркелді. Оның біреуі Жақсықылыш кенті әкіміне  байланысты. Ол құжат­қа салғырт қараған. Мен ауданның аппарат  отырысында, бас­қа да жиын­дарда сыбайлас жемқорлықтың алдын­ алу төңірегінде үнемі сөз қоз­ғаймын. Бір ғана қызметкер­дің әрекеті­ баршамызға зиянын тигі­зіп отыр. Мұндайда «бір құмалақ бір қарын майды шірітеді» деген қазақтың ескі мәтелі ойға оралады. Бұл бағыттағы жұмыстарды да күшейттік. Жақында ғана Қазақстан Республикасы  Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агент­тігінің Қызылорда облысы бойынша департаменті маман­дары осында келіп кездесу өткізді. Біраз мәселелер қозғалды. Экраннан аяғын шалыс басып­, сыбайлас жем­қорлыққа жол беріп, түрмеде жазасын өтеп жатқан адамдар туралы сюжеттер көрсетілді. Меніңше, мұның барлығ­ы өз нәтиже­сін береді деп ойлаймы­н.

– Соңғы  кездері  аудандық  музейдің ескіргендігі, жаңасын салу қажеттілігі туралы жиі айтылып жүр. «Сақалды құрылыстың» мәселесі де өзгеріссіз. Аудандық музей ғимараты жаңадан салын­а  ма?

– Өзіңіз айтып отырған «сақалды құрылыстың» (Арал қаласындағы құрылысы толық тамамдалмаған музей­. – ред.) мәселесі белгілі. Ал қазіргі музейге биыл ғана 3,5 млн теңге­ге жөндеу жұмыстарын жүргіз­дік. Рас, Сіздің көтеріп отырған мәселеңіз  орынды. Тағы да айта кетейін, бүгінде  бізге  бірнеше  әлеумет­тік нысандар аудай қажет. Айтал­ық, орталық кітапхана, оқушылар үйін салу да басты назарда тұр. Мұның барлығы айналып келгенде тағы да сол қаржыға  тіреледі.

– Облыста ауыл-аймағы ең алыс орналасқан ауданның бірі – Арал. Тиісінше, инфрақұрылым жайы да (мәселен, жол салу) қымбатқа түсетіні анық. Бұл бағыт­та нендей жұмыстар қолға алынды? Сондай-ақ, еліміз бо­йынша ең таза суды  аралдық  аға­йындар  ішіп отыр. Елді мекендерді ауыз­суме­н қамту жағы қа­лай іске асуда­? Қанша ауыл тір­шілік нәрімен қамтама­сыз  етілген, қаншасында  қажеттілік  бар?

– Бүгінгі таңда ауданға қарасты барлығы 57 елді мекен бар. Олардың 43 пайызы ауызсуға қосылған. 13 елді мекен тасымалмен ішіп отыр. Аудан орталығынан шалғай орналасқан Конту, Аманөткел, Шижа­ға елді мекендеріне орталықтандырылған ауызсу жүйесі тартылды. Сексеуіл кентінің тұрғын үйлеріне су кіргізіліп, Арал қаласының №2 және №4 ықшам аудандарының ауызсу құбырлары жаңғыртылды.

Аудан орталығынан Бел­аран ауылы 350 шақырым қашықтықта жатыр. Ең алыс жатқан елді мекен. Бұған жол салу біраз қаржыны талап етеді. Сондықтан тұрғындар қаражолмен қатынап жатыр. Халықт­ың өмір сүру сапасын арттыру мәселесі ұдайы басты назарымызда. Жыл ішінде 1,5 млрд теңгеге жуық қаржыға жолды күрделі, орташа, ағымдағы жөндеу жұмыстары жүр­гізілді. Айта кету керек, көптен бері шешімін таппай келе жатқан­ «Самара-Шымкент-Жақсықылыш-Тоқабай-Абай» автокөлік жолы орташа жөн­деуден өтіп, жол бойында орнал­асқан 12 мыңға жуық тұрғылықты халықтың күнде­лікті тыныс-тіршілігі біршама жақсар­ды. Сондай-ақ, Арал қаласына, Райым-Водокачка, Қызылжар, Аманөткел елді мекендеріне кіреберіс жолдары мен Жаңақұрылыс-Бек­арыстан би жолы жөндеуден өтті. Бюджеттің мүмкіндігіне қарай кезең-кезеңімен инфрақұрылым жайын қалыпқа келтіруге жұмыс істеп жатырмыз.

– Аудан жастары арасында жұмыссыздық деңгейі қалай? Кәсіп бастауға ниеттілер бар ма? Болса, өзіңізге ұнаған бір жобаны  айтыңызшы...

– Қазір ауданда 4313 кәсіп­керлік субъектісі тіркелсе, оның 725-і – жастар. Жас буын­ның бизнес бастауға деген құл­шынысы жоғары. Дей тұрғанмен, олардың алдында бірнеше­ келеңсіздіктер бар. Идеясы болса, оны іске асыруға қаржысы  жоқ. Ал аталған бағдарлама арқылы жобасын жүзеге асырайын десе, кепілге қоятын дүниесі жоқ. Жақында облыстық «Zhas Project» жобасы қол­ға алынды. Ұсынылған 28 жоба­ның 14-і мақұлданды. Бұлардың ішінде өзіме ұнағаны – Ақбай ауылындағы құс өсіру жобасы.  Сосын  бөдене  бағу да – тәп-тәуір  бастама. Сәтті­лік тілейміз!

– Өзге өңірлерге жолымыз түссе, Аралдың шұбатын мақтайды. Былай   қарағанда, сұраныс бар сияқты. Шұбат өңдеу цехын салуға ниетті кәсіпкерлер бар ма?

– Мұнымен Сексеуіл кентінде бір кәсіпкер айналысып көрген. Белгілі себептерге байланысты цехтың жұмысы тоқтады. Сексеуіл, Аралқұм, т.б. ауылдарда түйе өсіріп, шұбат сатып отырған тұрғындар бар ғой. Оларға өнімін бір жерге өткізгеннен гөрі, өздері сатқаны ыңғайлы боп тұр. Қалаған бағаны қоя алады.

– Айтыңызшы, механик болған оңай ма, әлде әкім бе?

– Мына сауалыңыз қызық  екен. (күліп) Мен өзім «ТехНарды» бітірдім. Негізі, мамандығыма сәйкес өзіме өндіріс ұнайды. Ботатірсек кезімізден бастап жұмысқа араластық. Еңбек жолымды 1997 жылы «Аралбалық» акцион­ерлік қоғамы автопаркінің механигі ретінде бас­тадым. Есімде қалғаны, автопаркте 47 техника бар еді. Оның 10-ы ғана жүретін. Қалғаны қаңтарылып тұр. Соларды жөндедік. Балық ауладық.  Сенесіз  бе, Қамбаш көлінен бір жылымнан 10  тонна  балық  шығаратынбыз. Не керек, екі жылдан соң мекеме  ыдырады. Содан, сәтін салғанда, 1999 жылы мемлекеттік қызметке конкурс арқылы қабылдау туралы Заң шықты. Тапсырдым. Өттім. Содан бері мемлекет­тік қызметте келеміз. Қалай айтсам екен, әкім болу, әрине, абыройлы қызмет. Тиісінше, саған артылған сенім мен жауапкершілік те жоғары. Менің мақсатым – халықтың тұрмысын түзету.

– Билік адамды қаншалықты өзгертеді? Әсіресе, жастард­ы. Мәселен, орын­басарларыңыз 35 жасқа енді жеткендер екен. Мұны қалай бағалайсыз?  Олардың тәжірибесі  жеткілікті  ме? Кадр мәселесі сіз үшін қаншалықты  маңыз­ды?

– Мемлекеттік қызметке жастар қажет. Қазіргі жастар алғыр. Кемшілігі болса, мойын­дайды. Мен осы қызметке келгелі 15-ке жуық ауыс-түйіс жасадым. Әркім өз деңгейіне қарай тиісті қызметтерге барды. Ал орынбасарларыма келсек, барлығы да жас жігіттер. Адамгершілік тұрғысынан алсақ, өзімнен үлкен азаматтарға жұмыс барысында тиісті тапсыр­малар жүктеп, орындалуын талап етсем, тағы да ыңғайсыз. Оның іштей ренжуі мүмкін. Тіпті, өзінен кіші  азаматтың   талап  қоюы­на  қапаланады ғой.

– Фейсбук әлеуметтік желі­сіне  тіркеліпсіз. Дегенмен, еш­қандай жазба жария­ламайсыз. Мұның сыры  неде? Әлде, жоғары  жақтан бақылау бар ма? Сынды­  қалай  қабылдайсыз?

– Иә, фейсбук әлеуметтік желісіне тіркелдім. Өзім бәрін бақылап, қарап отырамын. Уақыт болса, әрине. Төбемізден төніп, жоғары жақтан белгілі бір деңгейде қойылатын шектеу жоқ. Өзімнің принципім – осы. Қандай жұмыс істесек те, оның әділ бағасын халық бере­ді. Егер айтылып жатқан­ сын орынды болса, дұрыс  қабылдаймын.

– Әңгімеңізге  рақмет!

Сұхбаттасқан

Қозы  Көрпеш ЖАСАРАЛҰЛЫ

 


ҚАДІРІН ТҮСІРМЕЙІН ДЕП КАДР АЛМАДЫМ PDF Print Email
Жаңалықтар - Бүгінгінің болмысы
15.11.2018 11:42

Сұрақсыз  сұхбат

 

Болат  ОМАРӘЛИЕВ,

фототілші:

 

Ол кісімен сұхбаттасу қиынның қиыны болды. Әлденеге өкпелі ғой деймін, әріптестердің көпшілігімен сұхбатқа келіспей жүргеннін сырттай естігенбіз. Мұнан соң аш қасқырдай құлқыным ашыла түсті. “Болмайды” деген сайын, әңгімелесу үшін ынтызарлығым артып барады. Қалайда сұхбат алуым керек. Сірә, ол кісі өшіру үшін қызыл шоқты қайта-қайта үрлегенін білмесе керек-ті...

Редакторым Нұржан Нұрмағанбетов екеуміз екі жақтан қолқалап, фототілшіні ырыққа көндіргендей болдық. Ойда жүрген бірнеше сұрақты қағазға түсіре салып, үйін бетке алдым. Жұмбақтап отырған кейіпкеріміз 50 жылға жуық уақытын фото түсіруге арнаған Болат Омарәлиев болатын. Дәл бүгін 70 жасқа толған қазыналы қартты көзімізбен көріп, дидарласып қайтқан едік. “Фотоаппаратты қайта қолға алуға қалай қарайсыз?” деген сұрақты қойғанымыз сол еді, “Қазір ештеңеге қызығушылығым жоқ. Шәмші, Мұқағали тіріліп келсе, түсіруге болады” деді күліп. Түздегі кісілердің көбісі “Болат ағаның қадіріне жете алмай жүрміз” дегенді жиі-жиі айтады екен. Рас-ау, мерейтойы қарсаңында фотокөрмесін, фотожинағын көреміз бе деп ойлағанбыз. Айтпақшы, Сыр бойын басқарған бірнеше әкім уәде де берген көрінеді...

Біздің әңгімелесуіміз 3 бөлімнен тұрды. Әуелгісі таныстық, сөзбасы болса, екінші бөлім дастарқан басында, шай үстінде жалғасты. Ал, үшінші бөлім “қырағы фототілшінің архивін көру” деп аталады. Қойылған сұрақтардан тыс тақырыпта да әңгіме өрбіген соң, біз жанрды өзгерткен дұрыс шығар деп таптық. Әйтпесе, жұп-жұмыр жауапқа артынан сұрақ дайындай салу қолымнан келмейтін дүние емес еді...


ҚҰРБАНДЫҚПЕН  КЕЛГЕН   ӨНЕР

Табиғатқа өте жақын болдым. Ауылда өстім. 13 жасқа дейін ауылдан жинап­ алған әсеріммен әлі келе жатырмын. Уақытында өлең де жаздық. Бір жерде өлең оқығаным бар еді. Сонда Қомшабай Сүйеніш деген ақын қағазға қарап, мен жатқа­ оқыдым. Жұртшылық таңырқады. Өйтпегенде ше, олар суретке түсіретін адамнан ондайды күтпеді. Қомшекең де таңғалды. Қоярда-қоймай, оқып көрейін деп  5-6 өлеңімді алып қалды. Кейіннен бала-шағамды алып, еңбек демалысына шықтым. Қоғалыкөл ауы­лындағы Жирентай деген көлдің жағасындағы жайлау­да Жылқыбай деген нағашымның үйінде жатып қызыққа тап болдым. Нағашым оқып жатқан газетке суретім мен әлгіндегі өлеңдерім бір бет болып шығыпты. Суретші Қайырбай Зәкі­ров екеуміздің өлеңдері­мізді тұсаукесер деп беріпті. Қомшекең мақтауын да келістірген. Сонда нағашым: “Біздің қазақ аяғындағы сөзді басына, басындағысын аяғына қойып жаза береді екен-ау” деген еді. Сөзі сүйегім­нен өтіп кетті. Содан кейін өлең жазбай кеттім.

17 жасымда повесть жаздым. Оның көлемі 4 қалың дәптер болды. Кітапқұмар едім. Жақында журналист Тілеген Бекарыстанов деген інім “Аға, сіз жазушы екенсіз ғой” дейді маған. Басымды алып қаша жөнел­дім. “Ой, аға қойыңызшы, “Ленин жолын­да” 1973 жылдың 13 маусымы күні әңгімеңіз шығыпты” дейді. Уақытында жаздық-сыздық. Суретті де салдық. Егер жазушы болса­м, ақын болсам, ортақол болар едім. Ал, менің ондайға  барғым  келмеді.

 

АЛҒАШҚЫ  ТЕК  пен  АЛҒАШҚЫ  ҚАТЕЛІК

Менен екі жас кіші не­мере інім Мұхиттың фотоапараты болды. Ол кезде ондай құрылғы дүкенде 12 сом тұрады. Қалмайын деп мен де алдым. 15 жасымда ең бірінші “Қыз көктемі” деген фотоэтюд түсіріппін. Оны “Ленин жолына” (қазіргі “Сыр бойы” – ред.) апарып бердім. Менің тегім негізі Өмірәлиев ғой, онда Омарәлиев деп қате жазылып кетіпті. Солайша менің тегім куәлікте де, қолданыс­та да өзгерді. 16 жасымда “Ленин жолында” фото­тілшінің орны босады. Жұмысқа алыңыз деп Ұзақ Бағаевтың алдына бардым. Ұзекең мінезі өте жұмсақ кісі еді. “Әкеңді шақырып кел­ші, сонымен сөйлесейін” деді. Әкем базарда ет сататын. “Тағы бірдеңені бүлдір­дің бе? Бағаевты сырттай ғана танимын, не деймін енді?” дейді шарасыз күйде­гі адамдай абдырап. Не керек, жабырқап болса да барды. Бірақ, кабинеттен күліп шықты. Сонда Бағаев әкеме: “Болат – өте талантты бала. Жұмысқа алмасақ кейін тас­та­п кетеді. Фототілшілік – қазақта кенже қалған өнер. Тіпті, бізде мұны өнер деп қабылдайтындар жоқтың қасы. Баланың қазіргі күні ұстазы жоқ, өз білгенімен түсіріп жүр. Мен балаңызға айлық деп қаламақы бере­йін. Аптасына бірнеше мәр­те шығатын газет комбайн секілді суретті жұтып жатыр. Жас ғой, әйтпесе газет жұмысының қиындығынан тастап кетеді” депті. Кейіннен білдім маған айлық төленіпті. Айлықты 2 жыл бойы ауылда сабақ берген, өзімнің жақсы көретін аға­йым алып келіпті. Мұны кассир апай зейнетке шығып бара жатып айтып кетті. “Болат, мен саған бір сыр айтамын. Ешкімге айтпа!” деп бастады. Уақытында ешкімге айта алмадым. Қазір айтқаным, мұндайдың болатынын жұртшылықтың  білсін  дегенім  ғой.

Суреттер  бұрын-соңды  еш жерде  жарияланбаған.


Елбасы Н.Назарбаев Сыр елінде


Ақын Асқар Тоқмағамбетов


“Тырнаның түнде ұшуы”


4 РЕТ  КІРІП, 4 РЕТ  ШЫҚҚАН

Мен 18 жасқа келгенде “Сырдария” деген аудандық газет ашылды, соған жұмыс­қа орналастым. Сақтаған Есмаханұ­лы  деген  басты­ғым “неге кешіктің?” дейтін үнемі. “Этюд түсіріп жүріп қалып едім” десем, “сенің-ақ этюдің таусылмайды екен. Жұмыс істейсің бе өзі?” деп ұрысатын. Авто­бус жоқ, болғанның өзінде адам ығы-жығы. Қысқасы, жұ­мыс­қа қатынау қиын еді. Сол жұ­мыс­қа 4 рет кіріп, 4 рет шығыппын. Бірде ауданның басшысы мен әйелі сенбілік­те жұмыс істеп жүргенін түсіргенмін. Арт жағында біреудің бал­тыры көрініп қалыпты. Оны газетк­е тап солайынан баса салыпты. Басшының  әйелі қиғылықты салып, мені жұмыстан шығартқан еді. Міне, осы секілді себептер болды. Енді бірде тракторшыны фотоға түсірдім. Қай­та оған күнін толық жазып, қолымды қойып қойғаным жақсы болып­ты. Ол суретті алты айда­н соң газетке шығар­ып жіберген. Ал, тракторшы ол уақытта қайтыс болып кеткен екен. Сонда да газеттен шығып­ қалғанмын. Қазіргі “Егемен Қазақстанның” сол кездегі Қызыл­орда облы­сындағы меншікті тілшісі Бай­жігіт Әбдіразақовтың айта­ты­ны ғой, “Болат, сен 4 рет кіріп, 4 рет шықпағаныңда мынандай мықты фотогр­аф болмас едің. Сені ол жақ әбден шынық­тырып  жіберген ғой” деп. Сөзінің де жаны  бар   шығар...

 

5  ЖЫЛДАН  СОҢ БҰЙЫРҒАН  СЫЙЛЫҚ

Облысты басқарған Мұх­тар Құл-Мұхаммед “Бөке, мен сізді Алматыда тұрады деп ойлағанмын. Сіздің жаным­да күндіз-түні суретке түсіріп жүргеніңізді біл­меппін” дегені бар еді. Баспасөз хатшысы Сахитжан Бермағамбетовке “Бөкеңе фотоаппарат алып бер” деп тапсырған болатын. Менен “жақсы фотоаппараттар қанша тұрады?” деп сұрады. “2-3 мың доллар шығар” дедім. “10 мың долларға алып  беремін. Сізді құрметтеуіміз керек, кітабыңызды шығарамыз” деді.

...Мен әуежайға барсам, тікұшаққа 10 минуттан аса уақыт кешігіп қалыппын. Су тасқыны кезі ғой. Бастыққа хабарлассам, “көлік келеді, сонымен Жалағашқа бар” деді. Жалағашта бір топ адам тікұшақтың қонуын қарап тұрсақ, жерге гүмп ете қалды. Адамның ойы жаман ғой, сонда бірден кітап пен фотоаппарат есіме түсті. Бәрі бітті, кетті деп ойладым. Ана жақта өзгелердің жан  үшін арпалысып жат­қанын содан соң барып ойға алдым. Мені көбісі тікұшақта болды деп ойлады. Бір ажалдан аман қалдым. Бірақ, бұл алғашқысы емес еді. “Алматы ақшамы” газетінде мылтық оғынан қалай қорғанғаным туралы 2 бет материал жазылған болатын.

...Осы оқиғадан кейін (тікұшақ  апаты – ред.) 6 айдан соң Жапониядан Алматының фирмасы арқылы фотоапп­арат келді. Бір апта­дай ұстап, қалай түсіретінін үйреніп жүрген едім. Сол кездегі облыс әкімі Болатбек Қуандықовтың орынбасары Мадияр Алдоңғаров шақырған екен. Бардым. Ол өз жағдайын айта жөнелді. “Бөке, осындай да осындай, Байқоңырдан бір фотог­рафты алып едік, соған фотоапп­арат керек болып тұр. Бір айдан соң, мұнан да жақсысын алып береміз...”. Түк қи­нал­ғаным жоқ, бере салдым. Бірақ, бұл фотоаппараттың ешқан­дай бюджеттің ақшасына алынбағанын, сыйлық ретінде берілгенін айттым. Кейіннен біраз кісі “Мұхтар Құл-Мұхаммедтің ал­ды­нан өтуің керек еді” деп айтты. Расында, менің басым­а ондай ой келмеді, өкі­ніп  қалдым.

Арада 5 жыл өтіп кеткеннен кейін әкімшіліктен хабарласты. Бардым. Аппарат басшысы, баспасөз хатшысы барлығы отыр екен. “Бөке, мынау сенің фотоаппаратың екен ғой, ұят болды, қайтарып берейін деп едік” дейді. Сірә, қазіргі әкім Қырымбек Көшербаевтың ықпалы  болды  ғой  деймін. Мен бүкіл жұмыстарымды түк­ке тұрғысыз аппаратпен түсір­дім. Жұмыстың жағымды, құн­ды болуы сапасына байланысты­ емес. Маңызы – фотоаппаратты өзіңе бағын­дыра білуіңде. Әркімнің өз тақыр­ыбы  болады. Менің тақырыбым – талантты, танымал адамдардың бейнесі. Мысалы, Елбасының Қызыл­ордаға келген­ сапарларының барлығын да суретке түсірдім. Бірақ, назар аударатындай тым ерекшесі болмады ғой деймін.

 

ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ШӘМШІМЕН

БАЙЛАНЫСТЫРҒАН

Шәмші Қалдаяқов өлерінің алдында, ұмытпасам 1989 жылы болуы керек, Қызылорда педагогикалық училищесінде концертін өткізді. Аядай ғана залдың ішінде. Күрк-күрк жөтеліп отыр. Шашы аппақ қудай. Жанын­да ешкім жоқ. Көрермені жиырма шақты адам ғана. Былайынша айтқанда, мүлдем елеусіз келген не елеусіз қалған адамдай. Сонда Шәмшіні аяп, сол бейнесін көрсеткім келмей суретке түсере алмадым, түсір­медім. Жүз суретке түсірсек те, кейіпкердің шынайы бейнесін шығара алмауымыз мүмкін. Сосын ­ғой, өлеңге беріліп кете­тініміз. Ішкі толғанысын бере алмаған  соң  солай  болады.

Жалпы, менің шығармашылығым Шәмшімен тікелей байланысты болды. Оның әндері­нің  тақырыптарына  байланыс­ты суреттер түсіріп отырдым. Мысалы, “Кешікпей келем деп ең...” деген әніне орай сағатқа қарап тұрған, елеңдеп тұрған сурет­тер  түсірдім.

Өз басым небір мықты жігіттермен жұмыс істедім. Солар­ мені көтеріп кетті. Бірақ, Алматыға барғанда көп жұмыс істейтін едім деп ойлаймын. Онда келіп-кетіп жүрген тұлғалар да көп ғой. Осыған да шүкір. 1983 жылы Ресейдің Мәскеу қаласында өткен шараға об­лыс­тан делегация аттанды. Қазақстанның өнер шеберлерінің көрмесі ұйымдастырылды. Сонда менің 10 шақты жұмысым қойылыпты. Кейіннен Украин­ада, Польшада өткен көрмелерде туындыларым көп­шілікке ұсынылды. ЭКСПО-2017 көрмесінде де бірқатар суреттер­ім төбе көрсетті. Фотожурналистердің Мәскеуден шығатын жалғыз журналы бар. Соған да, басқа да халықаралық, республикалық газет-журналдарға еңбектерім еніп отырады.

 

ШЕРХАНҒА  ҰСТАЛЫП, СӨЗГЕ  ТҰСАЛЫП...

Бір күні Алматыда көшеде келе жатсам, жазушы Асқар Сүлейменов кездесіп қалды. Амандықтан соң, қолыма кілт ұсынды. “Менің басқа екі бөл­мелі үйім бар. Анаммен бөлек тұрамын. Мына квартираға сен жайғас. Сені бір-екі күнде ана мұрт (Шерхан Мұртаза – ред.) жұмыс­қа шақырады” деді. Асқар­мен кереметтей байланысым жоқ еді. Жақсылық жаса­ғаны ғой. Мен одан үй сұрамадым, тұратын жер сұрамадым деймін ғой ішімнен. Осыны ақын Ибрагим Исаға айттым. Сөйтсем ол: “Ойбай, ол жынды­ бала-шағаң бар екен демейді, бір-ақ күнде қуып шығады” деді. Дәл осыны драматург Сұлтанәлі Балғабаевқа айтсам, “Ойбу, Асқар мәрт жігіт ғой. Айтты ма, ол саған квартираны беріп тұр. Қолын қайтардың ба, енді сені көрместей болады. Бекер­ істедің” деді. Артынша ақын Қайырбек Асанов хабарласты. “Бөке, Шерхан сені “Қазақ әдебиетіне” жұмысқа шақырып жатыр” деп. Қарап отырсам, Шерхан Мұртаза мені 13 жыл бойы жұмысқа шақырыпты. Әлгі пәтерге уақытша тұрсам да, Алматыға сіңісіп кетер­  ме едім?

Кейін Шерхан Парламентте депутат кезінде Байқоңырға келді. Сонда бір кездесу барысында барлығын таныстырып жатып мені “Болат Омарәлиев” дегенде, “Ааа, мынау екен ғой оңбаған. Бұл мені талай рет масқ­ара қылған. Өзінде түр де жоқ екен” дегені бар. Ол өзі Бауыр­жанның ауылынан ғой. Қасқабас адам көрсе, бұйрабас деп, бұйрабас адам көрсе, қас­қабас деп керісінше сөйлейтін. Солай теріс сөйлегенін білдім де, жай ғана күлдім.

 

ӨМІР  ӨКІНІШТЕН ТҰРАДЫ

КазТАГ-тың фототілшісі Владимир Ягунин деген болды. Әйелі қайтыс болып, шарасыз күйде қалды. Мүгедек жалғыз баласы бар еді. Өзі Тереңөзек­тікі, қазақ болып кеткен. Бір күні сол хабарласты. “Болат, менің архивімді алып қалшы. Далада қалдым, өлетін уақытым да жақындап қалды” деп. Мен соны алып қала алмадым. “Сатып алып қал” деген соң ба, арым бармады. Одан кейін Шие­ліде аудандық газетте жұмыс істеген Сайдхасан Хутаев деген мықты фототілші болды. Ол да “нашарлап барамын. Бүкіл архив­ім далада қалды. Алып қалшы” деді. Оны да алмадым. Екі үлкен өкінішімді айтып отырмын. Сатып алсам да, архивті­ аман сақтауым керек еді деймін осы күні. Амал жоқ. Одан өзге де көптеген фототіл­шілер өз жұмыстарын жұртшылық назарына кеңінен ұсына алмады. Кейбіреуі жоғалтып алды, қараусыз қалды дегендей. Мен 48 жыл бойы архивімді жоғалт­паппын. Кітаптардың арасына жинай бердім, жинай бердім. Түп-түзу болып сақталды. Әр суретімнің өзіндік тарихы бар. Сонысымен ыстық маған­. Мысалы, Шиелі ауданына қарасты Еңбекші ауылында таудың төбесіне шығып, айналаға қарап отырсам тырналар ұшып бара жатыр екен, үш­бұрыш болып. Талай құстардың ұшуын түсіріп жүрсем де осы кадр ерекше әсер етті. Үш­бұрыштала ұшатыны ауаны жарып­, кесіп отыратыны ғой. Сол фотоны қимай, өзгертпей 30 жыл сақтадым. Сөйттім де негатив күйінде “Тырнаның түнде ұшуы” деп тақырып қойдым да шығарып жібердім.

Бір күні Балдәурен деген жиен­ім сканер деген аппарат әкеліп берді. Төрт жыл бойы бүкіл жұмыстарымды  сканерлеп, компьютерге көшіріп алдым. Архивім­ – менің  байлығым.

Жазып  алған

Рыскелді  ЖАХМАН

 


БАЛАҢЫЗҒА ЖҮРЕГІҢІЗДІ БЕРЕ АЛАСЫЗ БА? PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
15.11.2018 11:33

Балаңызға жүрегіңізді бере аласыз ба? Тура мағынасында. Кеудеңізден алып, балаңыз үшін бере аламысыз? Батылдық жете ме? Кім кеудесіндегі лүпілін тоқтатып, мына дүниенің қызығын  ұрпағына  тәрк  ете  алар?

Жуырда бір танысым әлеуметтік желімен бейнебаян жіберіпті. Әке­нің ақырғы сөзі хақында. Жай әке емес, жүрегін балаға сыйлаған батыр әке жайында. Ұрпағына өсиет қалдырған әке турасында. «Жүрексізге» әсер ете қоймас, бірақ басынан аяғына дейін нақыл айтып, ұрпағының болашағына алаңдаған қырықтар шамасындағы жігіт ағасына не көрінді дейсіз ғой. Ұққанымдай баласының жүрегі ауырса керек, тірші­ліктің «моторын» ауыстырмаса болмайды. Содан донор іздейді ғой келіп. Табыл­майды. Не керек ақы­рында әкесі баласына жүрегін бермек. Батырл­ық па?

Енді мысалға көшейік, елімізде ажырасу саны жыл санап өсіп келеді. Сандар сөйлесе бүй дейді, 2012 жылы 47 598 отбасы ойрандалса, 2013 жылы – 51 305, 2014 жылы – 54 438, 2015 жылы 53 007 шаңырақ шайқалған. Бертін келе бұл көрсеткіш төмендеген жоқ. Соңғы бес жылда 200 мыңнан аса отбасының шырқы бұзылған. Шаңырақ көтерген әрбір үшінші жұп екіге айырылады. Деректер қорқынышты ма? Сол қорқынышты қоғамды түзіп жатқан біз ғой. Әріге барсақ, елімізде жалғызбасты аналардың саны жарты миллион­ға жеткен. Осы шамалас бала жарым отбасында тәрбиеленуде. Жарты­ миллиондай бала әкесіз өсіп келеді. Ол ол ма? Шата балалардың санын көбейтуде де салымыз суға кетіп тұр. Некесіз туған балалардың саны 80 мыңнан асып жығылған. Айтпаса сөздің атасы өледі, жылына 400 мың сәби жарық дүниенің есігін ашпай қоштасады екен. Әрине, түсіктен.

Бірде Құнанбай мен Абай дауласып қалыпты. Сонда Ибрагимнің әкесі: «Сен мықты болсаң, өзіңдей ұл тудырып ал», - депті. Осы бір ауыз сөзде Құнанбайдың бар арман-мұраты жатқан сыңайлы. Біздің қоғамда әкелер Абайдай ұл тәрбиелеуге құлықты ма? Ұрпақ алдындағы­ жауапкершілікті сезіне ме? Жауап беру қиын.

Тағы сандарды сөйлетсек, былтыр Қармақшы ауданында 214 жұп шаңырақ көтерген. Ал оның 67-сі ұя бұзған. Маман сөзіне илансақ, отбасын ойрандайтындардың дені – 40 жасқа дейінгілер, әсіресе 23-29 жас аралығындағылар. Осынша шаңырақта бала не әкенің, не шешенің тәлімін көрмей өсуде. Марио Пьюз­о айтады: «Егер адам өз балаларына шынайы әке бола алмаса, ол адам емес». Айтқандай-ақ, жеке басының қамын күйттеп, отбасылық қиыншылықтан жалтарып, ұрпағын «жарым тәрбие иесі» атандырған­ әке кім? «Неліктен ұлы әкесін жақсы көргеннен әкесі ұлын артығырақ жақсы көреді? Өйткені, ұлы – оның жарат­ылысы. Барлық адам өзі даярлаған дүниен­і сүйеді» дейді әлемнің бірінші ұстазы­. Аристотель айтқандай, өз жасағанын сүйе алатындар сұйылып, өз қажетін күйттегендер неге көп? Жүрек былай тұрсын, шаңырақтың шыжығ­ы мен қызығына шыдамын қимайтындар неге қаптап кетті? Жауапкершілік. Қазір бізге жетіспейтіні – осы адами қасиет. Жануар­дан жауапкершілік сұралмайды. Өйткені онда сана жоқ. Ал адамнан ше? Әр пенде өзі істеген ісіне жауап беруі тиіс. Ал, бала – адамның ұлы ісі, бар мақсаты. Әйтпесе адам не үшін өмір сүреді? Жалпы­ тіршіліктің мәні не? Келу мен кету мақсат емес, бастысы – ұрпақ қалдыру. Жай ұрпақ емес, өмір сүруге бейім, келесі ұрпақты дүниеге әкелуге және өмірге бейім етуге қауқарлы  ұрпақ. Кез келген жануарды алыңыз. Дүниеге ұрпақ әкелед­і және сол ұрпақты өмір сүруге үйретеді. Ал адамның баласынан жерінгені жануардан төмендігі ме? Ұрпақ – ұлттың жалғасы, келешегі, ертеңі. Сіз болашағыңызға күмән келтіріп, өміріңізге сал­ғырт қарамайсыз ғой. Сол сықылды ұлт келешегіне бейжай қарамау керек­.

Айтпақшы, әлгі бейнебаянды Льюис Сандерсон есімді актер даярлапты. Мұндағы мақсаты – көкек ана мен көкек әкелердің қатарын­ сирету, ажырасуға бейімдердің санасына түрткі салу. Бейнебаян­ды «youtube» желісінен бірнеше мәрте тамашаладым. Көпшілік әртістің шеберлігін емес, жіберген қателігін сынапты. Қателігі сол, үлкен адамның жүрегін балаға салуға келмейді және тірі адамның жүрегін ешқашан донорлыққа алмайды. Бастысы, бейнебая­н ұрпаққа деген сүйіспеншілікке толы. Айтып, айтпай не керек? Бетін аулақ қылсын, сонда да балаңызға жүрегіңізді бере аласыз­  ба?

Дастанбек   САДЫҚ,

журналист

 


БІРІККЕН БІТІРЕДІ, ҰЙЫМДАСҚАН ҰТАДЫ PDF Print Email
Жаңалықтар - Саясат
15.11.2018 10:58

Сыр елінің серпіні ерекше екенін аймақ тұрғындары да, сырт көз – сыншылар да жиі айтып жүр. Экономикалық даму тұрғысынан кей салаларда сәл шегініс болса, басым бағыттар да жеткілікті. «Жұмыла көтерген жүк жеңіл» екендігін дәлелдеп келе жатқан қызылордалықтар мемлекеттік бағдарламалар аясында біраз шаруасын шалқытып отыр. Әсіресе кәсіпкерлер тарапы жолдауда айтылған тапсырмалар бойынша өз міндеттерін қалт жібермей келеді. Оған қол ұшын созып, бірліктің түбінде тірлік барын дәлелдеп отырғандар қатарында «Нұр Отан» партиясы да бар. Сонымен, сырбойылықтар қандай нәтижеге қол жеткізді? Судың сағасында отырып, егіншілер су тапшылығы мәселесін қалай еңсерді? «Нұр Отан» партиясы облыстық филиалы саяси кеңесі қандай жұмыстар атқарды?

Ел президентінің жолдауда айтылған тапсырмаларына сәй­кес бүгінде аймақта цифрлан­дыруды жүзеге асыру, шағын және орта бизнесті қолдау, сонымен қатар «Рухани жаңғыру» бағдарламасына үлес қосуға бағытталған жобалар қарқынды жүр­гізілуде. Мәселен, сандық технологияға көшу аясында кәсіп­керлер үшін коммуналдық қызметтерді қосуға, техникалық шарттарды алуға бағытталған геоақпараттық онлайн сервис жобасы жұмыс істейді. Кәсіп­керлер үшін 40-тан астам қызмет түрлерін көрсететін бұл жоба республика бойынша үлгілі жоба ретінде өз бағасын алды. Бұл тура­лы «Нұр Отан» партиясы облыс­тық фи­лиа­лы төрағасының бірінші орынбасары Ибадулла Құтты­қожаев партияның кезекті ХХІІ есеп беру-сайлау конференциясында мәлімдеді.

Жиында сөз бастаған Қызыл­орда облысының әкімі, партияның облыстық филиалының төрағасы Қ.Көшербаев мемлекет басшысының тапсырмаларын жүзеге асырудағы және азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудағы жетекші партияның рөлін айтып өтті. Еліміздің бас партиясы мыңдаған қазақстандыққа көмек көрсе­тіп, мемлекет басшысының нақты­ жобалары мен бастама­ларын жүзеге асырып келеді. Бүгінде осы мақсатта партияның Орталық аппараты ұйым қызме­тін жаңғыртып, цифрландыруды жүзеге асыру, шағын және орта бизнесті қолдау, сонымен қатар «Рухани жаңғыру» бағдарла­масына үлес қосуға бағытталған 20-дан астам әлеуметтік, стратегиялық және бастамашыл жобаларды қолға алды. Бұл бағытта біздің облыстағы цифрландыру аясында кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығындағы коммуналдық қызметтерді қосуға, техникалық шарттарды беру бойынша геоақпараттық онлайн сервис (geoser­vice.geoportal.kz) жұмысы республика бойынша үлгілі жоба ретінде атап өтіліп, Саяси кеңестің кеңейтілген отырысында Елбасына таныс­тырылғаны естеріңізде болар. Одан қалды, ІТ-технологияларды қолдану арқылы балалардың білім алуына қолжетімділікті арттыру бағытында өңірде 13 ІТ-сыныптар жұмыс iстейдi. Аталмыш сыныптарда нақты кезеңде 65 бала тегін білім алуда. Мұнан бөлек, жергілікті бюджет есебінен Қызылор­да қалалық білім берудің оқу-әдістемелік орталығынан  «ІТ-IMAQORDA» атты балаларға ар­налған технопарк ашылған. Ең басты­ бағыттарының бірі – «English for jastar» жобасы. Қазір бұл жоба аясында барлық ауданда 11 ерікті 350-ден астам ауыл балаларына ағылшын тілін тегін үйретуде. Болашақта шетелдік еріктілерді де әкелу қарастырылып отыр.

- Қазіргі таңда өңірімізде 12 мыңнан астам «Жас Отан» жастар қанатының мүшесі бар. Аудандық, ауылдық елді мекендерде мыңдаған еріктілер мен белсенділер де жұмыс істеуде. Білім – қай заманда болсын, өзекті, маңызды мәселе. Дамудың басты құралы да білім болып қала бермек. Мен «Нұр Отан» партиясының баста­масымен басталған «English for jastar» жобасының аудандағы үйлес­тірушісімін. Бүгінде аудан бойынша – 90, облыста 350-ден астам оқушыға ағылшын тілін үйретіп, оқытудамыз. Нәтиже бар. Жастардың ағылшын тілін игеруге­ деген құлшыныстары жоғары. Бұл әлеуметтік жоба болғандықтан, ақылы түрде тіл игеруге мүмкін­дік­тері жоқ балаларға үлкен көмек. Сондай-ақ, қаламыздың сол жақ жағалауында жастар орталығы бой көтеруде. Сыр жастарына «Жастар жылында» үлкен сый болмақ. Әйнекпен көмкеріліп, заман талабына сай салынып жатқан бұл ғимаратта жастарымыз шығар­машылықпен айналысып, жаңа жобала­рды жүзеге асырады деп сенемі­з. Біз бұны әкелік қам­қорлығыңыз деп білеміз, - деді аталмыш жоба қатысушысы, Сырдар­ия ауданы Иса Тоқты­баев атындағ­ы №3 мектеп-лице­йінің ағылшын тілі пәнінің оқытушысы Айдана Жәлиева.

Ел ертеңі деп сенім үкілеп жүрген жастарға деген қолдау көрсетудің өзі – жетістік. Келешектің даму тетігі – білімде. Сол үшін де оқуға құмар, білімге ынтыза­р жастар үшін аймақ басшыс­ы шетелде білімін жал­ғастыруға мүмкіндік сыйлап отыр. Сонымен қатар партияның кезекті есеп беру-сайлау жиынында  ауыл  шаруашылығын әртараптандыру бойынша қабылданып жатқан шаралар легі сөз болды.

- Суармалы су тапшылығының алдын алу мақсатында шаруа­шылығымызға құрғақ­шылыққа төзімді перспективалы дақылдарды енгіземіз. Осыған орай, Алматы қаласындағы «КосАг­роКоммерц» жауап­кер­шілігі шектеулі серіктестігі зертха­насы орталығына барып, өз жеріміздің топырағын зерт­теуден өткізіп, бізге де соя дақылын егуге болатынына көз жеткіздік. Сондықтан алдағы жылы өз егіс алқабымызға 300 гектар соя дақылын егуді жоспарлап отырмыз, - деді  «Нұр Отан» партиясының мүшесі, «Тұрмағанбет» ЖШС директоры Н.Пірмантаев.

Биылғы ауа райының қо­лайсыздығымен алысып, су тап­шылығы мәселесін оңтайлы шешу Қызылорда егіншілері үшін оңайға соққан жоқ. Еккен еңбегінің нәтижесіне жете алудың­ өзін үлкен аманат са­найтын диқаншы қауым аяқ­судан тапшы­лық көргенін жиі айтып  жүр.

Бүгінде Қызылорда облысында 48715 партия мүшесі, 272 бас­тауыш партия ұйымы жұмыс істейді. Жиын соңында партияның облыстық филиалы саяси кеңесінің екі жылдық жұмысы қорытындыланып, алдағы жоспарлары нақтыланды. Сондай-ақ, партияның саяси кеңес құрамына бірқатар азамат қабыл­данды.

Н.ҚАЗИ

 


ӘДЕПТЕН АТТАҒАНДАР ӘДІЛ ЖАЗАСЫН АЛАДЫ PDF Print Email
Жаңалықтар - Құқық құрығы
15.11.2018 10:48

 

 

Берікбол  БАЙХОЖАЕВ,

ҚР Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Қызылорда облысы бойынша департаменті басшысының орынбасары, Әдеп жөніндегі Кеңес хатшылығының меңгерушісі:


Мемлекеттік қызметші – мемлекеттің айнасы, биліктің жарқын келбеті. Сондықтан да оған жүктелетін міндет те ауыр. Жұмысы нық, жауапкершілігі зор болумен қатар, тәртібі де түзу болуы тиіс. Әйтпесе, әдебі кеңесте талқыланып, абыройына нұқсан келуі ғажап емес.

Бүгінде ҚР Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Қызылорда облысы бойынша департаменті осы бағытта үздіксіз жұмыс істеп келеді. Тіпті, мүлт кеткен аудан әкіміне дейін жасырып қалмай, ісін Әдеп кеңесінде қарады. Сондықтан аталмыш департамент басшысының орынбасары Берікбол Байхожаевпен сұхбаттасып, атқарылып жатқан жұмыстармен танысқан едік.

– Берікбол Ұзақұлы, әңгіме­мізді Әдеп жөніндегі кеңеспен атқа­рылып жатқан жұмыстардан бастасақ.

– Қызылорда облысындағы Әдеп жөніндегі кеңеспен 2018 жылдың 9 айында өткізілген                 10 отырыста 55 мәселе қаралды. Оның 24-і тәртіптік істер болса, 31-і немесе 57%-ы – заңнама бұзушылықтарының профилактикасы бағытындағы мәселелер. Ағымдағы жылы Әдеп жөніндегі кеңесімен мемлекеттік органдардың мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнамалары бұзушылықтарының алдын алу мәселесіне басымдық беріліп, бұл бағыт­тағы аудан әкімдерінің, мемлекеттік орган басшыларының есептері өткен жылмен салыстырғанда 2 есеге артты.

Тәртіптік істерді қарау нәтижелерімен Әдеп жөніндегі кеңес шешімімен 16 қызметші әртүрлі тәртіптік жазаға тартылды, оның ішінде  8-іне  Әдеп кодексі  талап­тарын бұзғаны үшін «ескерту», «сөгіс», «қатаң сөгіс» тәртіптік жазалары қолданылса, 8-іне мемлекеттік қызметке кір келтіре­тін тәртіптік теріс қылықтарға жол бергені үшін «қызметіне толық сәйкес еместігі турал­ы ескерту» түріндегі тәртіптік жазалар қолданылды. Мәселен, Кеңестің ағымдағы жылдың 27 сәуірінде өткен отырысында Арал аудандық прокуратурасының берген материалына сәйкес, ҚР Жер кодексінің талаптарын өрескел бұз­ған Арал қаласының әкімі Б.Махатов пен орынбасары Р.Жа­наевтың тәртіптік істері қаралды. Аталған лауазым иелеріне бірнеше азаматтың жер учаскесіне құқық беру туралы өтініш­терінің қаралу мерзімдері­нің сақталмауы, уақытша өтеулі жер пайдалану құқығын ұзарту және жер учаскесін табыстау талаптарын бұзып, мемлекеттік қызметке кір келтіретін тәр­тіптік теріс қылықтарға жол бергені үшін  Кеңес шешімі негізінде «қызметке толық сәйкес еместігі туралы ескерту»­ түріндегі тәртіптік жазалары қолданылды.

Кеңестің 21 маусымда өткен отырысында Арал аудандық мәслихатының депу­таты, аудандық әйелдер кеңесінің төрайы­мы А.С.-ның арызына сәйкес, Департаментпен жүргізілген тексеру нәтижесімен Қызылорда облыстық ішкі саясат басқармасы басшысының орынбасары Г.Исмайлованың тәртіптік ісі қаралды. Лауазым иесі 2018 жылдың 20 мамыры күні Арал ауданында өткізген жиналыс барысында өзінің іс-әрекетімен және мінез-құлқымен жиынға қатысушылар тарапынан сыни көзқарастар туындауына себепкер болып, яғни азаматша А.С.-ға дөрекілік танытып, бұл кісілерді жиналысқа шақырмағандығын айтып, залдан шығып кетуін сұрап, өзінің іс-әрекетімен Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшілерінің Әдеп кодексінің талаптарын бұзған. Кеңес шешімі негізінде берілген ұсынысқа сәй­кес, басқарма басшысының орынбасары Г.Исмайловаға «қатаң сөгіс» тәртіптік жаза­сы қолданылды.

Сондай-ақ, биыл Әдеп жөніндегі кеңес­тің Шиелі және Арал аудандарында көш­пелі отырыстары өткізілді. Өйткені атал­ған аудандарда сыбайлас жемқорлық көрі­ністері жиі орын алған. Осылайша, орын алған сыбайлас жемқорлық сипатындағы қылмыстар мен құқықбұзушылықтар аудан активімен бірге талқыланып, сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бағытында нақты ұсыныстар қабылданды. Мәселен, Арал ауданында орын алған қылмыстардың барлығы да мемлекеттік қызмет көр­сету кезінде, яғни қызмет алушыға тікелей­ қағаз жүзінде қызмет көрсету барысында орын алғаны белгілі болды. Осыған орай, Кеңес аудан әкімдігіне сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселелері жөніндегі аудандық комиссияның отырысында мемлекеттік көрсетілетін қызметтер мәселесін арнайы қарап, электронды қызметтердің үлесін арттыру жөнінде ұсынымдар берілді.

– Демек, Әдеп жөніндегі кеңес заңбұзушылықтардың алдын алуға басты назар аударады­ ма?­

– Иә. Әдеп жөніндегі кеңестер мемлекеттік қызметшілердің қызметтік әдеп нормаларын бұзушылықтарын, мемлекет­тік қызметке кір келтіретін тәртіптік теріс қылықтарын қараумен қатар, Мемлекеттік қызмет заңнамалары мен Әдеп кодексі бұзушылықтарының профилактикасын жүзеге асырады.

Осы мақсатта 2018 жылдың 9 айында Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Агенттігінің Қызылорда облысы бойынша департаментімен Әдеп жөніндегі кеңес мүшелері мен Әдеп жө­ніндегі уәкілдердің қатысуымен облыстық, аудандық және ауылдық әкімдіктердің қызметшілерімен 321 кездесу, семинар-кеңес пен дөңгелек үстел өткізілді. Шаралар барысында мемлекеттік қызметшілер­дің әдебі мен мінез-құлық нормалары кеңі­нен түсіндіріліп, агенттікпен әзірленген Әдеп кодексінің қойын кітапшасы (Pocketbook) таратылды.

Жалпы, бұл шаралар мемлекеттік қызметшілер тарапынан әдеп кодексін бұзу фактілерінің азаюына септігін тигізді. Мәселен, 2018 жылдың 9 айында облыс бойынша 13 мемлекеттік қызметшіге Әдеп кодексінің талаптарын бұзғаны үшін тәр­тіптік жаза қолданылса, 2017 жылдың осы кезеңінде 21 мемлекеттік қызметші тәр­тіптік жазаға тартылған болатын. Яғни, өткен жылмен салыстырғанда мемлекеттік қызметшілердің әдеп нормаларын бұзу фактілері 38 пайызға төмендеген. Бір сөзбен айтқанда, әдептен аттағандар әділ жазасын алады.

– Департаменттің негізгі міндеттерінің бірі – мемлекеттік қызмет туралы заңанаманың, Әдеп кодексінің сақталуын бақылау. Осы бағытт­а қандай жұмыстар жүргізіліп жатыр?

– Департаментпен 2018 жылдың 9 айын­да облыстағы мемлекеттік органдарда 45 тексеру жүргізілген. Оның 8-і жос­парлы­ болса, 37-сі жоспардан тыс болған. Тексеру­ нәтижесімен, 166 бұзушылық анықталып, оларды жою туралы мемлекет­тік органдар­ға 15 ұсыныс енгізілді. Сондай-ақ, департаментпен берілген ұсыныстар нәтижесін­де шағымданған 9 азаматтың құқықтары қалпына келтірілді.

– Қазіргі уақытта заңбұзушылықты өрескел бұзған мемлекеттік қызметшілерге тәр­тіптік жазаларды қолданумен қатар, Әкім­шілік айыппұлдарды салу  қаншалықты  жүзеге асырылуда?

– Әкімшілік істерді қозғауда департаметпен жұмыстар тұрақты түрде жүргізілуде. Ағымдағы жылдың 9 айында «Әкім­шілік құқық бұзушылық туралы» кодексі­нің баптары бойынша 41 әкімшілік іс қозғалып, мемлекет пайдасына 2 069 337 теңге­ өндірілді. Әкімшілік істердің 17-сі ҚР ӘҚТбК-нің 274-бабының 1-бөлігі, яғни мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның, мемлекеттік қызметтен теріс себептермен босатылған адамның, аталған адамдардың жұбайының (зайыбының) салық салу объектілері болып табылатын табыстары мен мүлкі туралы декларацияларды және мәліметтерді Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мерзім­дерде қасақана ұсынбауы немесе толық, анық ұсынбауы фактісі болып отыр.

– Елбасы биылғы жолдауында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселесін тағы атап өтіп, бизнесті заңсыз әкімшілік қысымнан қорғау қажеттілігін тапсырды. Бизнесті қорғауда қандай шаралар қабыл­дануда?

– Инвесторлардың құқығын қорғауға бағытталған «PROTECTING BUSI­NESS AND INVESTMENTS» сыбайлас жемқорлыққа қарсы сүйемелдеу жобасы облыста осы жылдың 21 маусымынан бас­тап жүзеге асырылуда. Осы мақсатта Агенттік және Сыбайлас жемқорлыққа қарсы Ұлт­тық бюроның департаменттері қызметкерлерінен мобильді топ құрылып жұ­мыс істеуде. Мобильді топтың басты мақсаты – инвестициялық жоба­ларды сүйемелдеу барысында болуы мүм­кін әкімшілік кедергілер мен жемқорлық тәуекелдерінен қорғау. Жедел топ тәулі­гіне 24 сағат 7 күн бойы жұмыс істейді жә­не фронт офистегі үйлес­тіруші­мен тікелей байланыста болады.

Қазіргі таңда облыс бойынша жалпы құны 592,7 млрд теңгені құрайтын республиканың және аймақтың индустрияландыру картасына енген 15 инвестициялық жоба сүйемелдеуге алынды. Оның 8-і шетелдік болса, 7-еуі – отандық инвестордың жобасы. Сондай-ақ, облыстық кәсіпкерлер палатасымен бірлесіп, «PROTECTING BUSINESS AND INVESTMENTS» фронт офисі алаңында инвесторлармен қатар кәсіпкерлердің өтініштерін қабылдап, қараудамыз. Бұл бізге кәсіпкерлердің проб­лемалық мәселелерін жедел түрде шешуге, бизнесті кез келген араласудан қорғауға мүмкіндік беріп отыр. Бүгінгі күні фронт офиске инвесторлар мен кәсіпкерлерден 12 өтініш түсіп, оның 8-і өз шеші­мін тапса, қалған 4-еуі қаралу үстінде. Мәселесі шешілген 8 бизнес субъектісінің 5-еуі лауазымды тұлғалардың заңсыз әрекеттеріне қатысты болған. Осыған орай, кәсіпкерлердің заңды құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтіргені үшін 2 лауа­зымды тұлға тәртіп­тік, 1 тұлға қылмыстық жауапкер­шілікке тартылды.

– Әңгімеңізге  рақмет!

Сұхбаттасқан  Ж.ЕЛУБАЙҚЫЗЫ

 


«АТАСТЫРУ» САЛТЫН ЖАҢҒЫРТУ КЕРЕК ПЕ? PDF Print Email
Жаңалықтар - Ой-талқы
15.11.2018 10:37

«Балама әйелді өзім таңдап алып беремін. Байдың байлығына қызықпаймын, бидің билігіне қызықпаймын, асыл пышақ қап түбінде жатпайды. Келінім ақылды болса, ұлымның елге даңқы кетеді. Би түскендей үй болу – әйелден. Әйелі жақсы болмай ер оңбайды? Ердің бақытын кетіретін де – әйел, ерге бақыт әперетін де – әйел» деп келінін өзі таңдайтынын айтқан Төле бидің Данагүлді қалай жолық­тырып, баласына айттырып әпергенін білмейтін қазақ жоқ, тіпті білуге тиіс. Алыстан қарасы көрінген ер-азаматтарға жол беру үшін құрбыларының ат басын бұрып, жол беруін айтқан Данагүлдің көрегенділігі кейін де аңызға айналды.

“Қыз Жібек” фильмінен көрініс

Алыс елден дау-дамайды шешіп келе жатқан Төле би атқосшысымен қырық қарақшының қолына түскенде атасының жазған хатындағы жұмбақты­ «Сіздер түсінбей отырсыздар. Атам қырық қарақшының қолына тұтқын болып түскен екен. Қырық құнан атан берсін дегені – қырық мықты жауынгер жігіт берсін дегені, жиырма балуан­ берсін дегені – сегіз ақсақал берсін дегені. Оң босағадағы алтыны мен едім, сол босағадағы күмісі баласы еді. Атам мені артық көруші еді. Жұмбағымды шешер деп ойлаған екен. Алтынымды түгел берсін дегені – мені алып келсін дегені» деп шешкен екен.

Бұл әңгіме Төле би мен оның келінінің даналығын ғана көрсетіп тұрған жоқ. Қазақ халқының отбасын құруға ежелден бейжай қарамайтынын, ер-азаматтарды сыйлай білетін келін таңдайтынын ұқтырып тұрғандай. Өйткені салт-дәстүрі мен әдеп-ғұрпын жоғары санайтын халық үшін өмір құндылықтарының алдыңғы қатарында отбасы тұратыны айтпаса да түсінікті. Соны ескеріп, «Он үште отау иесі» деп балаларын ерте үйлен­діріп, өмірге ерте бейімдей­тін болған. Қалыңдықты да жастайынан айттырып, бесік құдалық жасап немесе атастырып қоятын салттар­ өз орнымен қолданылып келген. Ал қазіргі жастардың дені «атастыру» салтыны­ң не екенін де білмейді. Сондықтан болар, көбісі екі жастың сезіммен және есеппен үйленгенін құп көре­ді. Ал атастыру дегеніміз қандай салт, қазір қолданыста бар ма? Зер салып, оқып көрейік.

Атастыру – қазақ халқының көне дәстүрлерінің бірі. Қыз бен жігіттің ата-анасының балалары кішкентай кезінде немесе бесікте жатқан кезден-ақ, «балаларымыз өскенде отау құрсын» деп өзара уәделесіп қояды. Бір жағынан осы салтты келісім немесе уәделесу салты деп атауға болады. Себебі адамдар өздері алдын ала келісімге отырып, уәделесіп алады. Атастыру сөзінің тағы бір синонимдес мағынасы – байлау. Демек, атас­тыру ол екі отбасыны, екі елді, екі руды байлау, жақындастыру деп айтсақ, қателеспейміз. Егер де қыздың әке-шешесі ұл жақтың ниетін қабылдап, ұсыныстарымен келіссе, жігіт пен қыз атастырыл­ған болып есептеледі. Сол үшін ұл бала­ның жақындары қыз баланың отбасына алдын ала қалың мал төлеген. Атастырылған балалардың өскенде үйленуі – міндетті шарт. Кейбір адамдар «сізден ұл туып, бізден қыз туса немесе керісінше сізден қыз туып, бізден ұл туса, бас қосып құда болайық» деп әлі туылмаған балаларын атастырып қоятын. Атастыру­ ғұрпында бірнеше маңызды ережелер де бар.

Егер де атастырылып қойған жігітке атастырылған қыз ұнамай, ол басқа қызға үйленгісі келсе, онда жігіт жақ қыз жағына мал түрінде айыппұл төлейді. Жігіт қыздың үйіне қалыңмалды төлеп болғаннан кейін ғана бара алады. Оған дейін болашақ қалыңдығының үйіне келсе, онда жігіттің қылығы әдепсіз болып­, мініп келген атын алып қалып, өзін жаяу қайтарады. Сондай-ақ, жігіт қалындық төлеп болғаннан кейін қыз­дың үйінде бірнеше апта немесе бір ай көлемінде бола алады. Бірақ қыздың үйінде тұрмай өзіне шатыр тігіп алуы тиіс.

Ал бүгінгі шаңырақ құру тойларына жастар қалай жетіп жүр? Әрине, өзде­рінің қалауларымен. Жастар өздері та­ны­сып-білісіп, бірге өмір сүруге шешім қабылдап, отбасын құрады. Тіпті, бас құрмай тұрып жігіт қыздың, қыз жігіттің үйіне емін-еркін барып жүре береді. Бірге тату-тәтті тұрып жатқандар көп, бірақ ішінара бір қарын майды шірітіп жүргендер саны артып барады. Осындайда ескі дәстүр қайта жаңғырса, неке куәлігін ажырасу куәлігіне айырбас­тайтындар саны азайып, тіпті мүлдем жойы­лар ма еді, кім білсін?!

«Атастыру» салтына көзқарасыңыз қандай?» деген сауалнама жүргізіп көр­дім. Респонденттердің 20-30 пайызы бұл салт түгілі, сөзді де түсінбеді. Налыдым­. Рас. Қазақылықтың қаймағы санап жүрген Сыр елінде осындай жастар­ бар деп өзім ойламадым. Сөздің төркінін түсінбей тұрған адам салтты жаңғырту­ туралы қайдан пікір айтсын?! Хош, орта жастағылардың бірлі-жарымы ғана қолдайтынын айтса, аға буын өкілдерінен жақтайтындар да, даттайтындар да кездесті. Десек те, қазақтың сөз қоржынындағы «Көріп алған көріктіден, көрмей алған текті артық», «Алған жарың ақылды болса, жұмақтағы хормен тең, жаман болса, маңдайға біткен сормен тең», «Өнер­сіз қыздан без, өнегесіз ұлдан без» деген­ секілді сөздері отбасын құруға аса жауап­кершілікпен қарауды меңзейді.

Көпшіліктің келіспеуінде де бір мән бар сияқты. Өйткені ерте заманда­ бұл салтпен үйленетіндердің дені  13 жасында отау құрған. Кейін өсе келе таңдауы басқа қызға түссе немесе соған­ көңілі түссе, оны тоқал ретінде алып берген. Ал бүгінде ерте үйленетіндер және екінші әйел алып отырғандар өте сирек немесе жоқтың қасы. Өйткені қазіргі жастардың талғамы ол кездегі міндеттермен сәйкес келмейді. Таңдап алған жарларымен де босаға берік­тігін ұстай алмай, жолайрықтан тастап­ кетіп жатқандар күн санап көбеюде. Өкінішті, әрине. Талғам бөлек, заман басқа, талап әртүрлі болғандықтан, бұл – өте күрделі мәселе.

Н.ҚАЗИ

 


 

Сіз  не  дейсіз?

Майдагүл  ОҢДАСЫНОВА,
көпбалалы  ана:
- Жасымыз 80-ге жақындап қалды. Біздің жас күніміздің өзінде атастыру салты болған жоқ. Біздің әжелеріміздің уақытында бұл салт жақсы қалыптасқан. Айттыру деп те атайды. Бала бесікте жатқанда, болмаса ес біле келе екі жақ келісіп, құдаласады. Сол уәде бойынша екі жас міндетті түрде қосылуы керек. Берірек уақытты алып қарасақ, халықтың қысылтаяң кездерінде би-болыстар, байлар, ауқатты адамдар жас қыздарға құда түсіп, тоқалдыққа алатын болған. Ол кезде де құда түсіп келген адамға әлеуметтік жағдайына байланысты өсіріп отырған қыздарын ұзатып отырғаны туралы әжелеріміз  айтып отыратын. Соған қарағанда атастыруды өте көне заманда ғана жақсы қолданған. Ал қазіргі жастар мұны тіпті түсіне де қоймайды ғой.

Гүлмира  ӘШІРБЕКОВА,
«Рухани  жаңғыру»  орталығының  бөлім  басшысы:
- Қазақта бірін-бірі жақсы білетін адамдар сәбилері дүниеге келмей жатып, келіседі. Перзенті туылған соң бесіктен атастырып, бірін-бірі құда деседі. Оларды бесік құда дейді. Бұл салт әлі күнге сақталған. Алайда кейбір жастар оған келіспей, өз таңдауларын жасап жатады. Егер үлкен кісілердің тәжірибесіне сүйенсек, өзіңе жақын таныс адамдармен құда болған дұрыс. Өйткені мұндай келісіммен құрылған отбасы ешқашан ажырамайды. Өзім және жақындарым атастыру салтын орындап көрмеппін. Атастыруда жастардың тілегі ескеріле бермейді. Алайда бір-бірімен танысып, жақын араласып, ұнатып үйленгендер қатары көбейіп келеді. Сондықтан аталмыш салтымыз жаңғырып жатса, қолдар едім.

Айдос  ӘЛМЕНОВ,
қала  тұрғыны:
- Негізі атастыру жақсы салт және оның пайдасы да көп. Жақында Самарқандтың Ургут деген жеріне досымыздың баласының шаңырақ құру тойына бардық. Сонда осы салттың куәсі болдық. Жігіттің жасы 18-де, жас келін 17-де. Естіп білгеніміз, екеуін кішкентай бала күндерінде атастырып қойған. Серт беріп, уағдаласқан соң ата-ана балалардың тәрбиесіне мән беріп, 90 пайыз атастырудың тәртібімен жүреді екен. Бұдан шығатын нәтиже қандай? Бүгінде қоғамдық дерттің асқынып бара жатқан түріне айналған ажырасу процесі ол жақта мыңның бірінде ғана кездеседі. Ал бізде бұл күрделі мәселеге айналып отыр. Бірақ, бұл қадамға бару үшін алдымен баланың тәрбиесін де соған ыңғайлау қажет деп ойлаймын.

 


ҚЫТЫҚ ТУРАЛЫ ХИКАЯ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
15.11.2018 10:24

Қытық! Қызылы бар қызық сөз, құмары бар құнды сөз. Мұны солдан оңға қарай оқысаң да – қытық, оңнан солға  қарай  оқысаң да – қытық. Бұрын­ғы қыздардың бетінде қызарып, көз тартып­, көрініп тұрушы еді. Қазір ше? Зәру. Қат дүние. «Бүгінгі күні бүтін махаб­бат бар ма? Әй, қайдам? Сезім шіркін семіп кеткен. Ал қытық байғұс қырық жыл бұрын қайтыс болған» деп гөйітеді баз біреулер. Жо-жоқ, қытық әлі бар. Тек қылуетке түсіп кеткен.

Бал дәурен кезімізде: «Мына жерде қой бар, мына жерде ешкі бар, мына жерде сиыр бар, мына жерде жылқы бар, мына жерде күлкі бар, қытық, қытық!» деп қолтықтан қытықтасып ойнаушы едік. Сөйтсек, қытықтың негізгі қайнар жері ол ұсқынсыз ұңғыма емес, керісінше бұлтиған ажарлы бет болған екен. Көрбай-жербай емес, қытық та құлпырған жерді қалайды емес пе?! Оның үстіне, о замандағы Қытықтың қызметі қайнап, көкке көтеріліп, дәурені дүр­кіреген кез. От тілді Оспанхан ағамыз айтқандай: «...бұ қытық бетімізді қоныс еткен, содан бері ар-ұятымыз үшін, жанын салып көп іс еткен, осы қытықты қорғаймыз деп, ертеде көп соғыс өткен».

Күндердің күнінде жаңағы Қытығымыз жайлы орнынан жылжығаны сол екен, жұрттың бәрі жаңа жетекші Арсыздыққа жағымпазданған. Ал арсыздық болса, жер-көктегі өзіне жайлы беттерге­ жайғасып алған. Алған да Қытыққа қиғылықты салған. Ақыры адамның «қолтығына қуып тыққан, біреулер бөк­сесіне жіберген, біреулер сонау өкшесіне жіберген, енді біреулер қытығын, түу табанына түсіріп жіберген». Аңғарсаңыз, адамдар «қазір бетімнің қытығы қашайын  деген бе, мүлдем қысылмайтын­ болыппын» деп аспаннан салбырап түскендей сұрықсыз бетіне аңқайған. Мұндай  беттерді қара бет, көн бет, жүзі қара, беті қалың, бетінің ары жоқ, ұятсыз, қытықсыз дейді. Бетте қытық болмағасын, қыз баласында құр шырай ғана қалған. Шырай да әпербақанға шыдамай, қытықпен қол ұстасып қаша жөнелген деседі. Қыз атаулы қанша сабылып іздесе де, шырай мен қылықты тудыратын қытықтан айырылған. Тіпті, Қытықты келтіру үшін қыздар өз-өзін қытықтап көрген. Бірақ, Қытық батыр мүлдем бармаған, қыз бен қызметке әбден көңілі қалған. Оның да жөні бар. Өздері беттеріне тағайындаған барып тұрған Арсыздық басшы боп тұрғанда бұларға орын бұйырмасы да белгілі. Бір қарағанда-ақ бет ажарымен бірталай еркекті құлататын  бетпердеге құмар шүйкебастар таң шапағы білінгеннен бетіне сұлу шырайдың суретін салуы сол себепті болса керек. Әйтпесе, өзін әрсіз де әлсіз сезінеді.

Жігіттің бір қызға көзі түсіп:

– Қарындас, сіз тұрмысқа шыққансыз  ба? - десе, қыз ақтала сөйлеп:

– Жоқ, үйден боянбай шыққанмын, - депті.

Иә, сөзінің жаны бар. Бүгінгі қыздар әдетте таңертең бірінші боянады, сосын барып оянады. Мұның бәрі – қытықтың жоқтығы. Қытық кеткелі, беттің  берекесі кетті. Күніге көретіні – бес батпан бояу, опа-далаптың он атасы,­ макияжға арналған эмульсия, көрік берер­ крем, шырай келтірер «шпаклевка», косметиканың көк тіреген химиялық көкесі, т.б. Егер қытық болса, қылық та, шырай да, көңілдің күн райы да көрініп, болмысы керемет болушы еді.

Қытығы жоғалған ұлттың құты жоғалады. Неге?

– Зина жасау, жезөкшеліктің етек жаюы – қытығы жоғалған қыздардан;

– Қытықтың жоқтығынан қызталақтар (некесіз туған бала) көбейген;

– «Қарны тоқтық, қытығы жоқтық, аздырар адам баласын!»;

– Қытығы бар қазақ қоғамдағы жемқор­лық қылмысқа баруға қорқатын болған;

– Бұрынғы әуендерде жүрекке қытығы мол үн жететін;

– Бүгінде бетінің қытығы бар, ар-ұятты үлкендер ұлы даламызда ұшыраспайды-ау!

– Қазіргі балаларды қытықтасаң, ішек-сілесі қатып күлмейді. Сезім мүшелері өле бастаған;

– Баяғыда басына бантик таққан қыздарға қарап, «он екіде бір гүлі ашылмаған» деп елжірейтінбіз. Қазір ше? Елжірей қоятын бастарында бантигі жоқ.

– Ұлдан ұят, қыздан қытық кете бастады;­

– Қазіргі ғаламдық мәселеге айнал­ған албасты ауру «ажырасудың» жастар арасында жайылуы – қытықтың құрдым­ға айналғанынан. Елімізде әрбір үшінші неке ажырасумен аяқталады. Әділет министр­лігінің мәліметі бойынша өткен жылы жаңа құрылған 140 мың отбасының 51 мыңы дәм-тұзы жараспай айырылысып  кеткен.

– Саф алтындай қытықтың сарқыл­ғандығынан әлем алдында да құтымыз жоғала бастаған. Ұлыбританияның бедел­ді басылымы «The Economist» жария­лаған соңғы мәліметіндегі ондықтың  тізімінде ажырасудан бірінші орында­ АҚШ иелігіндегі Гуам аралы тұр. Ресей – екінші, Беларусь – үшінші орында. Ары қарай ретпен алаңсыз оқып отыр едім, кенет көзім бақадай бақы­райып, шарасынан шығып кете жаздады.­ Қарасам, қара тізімде Қазақстан тұр. Ажырасудан 10-орында. Масқара! Жазғы­ Олимпиада ойындарында ондық тізімінен көріне алмай жүріп, ажырасудан алдымызға жан салмай, «бізді білесіңдер ме?» дегендей әлем алдында бой көрсеткеніміз ұлымызға да, қызымызға да ұят-ақ. Бетім-ай!

Дерекке көз жібертсек, көрші Қыр­ғыз­стан бұл тізімде 48-орыннан көріне­ді. Мұнда мың адамға шаққандағы ажырас­у көрсеткіші – 1,7. Ал Қытайдікі – 1,8. Жер-жаһанды жайлаған жаһан­дану заманында қытығымыз қысық көздерге жұтылып  кетпесе  жақсы.

Мұндайда атам қазақ «Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді» деген. Қақпағымыз жоғалғалы қай заман?! Алаш елінің анасына айналған Зейнеп апамыздың сөзіне зер салсақ, «қазақ қызының қытығы кетеді деп алақанын ешкімге ұстатпаған». Тіпті, сол замандағы сұлулар бетін өпкен самалға қытығы келіп, тітіркене бойын жияды екен. Міне, он екіде бір гүлі ашылмаған, бәденінде қытығы мен майда дірілі басылмаған, ақ тамағын күн шалмаған асыл арулар!

Аруларды аспанға көтеріп, алақанына салып, аялай білген зар замандардағы жыраулардың сұлу сөздерін оқып, сурет­ көргендей сүйсінесіз:

– Ешкім білегінен ұстамаған (Дома­лақ­ ана аңызында);

– Шашынан ешкім сипамаған (Доспамбет);

– Маңдайы күнге тимеген (Доспамбет);

– Ешкімге көзін салмаған (Шал ақын: «екі көзі ел көшсе төңіректе»);

– Түймесін ешкім ағытпаған (Доспамбет);

– Адам бетін көрмеген (Дос­пам­бет);

– Белін ешкім шешпеген (Доспамбет);

– Көркін құлыпқа сақтаған (Ақтамберді),

– Назыменен күйдірген (Бұхар);

– Құлқыменен сүйдірген (Бұхар);

– Омыраулы жұпарлы (Бұхар);

– Ұяты бар (Көтеш).

Бұрын шашы белінен аспаған бойжеткен бұрымдыларға «беттеріңде қытық қалды ма, қалмады ма!» деп ұрысса­  керек. Қазір әй дейтін әже, қой дейтін  қожа  жоқ.

«Ештеңеден қорықпайтын адам күлкіден ғана қорқады» дейді. Күлкі қайдан шығады? Қытықтан. Ал қытық деген не? Ой жүгіртіп көрейікші. Пәлсапашылар  айтады: «Қолтыққа, табанға не тамақ  астына біреу-міреудің қолы тиген­де болатын жайсыз сезім» деп. Әсте олай емес. Қытық – жанға жағымды жайлы сезім, қылықтың туысы, қоғамды сақтаушы, отбасылық адами құндылық. Қалай  дейсіз  ғой? Былай. «Ұлтты қыз сақтайды». Ал қызды не сақтайды? Әлбетте  қытық, ар-ұят.

Қытық туралы айтқанда Сара-Джейн Блэйкморді айналып өте алмаспыз. Ол 2000 жылы Аустрияда қытықтың алуан түрлі қырын ашып, арнайы зерттеу жасаған­ ғалым. Ұсақ-түйек ғалымдар сықыл­ды ананы-мынаны емес, адам баласы­на пайдасы бар асыл-ақық дүниен­і бақылаған еңбегіне базар жоқ! Оның айтуынша, қытық дегеніміз – адам терісінің жәндіктер мен кішкентай жануарл­арға жанас­қанда болатын құбылыс. Сөйтсек, бұл тері­міздің қауіп жайындағы бізге берген бел­гісі екен. Міне, қараңыз! Ал қытықтаудан­ кейін орын алатын күлкі болса, ешқандай­ қауіптің төніп тұрмағанын сезінгеннен соң шығатын дүние дейді. Адам өз-өзін қытықтап жарытпайды. Неге дейсіз ғой? Себебі, адамның өз-өзіне қауіп төндір­мейтінін ми әуелден-ақ сезетін көрінеді. Бұл туралы ежелгі заманда Аристотель­дің өзі-ақ айтып кеткен. Ал әлдекімнің сізді қытықтауына еш қарсылық жасай алмасаңыз, онда оның қолына өз қолыңызд­ы лезде қойсаңыз болғаны, сонда ми өзіңізді-өзіңіз қытықтап жатқанд­ай күй кешіп, сезінуді дереу доғарад­ы  екен.

Қытықтың ерекше қыры – адамдарды­ жақындастырушы алтын көпір. Мәселен, ана өз сәбиін қуанту үшін қытықтайды. Жұптар да солай. Ал психологтардың айтуынша, «қытықтау – әлеуметтік ойынд­ардың  жоғары деңгейі».

Қытықтаудың бір қыры – жауыңды қинауға жақсы екен. Тарихта бұндай азаптаулардың болғанын оқып, аузым ашылды да қалды. Қытық арқылы қорлауд­ы фашистер де, әрідегі Рим әскерлері де қолданған. Мәселен, олар қалыпты қытықтау емес, өздерінің  ең бір әккі әдістерімен жәбірлеген. Былайша айт­қанда,  адамның  аяқтарын қосақтап байлап,­ оған тұз жаққан да, ішке ешкілерді кіргізген. Ал ешкілер оның табанын  жалағанда,  қытықтан  өле  жаздап, ауыр күй кешеді екен. Міне, қызық!

Есейген сайын қытықтан қорық­пайды екенбіз. Қытықтауды көбіне балалар­ сезеді. 40-тан асқан ересек адамдар терінің ерекше сезімталдығы азайғандықтан, көбіне күлмейді.

Байқайсыз ба, қазіргі жастардың қызығы мен қытығы сиреп қалған. Ажырас­у  ауруы  тіптен жайлаған. Ауыз­ға  алуға  арланасың.

Қалжыңға құлақ түрейікші...

Бір жігіт пен қыз қыдырып жүрсе керек. Бір кезде қыз:

– Мен тоңып қалдым, - депті.

Жігіт костюмін шешіп береді. Біраздан соң қыз:

– Тағы да тоңып барамын, - дейді.

Жігіт дереу көйлегін шешіп береді. Тағы біраздан соң қыз:

– Білесің бе, бала кезімде өстіп тоңып­  қалсам, әкем құшағына алып жылытатын  еді, - депті.

Сонда жігіт:

– Енді түн жарымында мен саған әкеңді қайдан табамын? - деген екен.

Мына қыздың қытығы қанында да мүлдем қалмаған-ау! Қан берем десе, тіпті бұрынғы бомж да қызықпастай. «Ұл тәрбиелей отырып, жер иесін тәрбиелейміз, қыз тәрбиелей отырып, ұлтты тәрбиелейміз» деген ұлылардың ұлағатты сөзі отау болар ұлымыз бен қызымыздың ой-санасында ұлып тұрса ғой, шіркін!

Қытықтанушы

Нұрсұлтан  ОҚПАНҰЛЫ

 


БАНКРОТ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
15.11.2018 10:20

Бір күні қарап отырмай жеке бизнес жасағым келді. Жұрттың бәрі байып жатыр.­ «Кедей бол» деп менің маңдайыма біреу бормен бадырайтып жазып қоймағ­ан болар. Ауладағы жазғы үйді бұзып, «шындық» сататын дүкен аштым.

- Әй, балам көп ұзамай тақырға отыра­сың,­ - деп әкем басын шайқады.

- Неге?

- Шындықты қазір ешкім сатып алмай­ды. Одан да  өтірік  әкеліп сат.

Әкемнің айтқанына көнбедім. Дүкенді аштым. Шындықты табу қиын екен. Қазақстанда адам баласы айна­лыспаған кәсіп қой. Конкурент жоқ. Әкем қателескен ғой. Бірақ, қаладан шындықты емге таппайсың. Ауылдан алдыр­ған қапшық-қапшық шындық­тарды арзан бағамен өткізе алмадым. Қарызға да ешкім алмайды. Тіпті тірі адам келіп саудаласпады. Керісінше көшенің арғы бетінде «өтірік» сататын дүкенші байып кетті. Сөредегі өтіріктер көтерме саудамен жұқпай өтіп кетеді. Өтірікті, әсіресе, басшылар мен депу­таттар тапсырыспен алдырып жатыр. Бизнесі гүлденіп, «өтірік кафе», «өтірік асхана» салды. Жұрттың бәрі өтірікке тойып кекіріп жүр. Енді ол «өсек» сататын­  базар  ашты. Оған да сұраныс көп екен. Ішім күйді. Қолымнан сауда жасау келмейді. Әкемнің ақылын тыңдама­ғаныма  оңбай  өкіндім. Бизнесті тастадым. Қарызға белшемнен баттым. Жақында «Өтірікшілер» партиясы құрылды­. Бүгінде  тіркелушілер  саны  өте көп. Өтірікке семірген партия белсен­ділері  «Қазақстан»  атауын «Өтірікстан» етіп  өзгертуге  ұсыныс  тастапты. Жоғары­ жаққа  қол  жинап  жатыр. Бекітіліп кетсе не болады? Қатты қорықтым. Оянып кеттім. «Уф» түсім екен)))

Нұрлыбек   ЖҰБАТҚАН,

Ақтөбе  қаласы

 



<< Бірінші < Алдыңғы 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Келесі > Соңы >>

Күнтізбе

< Қараша 2018 >
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары