Өзекті мәселелер

  • 24.05.18

    «Ауру – астан». Алайда біздегі білім ордаларындағы асханалардың жай-күйі біраз жайттың бетін ашып бергендей. 18 мамырда Жаңақорған ауданы, Келінтөбе ауылдық округіндегі №192 орта мектептің асханасынан тамақтанған 25 оқушы уланып қалды. 21 балаға алғашқы медициналық жәрдем көрсетілсе, 4-еуі аудандық ауруханаға жеткізілген. Ақ халаттылардың айтуынша, эпидемиологиялық ...

    Толығырақ...
  • 24.05.18

    Сыбайлас жемқорлық – қоғамның жегі құрты. Онымен күрес барлық уақытта да маңыздылығын жолғалтпаған. Соңғы кезде қанатының кең жайылып кетуінен қауіптенген еліміз оның тамырына балта шабу үшін жаңа стратегиялар қабылдап, үзіліссіз күрес жүргізіп келеді­. Тіпті 2017 жылы Елбасына  «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы Ұлттық баяндамасы» ұсынылған болатын. Онда әлеуметтік зерттеу қорытындыла...

    Толығырақ...
  • 24.05.18

    Қашанда таланттыларды  тасада  қалдырмаған  қазақ  тағы бір өнерлі ұлын ұлықта­ды. Сыр елі ҚР Еңбек сіңірген қайраткері, әнші, композитор Батырхан Шөкеновті еске алуға арналған ау­қымды шара ұйым­дастырды.

    Бұл жолғы сән-салтанат пен халық құрметі айрықша есте қалды. Себебі кейбір сарсаңға са­латын «көпсөзді» жиынға  барудан шаршаған жұртшылық  көңілді кон­церт­ке  келіп, рухани демалыс ...

    Толығырақ...
  • 24.05.18

    Жоғарыда аталған тақырыпқа орай жастар арасында­ сауалнама жүргіздік. Бірі былай тартады, енді біреуі былай тартады. Пікірлер сан алуан. Расымен, сөз байласып жүрген жастардан бұрын, біраз жыл бірге тұрып, ажырасып кететін отбасылар да аз емес. Сенімге селкеу, сыйластыққа сызат түсіп, сүйгеніне берген сертін бұзатын білектілер мен бұрымдылар баршылық. Қос ға...

    Толығырақ...
  • 24.05.18

    КІСІНЕГЕН   КІСІ

    Сықақшы

    Ғаббас  ҚАБЫШҰЛЫНА

    Толығырақ...
Ақпан 2018

БҰЙЫРҒАНЫ – БІР ҚОЛА PDF Print Email
Жаңалықтар - Сергек
01.03.2018 10:58

Сонымен, Оңтүстік Кореяның Пхенчхан қаласында 16 күнге созылған ХХІІІ қысқы Олимпиада ойындары да аяқталды. Қазақстан құрамасы жарысты бір қола жүлдемен қорытындыласа, жалпы есепте 28-орыннан көрінді. Келесі төртжылдықтың басты додасы 2022 жылы Бейжіңде (Қытай) өтпек. Айта кетейік, Пхенчхандағы қысқы Олимпиада ойындарына 92 елден 2922 спортшы қатысты. 15 спорттық сайыс түрінен 102 медаль жиынтығын сарапқа салды. Осылайша, “Пеңчаң парақтары” да жабылып, тарих қойнауына енді. Осы орайда, олимпиаданың айшықты әрі қызықты оқиға­ларын  назарларыңызға  ұсынамыз.

Ақ Олимпиададан бұйырғаны бір ғана медаль болды. Оны қор­жын­ға фристайлшы Юлия Галышева салды.

* * *

“Қолымның сынғаны медаль алу үшін одан са­йын жігерлендірді” деді Юлия Галышева сұхбатында. Мұнан оның жарыс жолында тәуекелге бел байлағаны анық байқалады.

* * *

Мәнерлеп сырғанаудан жерлесіміз Элизабет Тұрсынбаева Олимпиада ойындарына тұңғыш рет қатысты.

* * *

Ресей Олимпиада атлеттері атынан сынға түскен Алина Загитова өзінің үздік өнерін көр­сетіп, алтыннан алқа тақты. Ол небәрі – 15 жаста.

* * *

Пхенчханда биатлоннан қазақ қызы Динара Әлімбекова Олимпиада чемпионы атанды. Өкі­нішке қарай, ол Беларусь елінің намысын қорғаған еді.

* * *

Хоккейден Норвегия құрамасының қақпашысы Ларс Хеуген Олим­пиада ойындарының шире­к финалындағы Ресей­ құ­рамасымен өт­кен ойын­да линзасын жоғалтып алып, қақпасын шайбадан қорғай алмай қалған  көрінеді.

* * *

Қысқы Олимпиадада XXI ғасырда дүниеге келген­ спортшылар да жүлдегерлер сапынан табылы­п жатты. Бұл – тари­хи  оқиға.

* * *

Хоккейден Ресей құрамасы қысқы Олимпиада ойындарының финалдық бәсекесінде Германияны 4:3 есебімен жеңді. Рұқсат етілмеге­ніне қарамастан ресей­ліктер өз елінің әнұранын шырқай жөнелді.

* * *

Чех елінің спорт­шысы Эстер Ледецкая Пхенч­ханда тау шаңғысының супергигант слалом түрі­нен және сноубордтың алып слало­мынан жеңімпаз атанды. 22 жастағы атлет екі түрлі спорт түрі­нен бір уақытта алтын алған алғашқы спортшы болып отыр.

* * *

Тонга Корольдігінің атынан сайысқа шыққан Пит жазғы және қысқы спорт түрлерінен Олимпиадаға жолдама алған тұңғыш  спортшы ретінде­ тарихта  қалады.

* * *

Венгрия құрамасының сапында шыққан Лиза мақсатына жету жолында ештеңеден тайынбады. Олимпиадаға фрис­тайлдан қатысу үшін жарыс­тарда үнемі үздік 30 спортшының ішінде болуы тиіс. Осыны біліп алған ол спортшылар саны отызға жетпейтін турнирлерге ғана қатысып жүрген. Бір қызығы, ол шаңғыны дұрыс тебе де  алмайды.

* * *

Жапониялық Юдзуру Ханю Халықаралық конькишілер одағы рейтин­гінде көш бастап тұр. Ол қысқа бағдарламада – 100, жекелей сында – 200 балл, екеуін қосқанда 300 балл алған тұңғыш мәнерлеп  сырғанаушы.

* * *

Қазақстан билігі қыс­қы Олимпиада ойыншылары мен бапкерлеріне биыл 185 мың доллар сыйақы  береді.

* * *

Қазақстан құрамасының басынан бес қысқы Олимпиада кезеңі де өтті, бір медальдан артық жүлде бұйырмаған. Бірде-бір медаль алмай, баз кешкен кездерді де бастан өткер­дік. 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде, одан кейін 2006 жылы Туринде жүл­десіз қайтқанымыз спортсүйер қауымның есінде шығар. Ванкувер Олим­пиадасында биатлоннан Елена Хрусталева күміс медальды қоржынға салса, 2014 жылы Сочиде Денис Тен қола медаль еншілеп, ел мерейін үстем етті. Ең жемісті, жеңіске толы жал­ғыз Олимпиада – Лиллиехаммер-1994 болды. Шаңғышы Владимир Смирновтың бір өзі 2 кү­міс, 1 алтын алып, жеңіс тұғырына үш рет шыққан еді. Ал, биыл бұйырғаны – бір қола. Әрине, 90-нан аса  елдің  арасында  жал­ғыз медаліміз сүйрелеп    30-дыққа кіргізді. 60-тан аса мемлекеттің медальсіз қайтқанын еске алсақ және Ақ Олимпиаданың жолдамасына зар болған елдердің бар екенін ескерсек, 28-орынды тәуір нәтиже деп білеміз. Есесіне бұл медаль алған қысқы Олимпиадалардағы ең төменгі нәтиже болып  отыр.

Пхенчхан-2018 қысқы Олимпиадасының қорытынды кестесі:

Р/с

Мемлекет

Алтын

Күміс

Қола

Барлығы

1

Норвегия

14

14

11

39

2

Германия

14

10

7

31

3

Канада

11

8

10

29

4

АҚШ

9

8

6

23

5

Голландия

8

6

6

20

6

Швеция

7

6

1

14

7

Оңтүстік Корея

5

8

4

17

8

Швейцария

5

6

4

15

9

Франция

5

4

6

15

10

Австрия

5

3

6

14

11

Жапония

4

5

4

13

12

Италия

3

2

5

10

13

Ресей

2

6

9

17

14

Чехия

2

2

3

7

15

Беларусия

2

1

0

3

16

Қытай

1

6

2

9

17

Словакия

1

2

0

3

18

Финляндия

1

1

4

6

19

Англия

1

0

4

5

20

Польша

1

0

1

2

21

Венгрия

1

0

0

1

22

Украина

1

0

0

1

23

Австралия

0

2

1

3

24

Словения

0

1

1

2

25

Бельгия

0

1

0

1

26

Испания

0

0

2

2

26

Жаңа Зеландия

0

0

2

2

28

ҚАЗАҚСТАН

0

0

1

1

28

Латвия

0

0

1

1

28

Лихтенштейн

0

0

1

1

Медальдар жиынтығы

103

102

102

307

 


ҚАЗАҚ ХАНДАРЫНЫҢ «АРҚАНЫ ИГЕРУІ» PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
01.03.2018 10:51

 

Әлібек   САБЫРБАЕВ

 

«Есім  салған  ескі  жол».

Халық  мақалы.

«Есім хан қазақ заңының ескі сұлбаларын жинап, жаңа қорытынды шығарып тасқа бастырған. «Есім ханның ескі жолы» атты қолжазба қазір Стамбулда сақтаулы», - деп жазады Ә.Марғұлан (Тарихи дәуірдегі қазақ тайпаларының жазу мәдениеті.

Том 8. Астана, 2007, 94-б).

Әлібек Сабырбаевтың есімі көпшілік оқырманға жақсы таныс деп ойлаймыз. Көп жыл бойы инженер-гидротехник мамандығымен мұнай саласында тер төгіп, еліміздің дамуына өзіндік үлес қосқан азамат соңғы жылдары қолына қалам алып, қазақтың қарға тамырлы тарихын тереңінен тартып, жарыққа шығаруға атсалысып жүр. Орыс, қазақ ғалымдары, тарих зерттеушілерінің бұған дейінгі тарихи тақырыптағы жазбаларын жаңғыртып, түркінің тінін тарқатып келеді. Әрине, том-том кітаптарды ақтарып, дерек пен дәйекке құрылған ғылыми зерттеулерді негізге алып, тарихтың тұңғиығынан тамыр тартады. Соның айғағындай, бұған дейінгі жарық көрген «Алтын орда мұрагері», «Мамай: ақиқат пен аңыз», «Бес Бекетай ата-тек шежіресі», «Тегі Түркі – Ресей патшалары» атты кітаптары қоғам қайраткерлері, танымал ғалымдар, тарихшылар  мен   оқырмандардан  оң  бағасын  алды.

Ізденуден, жазудан жалықпайтын, тынымсыз Әбекең 2017 жылы екі бірдей кітапты, яғни «Шекті руының құпия тарихы» (1-кітап) және «Еліне тұтқа болған хан Жәнібек» атты зерттеу жинақтарын жарыққа шығарды. Бүгінде «Шекті руының құпия тарихы»-ның 2-кітабы – «Ноғай дәуірі» жазылып жатса, аталмыш кітаптың үшіншісі – «Арқаны игеру» туындысын тиянақтап қойды. Біз бүгін сол үшінші жинақтан «Қазақ хандарының «Арқаны игеруі» тарауын газет оқырмандарына ұсынып отырмыз.

Қазақ Совет энциклопедиясында (ҚСЭ) «Есім сал­ған ескі жол» сөйлеміне бы­лай­ша түсініктеме берілген: («Есім ханның ескі жолы») – Есім ханның (1598-1645 ж.шам.) ел билеуі тұсында қалыптасқан әдет-ғұрып, жол-жобалар. Ондай жол-жобалардың бірсыпырасы «Есім ханның ескі жолы», «Қасым ханның қасқа жолы» «Тәуке ханның жеті жарғысы» деген атпен ереже ретінде әдет-ғұрып нормаларында 19-20-ғасырларға дейін қолданылды. Есім хан бір өзі ғана әкім болу, елді жуасытып  бағындыру, басқа елдерге шабуыл жасау саясатын ұстады. Сондықтан ол қанға қан алу, мертіктіргенді мертіктіру, кек алу, құн төлеу, барымта алу, құлды сату, дүре соғу, көп әйел алу, қалың мал төлеу, әмеңгерлікті сақтау, зекет, ғұшыр жинау, айып салу, діни өшпенділіктер сияқ­ты патриархалдық-ұлттық ескі салтқа арқа тіреп, соны уағыздады. Халық Есім ханның ескішіл істерін «Есім салған ескі жол» (кертартпа жол) деп атады», - деп, осылай коммунистік көзқа­распен, оқырманды сендіре тұжырымдайды  (ҚСЭ. IV том. Алматы, 1974, 201-б). Ал халық Есімнің ерлігіне риза болғаннан «Еңсегей бойлы ер Есім» деп те атаған. Осы  «Есім  салған ескі жол­ға» берілген ҚСЭ-сын шы­ғарушы ғалымдардың па­йым­дауына Қ.Салғараұлы былай деп уәж айтады: «Мұның бәрі құжатқа негіз­делмеген  тұжырым емес, керісінше, кеңестік идеология талабына сай «Есім салған ескі жол» деген атаудағы «ескі» сөзіне мән беру арқылы мақала авторының ескілік салтқа қатысты өзі білетін ұғымдардың бәрін тізіп, Есім ханға зорлап жапсыруы ғана»,- деп, саясат желінің ығына жығылғанын айтады (Қазақтар. Роман-эссе. Ал­маты, 1995. 212-б).

Қазақ тарихын зерттеген орыс ғалымдары В.П.Юдин, В.А.Моисеев, М.Вяткин, С.Г.Кляшторный мен Т.Сұлтановтардың пікірлері мен тұжырымдарына сүйе­ніп, «Қазақ ру-тайпаларының тарихы» кітабын шығарушылар мынадай қорытынды жазады: «Ия, Есім хан заңдық тұрғыдан негізделген жүздік әкімшілік басқару құрылымында төрелерге биліктің төрін беру тағы да қамтамасыз етілді. Өйткені, басқарудың жаңа үлгісінде де Шыңғыс хан тұсынан, ұлыстық басқару жүйесінен алын­ған көптеген қағидалар еске­рілді. Бұл, тіптен, Шыңғыс балалары тұсындағы ортағасырлық Қазақстандағы Ордаларға бөліну принципін жаңарт­ып, жаңа жағдайға икемдеп, этно-саяси өзгерту ретінде қабылданды дей аламыз­. Сондықтан да Есім хан жүргізген реформа «Ескі жол» деп аталды. ... «Ескі жол»  бір  ғасырдан  астам  ұзақ уақыт  бойы  Қазақ хал­қының ең негізгі заңы болып келді», - деп  ҚСЭ шығарушылардың пікірлерін қай­талайды (Қазақ ру-тайпа­ларының  тарихы.  Дулат.         XI-том. 1-кітап. Алматы, 2008, 93-б).

«Қасым ханның қасқа жолы» бір ғасырдай атқа­рылған соң, тиісті толық­тырулар мен өзгерістер енгізіліп, Есім ханның (1598-1645) тұсында  «Есім  ханның ескі  жолы»  деп  аталған.

Ел аңызында сақталған деректерге қарағанда, Есім хан тұсында «қасқа жолға» қосылған жаңалық: «хан болсын, ханға лайық заң болсын; батыр болсын, жорық жолы мақұл болсын; абыз болсын, абыз сыйлау парыз болсын; би болсын, би түсетін үй болсын» деген ережелер екен. Бұл Қазақ хандығы құрылысының саяси-әкімшілік, әс­кери, рухани және сот істері жөніндегі негізгі заң сипатындағы төрт тұғыр екені байқалады. «Ескі жол» деп аталуына қарағанда, сірә, бұл ережелер бұрыннан келе жат­қан дәстүрлі бір  жүйемен жа­салған болуы да ықтимал»,- деп зерттеушілер осындай тұжырым жасайды  (Қазақтың көне та­рихы­.  Алматы, 1993. 318-319-бб).

Белгілі жазушы, қазақ тари­хын зерттеуші, ғалым Әнес Сарай жоғарыдағы ғалымдардың пікірлеріне қарама-қайшы ойын былай деп жазады. «Ағасы Тәуекел­дің орнына хан болған Есім шұғыл қорғаныс амалдарын қолға алып, 1605 жылы шығыста Моңғолдың Алтын ханы мен батыста Ноғайлымен бітім жасасып, қалмаққа аттанып еді. Сол кезде қазақ-ноғайлы қолы Нұрадағы Баты­ғайды арқа тірек етті. Есімнің бұл  жорықтары орыс ісқағаздарында біршама жақсы­  хатталған.

Ал, Есім ханның тарихи маңыз­ды ең  ұлы  шарасы –  Ар­қаны тұрақты  қоныстау  еді.

Әйтпесе іргеге келіп, баспалап тұрған жауға төтеп беру, бұған дейін жайлау ретінде қолданған кең өлкені сақтап қалу қиын-ды. Мәселе билер талқысына салынып, құрылтайда қаралса керек­. Былай болды деп нақ­ты  сөйлеуге дәлел жоқ, бірақ та хан жарлығымен арғын қауымының арқаға ауа көш­кені ақиқат.

Императорлық орыс жағырапиялық қоғамы қазақтардың Арқаға қоныстану мәселесін арнайы зерттеді. Балкашин* дегеннің бұл мәселемен неше жыл айналысқаны белгісіз. 1882 жылы жағырапиялық қоғам оның есебін тыңдады. Сонда ол Арқаға көшкен негізінен арғындар, бұл көші-қон бұдан 10 ұрпақ бұрын болған деп көрсеткен. ...Меңзеу Есім хан  тұсына  барып  тіреледі»,- деп «Арқаны игеру» Есім хан кезінде болған деп тұжы­рымдайды және Мәшһүр Жүсіп пен Шәкәрімнің жазғандарымен  нақтылай  түседі (Әнес Сарай. Бес Мейрам. Астан­а,  2016. 128,129-бб). Есім хан Қазақ Ордасының сыртқы шекарасын бекітумен қатар, жоңғарлардан босағ­ан жерлерге қазақ руларын­  қоныстандырды деп нақты  айта  аламыз.

Ал «Ескі жолды» басқаша да ойлауға болмай ма? Мысалы, Есім ханның кезінде, шығыстағы ойраттардан босатқан жерлерге қазақ хал­қын бұрынғы көшіп-қонып жайлап жүрген жерлеріне қайта қоныстандыру «ескі жолмен» көшіру емес пе? Жоңғар шапқыншылығына дейін, кезінде қазақтың жаз жайлауы, қыстауы болған Арқаны қайта игеруге, қо­ныстануға шығарған заңын халық «Есім салған ескі жолы» деп ат қоюы әбден мүмкін. Осы замандағы, көгілдір экраннан берілетін, халықтың көзі үйренген «Нұрлы жол» деген сияқты. Бұл болжамымызға тарихшылардың жазған пікіріне жүгінейік.

Әнес Сарай: «1616 жылы қалмақ арасында болып қайтқ­ан Томиле Петров, Иван Куницын деген елшілер: «Бұл күнде Қазақтың үлкен ордасы (авт. - Ұлы жүз) мен  Қырғыз ордасы қалмақ­қа бағынышты» деген мәлі­мет  алып  қайтты.

...Бұл – Есім хан заманында қазақ-қалмақтың екінші рет бетпе-бет келуі. Алғашқы шиеленіс 1604 жы­лы болған. Семей, Павлодар тарапынан жасанып өткенде қазақ-ноғайд­ың бірікен қолы маңдайдан оңдырмай ұрған. Есімнің  Арқаға ел қондыр­ған саясаты айтарлықтай нәтиже  берді. Қалмақтарды Есіл мен Ертістен Төмен (Тюмень), Тобыл, Тарға қарай  сілкіп  тастады.

Осыдан кейін қалмақтар орыстармен жанасып, 1607 жылы  елшілік  алмасып, келі­сімшартқа  отырды.

Қалмақтарға қарсы соғыс 1619 жылы басталды. Бұл жолы Есім Халхастың (авт. - Хахас) Алтын ханымен тізе қосып, екеуі екі жақтан тиісті. Соғыс Есіл, Ертіс өзендерінің төменгі саға­сында болды. Соғыс­ уақи­ғасы тура­лы Байбағыш тайшада тілмәш боп жүрген Пятун­ька Семенов: Есім хан мен Алтын хан қалмақтарды күйретіп, екі тайшасын бай­ла­п  әкеткен, ал үшіншісі Тегу­чей ағасы Байбағышқа қашып келгенін шекар­а әкімшілігіне хабар­лаған. ... Есім 1627, 1628 жылдары  Жоңға­рға   жорық  жасап, төрт  тайпаның  бірлігін  ыдыратып  тынды.

Салқам Жәңгірдің кескілескен жағаласы Жоңғарияда қалған ойрат-қалмақтармен, Батыр-хонтайшымен болды» (Көнеліктер.  321, 322 –бб).

Есім ханның 993-мешін (1615 ж.) жылы Тобыл өзені бойында соғысқа кіргенін Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы былай деп жазады: «Қарашаның қара суығындағы ұрысқа Есім хан өзі басшылық етті. ...Ұрыс жалпы жүргендіктен  және ойраттың  ұрыс  үш  жағынан бірдей тигендіктен, қазақтар «ошақ» соғысын салғандықтан, олардың быт-шыты шыға қашты. Алтын патша бар, Есім бар, бір жағында қалмақтың Қарақолының жасағы бар  ойраттарды ойсырата  жеңді», - деп Есім хан, Әнес Сарай көрсеткендей, 1619 жылы емес, 1615 жылы болғанын және қалмақ жа­уын­герлері де қазақ жағында болғанын нақтылап көрсете­ді (Түп-тұқыйаннан өзіме шейін. Алматы, 2008. 906-б).

«Есім ханның кезеңі Ар­қаны игерумен ерекшеленеді. Қазақ хандары арасынан хандықтың солтүстік шығыс шекарасына айрықша көңіл бөлген осы – Есім.  ...Есім шығыста түмендік (авт. - Тюмень) Алтын хан, батыста ноғайлымен одақ құрып, Ертіс бойын, солтүс­тік шекараны нығайтуды қолға  алды.

Бұл тарапты нығайтудың басты жолы ел көшіру еді. Императорлық орыс географиялық қоғамының барлаушылары бұл істі көзден таса қылмаған. Арқаға қазақ тайпаларының көшіп келуін Балкашин  деген адам арна­йы зерттеген. Ол арғындардың Арқаға жылжыған үш көшін атап көрсетеді. ...Үшінші боп Сүйіндік тобы:  тортуыл, қаржас, қоз­ған,  қақ­сал  көшеді.

Бұл уақиға Балкашин зерт­теуін мәлім еткен 1882 жылдан уақыт жағынан 10 ұр­пақ бұрын болыпты. Асылы, Арқаға көшу ұзаққа созылып, Тәуке хан кезінде де жалғаса берген. Аристов, Балкашиндердің бұл мәліметін Мәш­һүр-Жүсіп, Шәкәрім шежірелері растайды. ...Қаракесектердің кіші жүз қаракесектерінен ажырасуын да осы кезге жатқызуға болады. Бұларды қауым ішіндегі келіс­пеушілік себептерден ажырау деуге болмайды, мұндайда бүкіл қазаққа сауын­ айтылды да, олар ортақ іске араларынан жекелеген руларды бөліп шығарды», - деп кіші жүздегі қаракесек руы Арқаны игеруге бірінші болып қоныс аударған дейміз (Сарай Ә. Көнеліктер. Алматы, 2008. 294-296 бб).

Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы: «Есім таққа отыр­ған соң одан іш жиып, 997-қой жылы (1619 ж.) хошоуттардың тайшысы Байбағыш торғауыттар мен дүрбіттерге қосылып, басы Далай Батыр келісімге келіп, енді тиіспеу жөнінде сөз салды. Бір жағынан осылай емексіте отырып, кеше келісім жасайық деп едік демей, қазақ еліне әр жерде шабуыл жасай берді. Нақ осындай сәтте тағы да елші жібере қалған қалмақ елшісінің Есім бәрін өлтіріп, оларға он мың қол жіберді. Сөйтіп, оларды талқандап, екі тайшысын тұтқынға алды. Одан кейін қазақ біраз тыншыған соң, Алтын хан мен Ноғай ордас­ымен сөз  байласа отырып, Есім ойраттарды біржола үнін өшіргісі келді. Сөйтіп, 998-жылы (1620 ж.) отыз мың қолмен  ойратқа лап қойды. Ойрат­тардың әбден қорлығы өткендіктен, бұл ұрысқа қыр­ғыздар да қатысты. ...Ұрыс Қара Ертістің бойында болып, арқасынан Алтын хан, түстік батыстан қазақ пен қырғыз тиген­ соң, бұл тегеурінге шыдамай ойраттар  жөңкіп  төмен қашты. ...Ойратпен  болған осы соғыста Есім өзі де өте қатты күш көрсетіп, «Еңсегей бойлы ер Есім» атанды», - деп Қара Ертістің бойындағы Есім хан бастаған қазақ, қырғыз жауынгерлерінің ойраттармен болған соғысын бізге осылай жеткізеді (Түп-тұқы­йаннан өзіме шейін. Алматы, 2008. 903-904 бб).

Әнес Сарай қазақ ханы Есім хан жайында былай деп жазады: «Барлық өмірін жоңғармен жағал­асып өткізген Есім ханның Арқа жерін қалмақтардан қорғау үшін арғындарды Ұлытау, Есіл, Нұра бойына қоныстандыруы – Қазақ хандығынның мемлекеттік шарасы бол­ғаны әлі санамызда нақты ор­нығ­а қойған жоқ. Бұл оқиға ноғай­лымен, хотогойлық Алтын ханмен тізе қоса отырып, 1620 жылы Есіл мен Ертістің төменгі сағасын қалмақтан тазар­тып, Обь бойындағы Шөміш өзеніне қуып салатын жорықтың тұсында болды. ...Содан арғындар 30 жылдан астам Арқаны тұрақтап, жайлап-қыстады. Шәкәрім: «1652 жылдары  қазақ көп тұра алмай,  ауып,  Әмударияның  жағасына, Парсының бергі шетіне барды», - деп жазады (Бес Мейрам. Астана, 2016, 404-б).

Әнес Сарай «Ноғайлы» атты зерттеуінде қазақтың шұрайлы жерлерін орыс мұжықтарына тартып алып бергендері туралы: «Кенесары-Наурызбай көтері­лісінен кейін, XIX ғасырдың екінші жартысында Арқада жер мәселесі қатты шиеле­ністі. Қазақтың көз жасындай шұрайлы жерлері қазынаға алынып, көшіп келуші мұжықтарға үлес­тіре  бастады. Қазақ тарапынан қарсылық көбейіп, дау-шар молай­ды. Міне, осы кезде ар­ғындар Арқаға қай уақытта көшіп келген деген мәселе көте­рілді. Мақсат – бері­де келсе, ешнәрсеге қарамай, оңтүстікке  ысырып тастау­ еді. Мемлекеттік зәру мәселені зерттеу Орыс географиялық қоғамына тапсырылды. Балкашин  дегеннің басшылығымен Арқаға ғылыми экспедиция шықты. 1882 жылы императорлық Орыс география­лық қоға­мы экспедицияның қорытынды есебін тыңдады. Арғындар Арқаға 10 ұрпақ бұрын келген болды. Бұл үздік-создығымен Есім хан заманына иек артады.

Сол көште: «Бірінші болып Шу, Қаратаудан Ұлытауды бетке­  алып бегендік және шегенд­ік бірлестігінен тұратын: атығай, бегіс, қанжығалы, тобық­ты, саржетім, шақшақ, басентин, қарау­ыл қозғалды делін­ген», -  деп Н.Аристовтың жазғанына   сүйене­ді (Алматы, 2009. 207,208 бб).

Н.Аристов «Арқаны игеру» кезінде, Орта жүз руларының қалай көшкені туралы: «Племена средны орды, «по преда­ниям киргизов (авт. - қазақ), пришли в занимаемые ими степи с р. Сыр-Дарьи. Из них аргыны двигались тремя партиями. ... «По киргизским родословным, в потом­стве лиц, перекочевавших из-за Каратау, насчиты­вается, к нас­тоящему времени, около 10 колен, а в султанских родосло­вных, от Газис-Джанибека, жившего в пору образования казачьего союза, до султанов, живущих теперь, заклю­чается не более 15 колен. Все это приведено мною из статьи «Об исследованиях Н.Н.Балкашина касательно киргизской орды», помещенной на стр. 255-263 ... за 1882 г., и излагающей сделанное Балкашиным в заседании от­деле­ния этнографии 12 марта 1882 года сообщение». ...так как киргизы разделились на три орды не более трех веков тому назад», - деп жазады (Этноген­ез и этническая ис­тория  казахс­кого  народа. Ас­тана­, 2007, стр. 276, 277).

Автордың түсініктемесі: Балкашин*.  Николай Никонорович Балкашин – Ресей­дің Қытайдағы елшісі (консул). Қ.Халид Н.Н.Балкашинмен тікелей таныс бол­ған және  шығыстанушы  Н.Ф.Катановпен пікір алысып, аралас бол­ған. Қ.Халидтің еңбегіне  түсі­ніктеме  жазған А.Н.Мұханова  Н.Н.Балкашин туралы мына бір деректі келтіреді: «Қара но­ғай­» бөлі­мінде консул Н.Н.Бал­кашин­нің ұлтына қа­тысты «...Қасым хан әулетінен екі бала Москвада оқып хрис­тиан болып кетке­ндігін және өзінің сол нәсілден  екенін айтты»­, - деген­ мәлімдеме келтіреді (Тарих хамса (бес  тарих). 253-б).

Шәкәрім Құдайбердіұлының  «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресіне» түсінектеме жазған ғалымдар: «Орыс­тың Балкашин деген зерттеу­шісі. Көп жылдар Қытайда консул болған­. Түбі татар-ноғай­ іші­нен», - деп жазады (Астан­а, 2007, 79-б). Шәкә­рім­нің зерт­теуіне түсініктеме жазған ғалымдардың пікірі «түбі татар-ноғай ішінен» деп жазғанына қара­ғанда, Құр­манғали Халид­тің айт­қан «Қасым хан әулетінен» деп  жазғаны  сенімді  дейміз.

Қ.Халид Балкашиннің үлкен саясаткер екенін былай деп жазады: «Балкашин консул болып келген соң бар жұмыс шариғат бойынша шешіліп, тіпті орыс, қытайлар да бізге жүгінетін болды. Қай жерде қай халық көп болса, соларға жүгіну үлкен саясат­ еді, бұл жағынан хабары жоқ біреулер Балкашин мұсылман болар деп жүрді. Балкашин патшалыққа еңбегі адал, саясатта­н, тарих және өзге ғылымдардан хабардар, дипломат адам еді. Ол кейде тіпті бізбен діни мәселелер туралы да терең талқылаулар жасайтын»,- деп оған үлкен сенімділікпен әділ баға берген (Сонда. 124-б).

Сонымен қатар, Н.Н.Балкашиннің өлімі туралы Қ.Халид: «Осы мезгілде (1887 ж.) Петербордан тағы да Балкашин келіп, бір кеңеспен Рум­жі (авт. - Үрім­ші), онан Турфанға барды. Өз әдеттері бойынш­а «Асқабы Каһф» (үңгір­дегілерді) зират етіп, қайтарда Шиху мен Манас арасында  жолда  қаза  болды», -  деп жазады (Тарих  хамса (бес  тарих). 121-б).

Н.Н.Балкашин «О киргизах и вообще о подвластных Руссии мусульманах» атты зерттеу жазға­н (СПб; Тип. Минис­терства Внутренних Дел, 1887 г. (50 экзем.­) Аналитичесая записк­а, для служебного поль­зования). Көп­теген зерттеу­шілер Н.Н.Балкашиннің осы еңбе­гіне  сүйенеді.

(Жалғасы бар.)

 


Қаратөбелдің құпиясы PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
01.03.2018 10:43

Серікбайдың Қызылқала мен Ақшоқының арасында автобусымен қатынап, адам тасып жүргеніне он жылдың бедері болды. Жүз жиырм­а шақырымдық екі ортаның  бұ­тасы мен жолдың ой-шұқыры оған жіті таныс. Адам­дары да туысындай болып кеткен. Кім қай тұстан түседі, кім қай жерден мінеді, бәрі оның жадында­. Керек десең, олардың ала дорбаларына  дейін жазбай таниды. Екі орта түстік жол, түс ауа кері қайтады. Бір дағды, сол жол…

Соңғы айларда осы жолдың бойында бір қаратөбел айғыр мінген кісі пайда болды. Сылың­ғыр кара жігіт. Көбіне барар жолында кездеседі, кейде шоқырақтатып, кейде жел­діріп бара жатқан ауыздығымен алысқан оның қаратөбеліне Серікбай да әр көрген сайын бір қызығып қояды. Сүліктей мүсіні жып-жылтыр. Адуын қайратты айғыр-ау шамасы. Қаратөбел­дің сымбаты мен жүрісіне қызыққан Серікбай кейде арқасы қозып, онымен жарысқысы келіп, көлігінің жүрісін жылдамдата түседі. Қаратөбелдің иесі де оған дес бергісі жоқ, ай­ғырдың сауырын қамшымен сипай, желе жөнеледі­...

Сол сылыңғыр жігіт өткенде жолда тұр. Жаяу, қолын көтерді. Серікбайдың Ақшоқыдан қайтып келе жатқан бойы еді. Тоқтап, көптен танитын адамындай жылы шырай таны­тып амандасты. Ол бірақ бас изескеннен әріге бармады. Қолында қапшық. «Қаратөбелі қайда, неге жаяу жүр?» деген сұрақ та оны бір түйреп өткен. Бірақ, не жұмысы бар, біреудің тірлігінде. Көмейге тығыл­ған сауалын қоюға ыңғайсызданды.

Ауыл арасында қатынайтын авто­бус іші қашанда ақпараттың ағып тұрған көзі ғой. Кім қайда барып келді, құдалыққа кім не апарды? Қай үйдің шатырын жел жұлып кетті, кімнің сиыры туды, не ұрланды, не табылды? Бәрі осы жерде. Гу-гу әңгіме, соңғы кездері ұрланған жылқылар жайлы әңгіме жиі айтылу­да.  Пәленбай адамның пәленбай жылқысының ұрлан­ғанына дейін ежіктеп айтқанын естіп жүр. Серікб­ай шопыр да сонда­  бір  елең  ете  қалған.­

- «Кеңес» ауылынан Жаңбырбайдың бір үйірі жоқ болды. Зым-зия, көрдім-білдім адам жоқ, - деген еді алдыңғы орындықта отырған сары насыбайшы шал сонда. - Іздемеген жері, қарамаған төбесі қалмапты. Арызданған мілитсағ­а. Олар да ізге түсе алмапты, шаршаған іздеп...

- Ау, айғыры қайда, үйіріне қарап жүрген? Екі аяқты болмаса төрт аяқтыға алдыра қой­майты­н  еді  ғой, - дегендер де болды.

Ой-шұқыры көп ауыл арасындағы жолдың сиқы белгілі емес пе? Жұлқынып бір секірген кезде Серікбай байқап қалды, әлгі сылыңғыр қараның қапшығының бір езуі ашылып қалды. Көзі түсіп еді, ер тоқым ішінде! Апырау, мұнысы­ несі, өзінің көзіне анадайдан оттай басыла­тын жарықтық қаратөбел жазым болды ма деген ой сап ете қалды. Ет бауыры сүліктей айғырға езіліп кеткендей, іші қылп ете қалды, шынымен.

Жоқ, қаратөбел аман екен. Келесі сапарда оны көрді. Аман, жануар ауыздығын қарш-қарш шайнап желіп барады. Үстінде сол сылыңғыр қара. «Е-е, ер тоқымын жөндетуге апарға­н  болды  ғой»  деп  қуанды  Серікбай.

Бір аптадан кейін жолдағы тағы бір ауылда бір топ жылқының із-түзсіз жоғалғанын автобустағылар жыр етіп айтып жатты. Осыдан кейін Серікбайдың ішті кернеген күмәні сырт­қа шыға берді. Неге осы жолдың бойында қаратөбелге мінген сылыңқара шоқырақтап желеді де жүреді? Мал бағып жүргенге де ұқсамайды. Мылқау секілді, қарасы да бір түрлі... Иә, ішіне сыймаған күмән сыртына шықты сонан. Өйткені, біреулер ақ адал малынан айырылып босып жүр. Қазақтың малынан басқа несі қалды қазір? Малмен мал болады оны баққан адам. Соны баукеспелер ұрлап, бас пайдасына жаратып жатса, неге бұл үндемей қалуға тиісті? Осындай ойлар амалы жоқ Серікбайды аудандағы із кесушілерге хабар беруге жетеледі... Арада аз уақыт өтісімен із кесушілер қара­төбел мен оның иесінің ізіне түсті. Аты-жөні, мекенжайын анықтады. Қаратөбелдің егесінің әр ауылдың жылқы үйірлерінің жайылымын сыртта­й байқап жүретіндігі бар екендігін аңғарыпты,  бірақ  қолы  таза  сияқты.

Осындай күндердің бірінде қаратөбелге мінген сылыңғыр қараның алыста жүрген жылқы­  үйіріне қарай бұрылғанын байқайды ізшілер. Әу дейтін жер қалғанда аттан түсіп, қаратөбелдің үстінен ерін сыпырып алып, оларды­  қапқа  салып, айғырды бос қоя береді. Міне, қызық. Ізшілер қызықтың көкесінің енді боларын сезгендей бейнекамерасын дайындай бастайды. Адуынды қаратөбел арқырап барып үйірдің боз айғырына бас салды кеп. Жан беріп, жан алысқан айқас пен шайнасу сол жерде. Екі айғырдың кісінеген дауысынан аспан тұнып, қара жер теңселгендей, екеуі де өмір мен өлімін бәске тіккендей. Екі  аяғымен тік тұрып бірінің етін бірі жұлып жеп жатқандай. Құлақтарын қайшылап, көздері шарасынан шығард­ай мінез көрсетіп жатқан айғырлардың айқасы болып жатыр. Шіркін, үйірін қорғаған жануар­лар осындай болар. Жердің шаңы аспан­ға шығып­ жатқан маңға анадайдан бұ­лардың айқасын қалт жібермей биелер мен тай-құлындар қарап тұр. Жануар­лар мойындаған тағылық заңы­ның шешімі бойынша жеңген айғыр бәрін алады. Талай айқасты басы­нан кешкен, бабы күшті қара­төбелдің күші басып барады. Қара­төбелдің жан шыдатпас перідей дүлей күші боз айғырдың жігерін құм етті. Қарсыласының тегеурініне шыдам­аған боз айғыр далаға қарай қаша жөнелді. Қаратөбел қарсыласын қуған жоқ, жеңімпазға тән тәкап­парлықпен үйірге оралып, басын қайта-қайта шұлғып, аз-кем уақыт тұрды да шығысқа қарай жүйтки жөнелді. Биелер мен тай-құлындар да артынан  шаба  жөнелді.

Осының бәрін алыстан қарап тұрған сылыңғыр қара қалтасынан телефо­нын алып біреулермен сөйлесе­ бастады. Бұл кезде қаратөбел бастаған жылқылар тобы көп ұзамай Қал­ғандарияның ескі арнасындағы жұрттан қалған қораны беттеп шауып­ келе жаты. Қаратөбел айғыр бастаған үйір аузы ашық қалдырылған қораға қойып кетті. Қораның аузы ашық қалдырылатынын, ішінде жем-шөп пен жемастау тұрғанын қаратөбел жақсы білетін болса керек. Бұл кезде қапшығын арқалаған сылыңғыр қара өз ісін бітірген адамдай үлкен көлік жолға қарай кете барды, қаратөбел жаққа бұрылып  та қарамады.

Ширек сағат өткен жоқ, алыстан сырты тентпен жабылған жүк машинасы көрінді, ол жылқылар кірген қораға қарай келе жатты. Үйір түгелімен машинаға тиелген кезде ізшілер де қолына кісен салынған сылыңғыр қараны ертіп үстерінен түсті. Мұн­дай ұрлықтың беймәлім түрі осы кезге­ дейін кездеспепті. Бір абыройы сол, қылмысқа «қатысы» бар, осындай талай­ «істің» басты кейіпкері де, қара күші де болған қара­төбел заң алдында­ жауапқа тартыл­ған жоқ. Сыры осы кезге дейін бей­мәлім болған ұрлықты­ ашқан Серік­бай шопыр бұрынғыша Қызылқала мен Ақшоқының арасында әдет­тегідей автобусын айдап әлі жүр...

Сағат  ЖҮСІП

 


ҚАРЕКЕТ ТҮБІ – БЕРЕКЕТ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
01.03.2018 10:00

«Батыс Еуропа – Батыс Қытай» автожолының бойында Бәйгеқұм дейтін ауыл бар. Көлдің жағасында орналасқан. Бұл маң – отандық туризмді дамытуға қолайлы жер. Өткен бейсенбіде Бәйгеқұмға барудың сәті түсті. Негізгі мақсат – Шиелі ауданында атқарылып жатқан шаруалар барысын бұқараға баян ету.

 

КӘСІПТІҢ   НӘСІБІ   БАР

Атам қазақ «келіннің ая­ғы­нан, қойшының таяғынан» дейді. Алдымен Бәйгеқұмға ат басын бұрып, мемлекеттік бағдарламалар арқылы кәсіп бастаған жандармен тілдестік. Бұл бір қызық болды. Шыны керек, қазір кадр тапшылығы әр мекемеде бар. Ауылдық жерлерде дипломын сандыққа сақтап­, екі қолға бір күрек таппай жүрген жастар қаншама? Ал, біз жолыққан кейіпкер кері­сінше етінің тірлігімен ата кәсіптің құлағын ұстапты. Бізді Мұсабаевтар әулетінің келіні күтіп алды. Есімі – Гүл­нар. Өзі алматылық екен. Қолында қос диплом. Анау-мынау  емес, магистратураны да тамамдаған. Мамандығы – мұға­лім, бақытын Бәйгеқұмнан тауыпты. Енді негізгі тақырыбымызға  ойыссақ. Гүлнар былтыр «Нә­тижелі жұмыспен қамту және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған бағдарламасының»  ІІ бағыты бойынша қатысуға ниеттенген. Сосын «Бастау-Бизнес» жобасы негі­зін­де оқып, бизнестің қыр-сырына қаныққан. Өткен жылы «Ауыл шаруашылығын қаржылай қолдау қоры» АҚ арқылы  3 млн теңге несие рәсімдеп, 18 бас мү­йізді ірі қара сатып алған. Гүлнардың баст­ы межесі – мал басын көбейтіп, ет бағытында жұмыс істеу. Бүгінде бір адамды еңбекпен қамтамасыз  етіп отыр. Болашаққа құрған жоспары жүйелі. Ата кәсіпті жандандырып, кәсі­бін әлі де кеңейткі­сі  келеді.

Кәсіпкерлік дегеніңіз – кедір-бұдыры көп сала. Бәсекелестік ортаны былай қойғанда, сапалы қызметіңізге қарай нәпақаңызды  табасыз. Өткенде облыс әкімі Қырымбек Көшербаев шағын және орта бизнесті жетілдіру жөнінде аудан әкімдеріне тапсырма берген­-ді. Әсіресе, елді мекендерде әлеуметтік маңызы бар нысандарды іске қосу керек­тігін  ескерткен еді. Бұл бағытта  да  Шиеліде  біршама шаруа­лар атқарылу үстінде. Айталық, ауданға қарасты Байсын ауылында жақында шаштараз ашылыпты. Бізді мұнда жігіт ағасы  күтіп  алды. Ныспысы – Мұрат, сойы – Уәлиханұлы. Күні кешеге дейін табаны күректей 6 жыл Шиеліге қа­тынап жұмыс істеген. Мамандығы – шаштараз. Бертінде әрі-бері  ойланып, кәсібін ауылда  жалғастыруға  бел буып­ты. Әуелі «Бастау-Бизнес» курсында білім алып, теориялық тұрғыда тәжірибе жинаған. Былтыр «Ауыл шаруашылығын  қаржылай  қолдау  қорынан» 1 млн теңге несие алып, өз  кәсібіне кіріскен. Бір адамды жұмыспен қамтамасыз еткен­. Мұраттың сөзінше, жақын­да қыз-келіншектерге арналған сұлулық салоны да іске  қосылмақ.

«Меценат» деген ұғым бар. Былайша айтқанда, кәсібі өрге домалап, елдің даңқын асқақтатып жүрген ат үстіндегі азамат­тар. Олар бизнес өкілі, яки лауазымды қызметкер болу­ы мүмкін. Тартоғай ауы­лына қарасты «2 ферма» елді мекеніндегі медициналық пункт  өткен ғасырда пайдалануға беріліпті. Қайбір жылы аталмыш нысан апаттық жағдайда деп танылған. Содан бері елді мекендегілердің еңсесі түсіп жүрген-ді. Бас ауырып, балтыр сыздағанда бараты­н  медициналық  пункт­тің  жағдайы  белгілі. Қысқасы, тұрғындар үшін аталмыш нысан­ның жай-күйі мазасыз мүйіске  айналған  еді. Жақында жеке кәсіпкер Қамбарбатыр Жахаев 6 айдың ішінде елді мекенге жаңадан медициналық пункт салып берді. Жоба құны 9 млн 400 мың теңгені құрайды. Бүгінгі таңда онда аға дәрігер, фельдшер, тазалықшы, қарауыл еңбек етеді. Аға дәрігеріңіз – өрімдей қыз.           «2 фермаға»  жақын маңдағы ауылдың тумасы екен. «Дипломмен  ауылға»  бағдарламасы  бойынша жұмысқа орна­ласқан  оған  осындағы 1600-ден  астам  адамның денсаулы­ғы  сеніп  тапсырылған.

– «Туған  жерге  туыңды  тік» дегендей, жергілікті азаматтар елді мекен тұрғын­дарына  осындай  медициналық пункт салып берді. Бұған тұр­ғындар дән риза. Дәрігеріміз де өте білікті. Біз секілді қариялар дәрігерлердің көмегіне жиі жүгінеміз. Сондықтан игі істі қолға  алған барлық азамат­тарға алғыстан басқа айтарым  жоқ, - деді ардагер  Алтын­бай  Әлсейітов.

Бүгінде бизнеске тың идея керек. Асылында, бұқараны қызықтыра алатындай қауқар қажет-ақ. Жақында аудан орталығында жаңадан мал базары ашылды. Жалпы, оңтүстікте­гілер  сауда-саттыққа  бейіл ғой. Кәсіп иесі – Мақсат Ұлықпанұлы. Ол кәсіпкерлік палатасы арқылы 7 млн теңге несие алған.­ Сөйтіп, төрт түлікті сатуғ­а мал базарын ашыпты. Енді ерекшелігіне тоқталсақ. Базар маңында дәмхана қатар қызмет көрсетеді. Ол да осы кісінікі. Базардың басқалардан өзгешелігі, әкелген төрт түлі­гіңіз өтпеген жағдайда, осында­ қалдырып кете берсеңіз де болады­. Сондай-ақ, мал базары 24 сағат жұмыс істемек. Қауіпсіздігіне қам жемеңіз. Сонымен қатар, мұнда арнайы ветеринарлық  орталық  бар.

– Келешекте мал дәрігерлік дәріхана ашуды жоспарлап отырмыз. Және мал бордақы­лайтын орталықты іске қоспақ ниет­теміз. Мұның барлығын бір жылдың ішінде қолға алдық. Қалғаны уақыт еншісінде,- деді кәсіпкер Мақсат Ұлықпанұлы.

Кәсіп бастауға ниетті азаматтарға мемлекет тарапынан қолдау көп, тек қарекет керек. Ал қарекет түбі – берекет.

 

ЧЕМПИОНДАР   АУЫЛДАН   ШЫҒАДЫ

Мемлекеттің әлеуметтік нысандар тұрғызуға толықтай қауқары жетпейтіні анық. Сондық­тан мемлекеттік-жекеменшік әріптестік аясында жұмыс істеу түйткілді тарқатудың негізгі тетігі болып тұр. Шиеліге іргелес Алғабас елді мекенінде әріптестік шеңбе­рінде спорттық кешен ел игілігін­е берілді. Жоба құны – 42 млн  теңге. Құрылыс  жұмыс­тарын  жүргізген – «БЕТА и К» ЖШС. Біз спорт кешеніне бардық, көрдік. Ауылдың қарадомалақ балалары боз кілемде белдесу үстінде екен. Ақ тер, көк  тер. Мұнда спорттың 4 түрі бойынша (бокс, күрес, таэквондо, тоғызқұмалақ) 300-ге тарта  бала  жаттығады. Бапкерлері – кіл чемпионат жеңім­паздары.

Ал Алғабастан сәл әрірек орналасқа­н Бестам ауылында бұрын-соңды спорт кешені болмаған. Ауыл жастары ау­дандық, облыстық, республикалық бәсекелерге мектептің спорт залында жаттығып ке­ліпті. Айтатыны жоқ, өте өкі­нішті  жайт. «Қара құс басып  жейді, Қыран құс шашып жей­ді» дегендей, ауылдың төл перзенті, кәсіпкер Баймұханбет Қозыбаев ел тұрғындарына тарту жасамақ. Ол ауыл жас­тары­ның ертеңі үшін спорт кеше­нін салуды бастаған. Жа­қын­да пайдалануға берілмек. Онда түрлі спорт үйірмелері жұмыс істейтін болады. Туған топырақты түлетуге үлес қос­қан қалталы азаматтардың қатары­  азайма­са игі. Кім біледі, ертең-ақ Ермахандар өсіп  шығар.­

Баспасөз туры барысында Шиелі индустриалды-аграрлық колледжіне бас сұқтық. Былтыр ғана жаңғыртудан өткен оқу ордасының техникалық  базасы нығая түскен. Айтпақшы, жақында ғана колледж жанынан «Рухани жаңғыру» орталығы  ашылыпты.

Осылайша, өңірдегі тын­дырымды тірлік пен ауылда бірлік  бары  бізді  қуантты.

Қ.ЖАСАРАЛҰЛЫ,

Н.Нұржаубай  (сурет)

 


Қызылордада он жылдан бұрын тікұшақ апатында қаза тапқандарды еске алды PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
28.02.2018 18:17

2008 жылдың 28 ақпанындағы қайғылы оқиға республикадағы бірде-бір адамды бейжай қалдырған жоқ. Облыс аумағындағы су тасқынынан қорғау мақсатындағы іс-шаралар барысында Сырдария өзені үстінен бақылау үшін ұшып өткен ҚР ТЖМ «Қазәуеқұтқару» ММ-нің «МИ-8» тікұшағы Жалағаш ауданы аумағына құлаған болатын. «МИ-8» тікұшағы апаты алты адамның өмірін жалмап кеткен еді. Сол күні қызметтік міндеттерін орындау барысында қаза болғандар қатарында департамент бастығының орынбасары полковник Қазбек Төреманов, журналист Сағитжан Бермағамбетов, ұшқыштар Виталий Глазунов, Нұрлан Құмаров, Фахретдин Оңғарбаев және Ғалым Нұрмағамбетов бар еді.

Қызылорда облысы Төтенше жағдайлар департаментінің қызметкерлері жыл сайын тікұшақ апатынан мерт болғандарды еске алу күнін өткізіп келеді. 2018 жылдың 28 ақпанында қайғылы оқиға орын алған жерде орнатылған мемориалдық тақта алдындағы еске алу шарасы бір минуттік үнсіздік жариялаумен басталды. Одан соң аруақтарға  арнап Құран бағышталды.

Еске алу шарасында Жалағаш ауданы әкімінің орынбасары Жағыпар Тәжмаханов, Қызылорда облысы ТЖД бастығы азаматтық қорғау полковнигі  Омар Бержанов, Қызылорда облысы ТЖД ардагерлер кеңесінің төрағасы, ТЖД бастығының кеңесшісі Тұңғышбай Ботабаев, қаза болған Қазбек Төремановтың туысы Қазбек Әшірбеков, қаза болған Сағитжан Бермағамбетовтің туысы Есқожа Бергенбаев қатысып, сөз сөйледі.

Одан соң Төтенше жағдайлар департаментінің қызметкерлері мен құрбан болған азаматтардың туыстары Жалағаш ауданында орналасқан «Ұрпаққа үлгі есімдер» мемориалдық тақтасына гүл шоқтарын қойды.

Қызылорда облысы ТЖД

Мемлекеттік тіл және ақпарат тобы

 


Ғасырмен тілдескен, заманмен үндескен колледж PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
28.02.2018 16:37

Жастарды кәсіби мамандық алуға даярлау уақыт талабы екені белгілі. Бұл тұрғыда теңіз төскейінде де көңіл қуантар істер баршылық. Солардың алдыңғы легінде Арал индустриалды-техникалық колледжінің ұжымы тұр десек, артық емес.

Өткен жылдан бастап Елбасы тапсырмасымен жастардың кәсіби мамандық алуы үшін «Баршаға арналған тегін кәсіби-техникалық білім» жобасы қабылданғаны баршаға аян. Осы мақсатта әлеуметтік әріптес кәсіпорындар колледждегі білім беру қызметін бірлесе басқару жобасымен алмасқан тәжірибе күткен нәтиже береріне сенім мол. Жобаға қатысушылар колледждің материалдық-техникалық базасын жетілдіруге, өндірістік оқуды ұйымдастыруға, түлектерді жұмыс орнымен қамтамасыз етуге қатысатын болады.

«Кәсіби білім жүйесі еңбек нарығында бәсекеге қабілетті білікті мамандар даярлауды, өз мамандығымен жұмыс істеуге қабілетті, тұрақты кәсіби өсуге дайын, әлеуметтік және оңтайлы кадрларды даярлауды жүзеге асырады. Соған орай, мемлекеттік құрылымдардың күшін біріктіру, жұмыс берушілер мен оқу орындарын облыстық кәсіпорындар мен өнеркәсіптерді білікті мамандармен қамтамасыз ету мәселесінде жұмылдыру назарға алынуда. Қазіргі заман үрдісіне сай дамыған өндірісте маманның өз мамандығы бойынша терең білім алып, бәсекеге қабілетті маман болып шығуы жалпы мәдениеттілік деңгейін әрдайым көтеріп отыруды талап етеді. Кәсіптік-техникалық білім берудің болашағы мол. Жұмысшы кадрларды даярлау қазіргі кезде кең қанат жайып отыр. Елімізде қабылданған «Нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017-2020 жылдарға арналған» бағдарлама экономикалық ғана емес, әлеуметтік тұрғыдан да маңызды. Онда аз қамтылған отбасылардың балалары шәкіртақы мен ыстық тамақпен қамтылу қарастырылған» деген ел азаматтарының пікірі көп жайттың басын ашқандай.

«Бүгіні күн – ертеңгі тарих» деген бар. Орайы түскенде аталмыш оқу ордасының өткені мен бүгіні туралы аз-кем дерек келтіре кетсек. Арал индустриалды-техникалық колледжі теңіз төскейіндегі кәсіптік білім беретін іргелі оқу орындарының бірі саналады. Қолдағы құжатқа сүйенсек, өткен ғасырдың 1927 жылы балық аулау артелі болып құрылған. Алғашқыда жергілікті тұрғындардан балықшылар бригадирлерін, ау құралдарын септеп тоқу мамандарын даярлаған екен. Арада тура он жыл өте балықтарды қайықпен аулау үшін «Юнга» мектебі болып қайта құрылып, кіші қайықтарға матрос, мотористер дайындады. Балықтарды аулап, өңдеп, КСРО қалаларына, облыстарға сатуға және ішкі нарықтың сұранысына сәйкес мектеп Ұлы Отан соғысы жылдарында ФЗО (фабрично-заводское обучение) аталып, қайық радистерін, бөшке жасау мамандарын, кіші қайық мотростарын, мотористерін түлетіп шығарды. Жылдар өте қолөнер учлищесі ретінде ағаш, темір ұсталарын, қайықтың мотрос, мотористерін даярлауды іске асырды. Арал теңізінің жағалауынан аса қашықтықтан балық аулау мақсатында №68 қалалық кәсіптік-техникалық училищесі (ГПТУ-68) болып өзгеріп, балық өсіруші, өңдеуші, кеме жүргізуші, кеме механигі, электромонтажшылар мамандарын даярлауды бастады.

Мұнан соң да басынан әлденеше өзгертулер, қайта құруды кешірген қасиетті білім ордасы Қызылорда облысы әкімдігінің (кейбір мемлекеттік білім беру мекемелерін қайта ұйымдастыру туралы) қаулысымен «Арал индустриалды-техникалық колледжі» болып аталды. Нақты кезеңде колледж токарлық ісі және металл өңдеу, дәнекерлеу ісі, электргазбен дәнекерлеуші, балық өндірісі, балық өңдеуші, өнеркәсіп машиналары мен жабдықтарын пайдалану тағы басқа заманға сай, сұранысқа ие мамандықтарға баулиды. Жоғары, бірінші, екінші санатты білікті де тәжірибелі педагогтер жұмыс істейтін ұлағатты қарашаңырақта студенттердің сапалы білім, тағылымды тәрбие алуына барынша жағдай жасалынған. Мемлекеттік білім стандартына сай оқу жұмыс бағдарламасы құрылып, кабинеттер қажетті зертханалық құрал-жабдықтармен қамтылуы білім сапасының жоғары болуына септігін тигізуде. Ұжымда жаңа инновациялық технологияларды енгізіп, инженер-педагогтердің шеберлігін айқындау мақсатында құрылған «Жас оқытушылар мектебі», ғылыми-зерттеу топтары бекітілген жоспар бойынша жұмыс істейтінін, нәтижесі де бөтен еместігін атап кеткен жөн.

«Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға» қағидасын тұтынған колледж ұжымының алға қойған армандары да асқақ.

Жұмабек Табынбаев,

Арал қаласы

 


Қалдырған ізін мәңгілік PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
28.02.2018 16:32

«Алтын алма, алғыс алды» білмейтіндер кемде-кем. Құт қонып, береке дарыған ауыл арасында ел-жұртының құрметіне бөленгендер аз емес. Бүгінгі әңгімемізге арқау болған Ақтан батыр ауылының тұрғыны, Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі, ардагер ұстаз Гүлсім Ибраймова дәл осындай жан. Даналық қағидаға сүйенсек, шәкірт тәрбиелеп, баланың жанына білім нәрін сепкен адам сауап арқалайды деседі. Ендеше, өзінің саналы ғұмырының 40 жылға тарта мезгілін ұрпақ тәрбиесіне бағыштаған, әрі жүрдім-бардым емес, шәкірттерінің ілтипат-ізетін иеленген Гүлсім Мағауияқызы қандай мадақтауға да лайықты екені анық. Осындайда «Мамандыққа адалдық таныту» деген сөз тіркесі ойға оралады.

Мына төмендегі «Мұғалім көп, шын ұстаз аз. Бұл – тұрақты аксиома. Кейде мұғалімдердің кейбірін тумысынан ұстаздыққа бейімі бар ма деп қаласың, ал енді біреулерінің кәсібі ғана ұстаздық па деген ой келеді. Алғашқысын туабітті дарынды ұстаз, соңғысын тіршіліктің қарекетімен жүре қалыптасқан ұстаз деп сипаттама беруге болады. Ал, Гүлсім Мағауияқызы өз мамандығына ерекше жауапкершілікпен қарай білген нағыз ұстаз. Ол бала күннен мұғалім болуды армандады. Осы бір ұлы мамандыққа саналы ғұмырының біраз бөлігін арнады. Сондықтан өз ісіне берілген, шәкіртінің жанына нұр құя білген Гүлсімдей ұстаздың өмірі – болашақ үшін үлкен өнеге. «Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға». Ұстаз жүрегі мейірімге толы. Ол өзінен кейінгі жас мамандарға ақыл-кеңес беруден, тәжірибесімен бөлісуден жалыққан емес. Бүгінде Гүлсім тәрбиелеген шәкірттердің өзі де ұстаз атанып, еліміздің түкпір-түкпірінде абыройлы еңбек етіп жүр» деген пікір оның ұстаз ретіндегі шынайы бітім-болмысын аша түседі.

Көларық ауылдық округінде дүниеге келген Гүлсім сол кезде Жаңа Қазалы аталатын поселкедегі №420 орта мектепті үздік бітірді. Өмірге енді қанат қаққан балауса қыз өзге құрдастарындай үлкен шаһарда білім алуды алдына мақсат қылып қойды. Осы ойын жүзеге асыру үшін сынаққа жалықпай дайындалып, ұстаздарынан алған білімін пысықтай түсті. Ақыры көптен күткен сәтт те келіп жетті. Алматы қаласындағы КазПИ-дің (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) физика факультетіне құжат тапсырған қаршадай қыздың айы оңынан туды. Сынақтан сүрінбей өтіп, еліміздегі таңдаулы жоғары оқу ордасының студенті атанды. Әні-міне дегенше студенттік шақ та зырғып, өте шықты. Алда үлкен жол жатты. Өмір жолы. Аталмыш жоғары оқу орнын ойдағыдай тамамдаған жас маман туған жері XXII партсъезд атындағы кеңшарға табан тіреді. Ауылдағы №190 мектепке физика пәнінің мұғалімі болып орналасқан Гүлсім Мағауияқызы пісентті де ізденімпаздығымен ерекше көзге шалынды. Осынау жігерлі де білікті жасқа ұжымдастарына қоса мектеп басшылығы да зор сенім артқан еді. Сенімдері ақталды. Арада небары екі жылдан кейін-ақ Гүлсім мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметіне тағайындалады. Сол сәттен лауазымы да жоғарылай бастаған. Мәскеу олимпиадасы алауын жағатын жылы мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасарлығына жоғарылап, осы жұмысты тұп-тура жиырма екі жыл абыроймен атқарды. Мұнан соң тағы да біршама уақыт қосымша білім беру педагогі болып жұмыс істеп, зейнеткерлік демалысына шықты.

Гүлсім Ибраймова өмірін еңбекпен өрнектеген адам. Асыл ана, ұлағатты ұстаз. Ұлы Сұлтанбек Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін құрылыс-техника, технология мамандығы бойынша бітіріп, қызмет етуде. «Оқу – инемен құдық қазғандай» дегенді жиі айтамыз. Гүлсім апай болса, осынау ауыр да біліктілік пен парасаттылықты һәм шыдамдылықты талап ететін мамандықты жанына балаған, нағыз ұстаз.

Жұмабек Табынбаев,

Қазалы ауданы


 


Қалдықсыз өнім шығаратын кәсіпорын PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
28.02.2018 09:20

Қызылордалық «Абай Дәулет» ЖШС қалдықсыз өнім өндіру жүйесіне көшті. Бұрын күріш қауызын арнайы құрал болмағандықтан тастауға мәжбүр болған мекеме бүгінде бұл мәселенің де шешімін тапты.

Бәрін басынан бастап айтсақ.

«Абай Дәулет» ЖШС Қызылорда қаласындағы 10 жыл бойы қараусыз қалған зауытты күрделі жөндеуден өткізіп, іске қосқан. Алғашында 7-8 адам жұмыс істейтін зауыт жұмысшыларының саны бүгінде 80-ге жеткен.

Зауыттың жұмыс процесімен танысу барысында ешқандай қалдықтың қалмайтынына көзіміз жетті. Күріш салысы зауытқа түскеннен бастап бірінші қауызынан тазартылып, содан кейін ақтауға түседі. Ақталған күріштің өзі бірнеше електен өткізіліп, майдалары бөлек алынады. Одан әрі дайын болған өнім жуылып, кептіріліп барып арнайы көлемдердегі қаптарға салынады екен. Күрішті ақтау барысындағы жемі малға берілетіндігі белгілі. «Ал майда күріштер қайда кетеді?» деген сауалымызға кәсіпорын басшысы «Кондитерлік өнім әзірлейтіндерден ауыспайды», - деп жауап берді.

Біз үшін ең қызық тақырып күріш қауызы болды. Күріш қауызы өңделмеген күйінде жарамсыз болып табылады. Қара жерге тастаса шіри қоймайды, қауыз күйінде мал жей алмайды. «Абайдәулеттіктер» күріш қауызын кәдеге асырудың жолдарын іздеп, шетелдік тәжірибелерді зерттейді. Австралия мен Жаңа Зеландия елдерінде күріш және күріш қалдықтары қосылған құрама жем жоғары бағаланады екен. Мұндай жем жеген мал асқазан және басқа да ішкі ағза ауруларымен ауырмайды екен. Ол үшін күріш қауызын турау немесе қатты қысыммен майдалау керек. Кәсіпорын арнайы аппаратты шетелден алдыртып, бүгінгі таңда бұрын пайдаланылмай келген күріш қауызын пайдаға асыруда.

«Біз алғашында Оңтүстік Қазақстан облысындағы «Қарабұлақ» құрама жем дайындайтын зауытымен және басқа да мал шаруашылығы басшыларымен кездесіп, түсіндірме жұмыстарын жүргіздік. Бастапқыда негізгі жемге 5 пайыз ғана қосып көріңіздер деген ұсынысымызды қабыл алған олар қазіргі таңда 50 пайызға дейін қосатын болды. Арпа, сұлы, бидай және басқа да дақылдар қосылған жем малға ауырлық қылып, көтере алмай, соның салдарынан өлімге ұшыраған жағдайлар көптеп кездескен екен. Күріш құрама жемін пайдаланғалы мұндай жағдайлар 70-80 пайызға дейін азайғанын мал шаруашылығы мамандары растап отыр», - дейді «Абай Дәулет» ЖШС директоры Дәулет Сәрсенбаев.

Кәсіпорын басшысы сұхбатымыз барысында және бір мәселені көтерді.

«Бүгінгі күнге дейін күріш алқабында қалған масақтар мен күріш сабандарын өртеу арқылы ғана жоятынбыз. Мұның басты зияны топырақ құрамындағы органикалық минералдар жоғалады. Өртеудің зияндылығын түсінген көрші Қытайда күріш егетін фермерлерге күріш қалдығынан қандай да бір өнім ойлап шығарса, өртемегені үшін субсидия төлейді екен. Ал Польшада отын болмағаны үшін қолда бар өнімнен отын жасауды қолға алған. Бұл бастамаға мемлекет қолдау көрсетіп, субсидиялаған. Нәтижесінде бұл елде 100-ге жуық зауыттар халыққа қолжетімді бағада гранула түріндегі отындар шығарып, отын мәселесі толығымен шешіледі. Осы тәжірибелерді зерттей келе, біз күріш сабанынан гранула түріндегі отын жасауды қолға алудамыз», - дейді кәсіпорын басшысы.

Дәулет Сәрсенбаев қызуы жағынан көмірден кем түспейтін бұл отын түрін шығаруды қолға алса, 4 мәселені шешуге болатындығын жеткізуде. Біріншіден, жаңадан жұмыс орындары ашылады, екіншіден, отынның құны арзандайды, үшіншіден, сексеуіл, жыңғыл сынды табиғи отыр түрлерін бей-берекет пайдаланудың алдын алуға болады. Төртіншіден, топырақтың құнары сақталмақ.

Қызылорда облысы

кәсіпкерлер палатасының баспасөз қызметі

 


Қалалық бөлім басшысы тағайындалды PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
28.02.2018 09:15

Қызылорда қаласы әкімінің 2018 жылғы 23 ақпандағы №704 өкімімен Иманқұов Әлсейіт Аманжолұлы Қызылорда қаласының «Мемлекеттік активтер және сатып алу» бөлімінің басшысы қызметіне тағайындалды.

Әлсейіт Аманжолұлы 1977 жылы 4 сәуірде Алматы қаласында дүниеге келген.

Білімі жоғары.

1999 жылы «Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтын» инженер-технолог, 2004 жылы «Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университетін» заңгер, 2010 жылы «Ақмешіт» гуманитарлық – техникалық институтын қаржыгер мамандықтары бойынша бітірген.

1999 - 2005 жылдары Қызылорда еңбекті басқару және халықты әлеуметтік қорғау басқармасында маманы, бас маманы;

2005 – 2007 жылдары Қалалық қаржы бөлімінің сектор меңгерушісі;

2007 – 2016 жылдары «Қалалық қаржы бөлімі» мемлекеттік мекемесі басшысының орынбасары;

2016 жылдан бастап «Қалалық қаржы бөлімі» мемлекеттік мекемесінің басшысы қызметін атқарып келді.

 


Жыл басынан 3 адам АҚТҚ жұқтырыпты PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
27.02.2018 17:10

Қазіргі уақытта АҚТҚ инфекциясы еліміздің барлық өңірлерінде тіркелген. Бұл қауіпті вирусты жұқтырудан ешкім де сақтандырылмаған. Ал ЖҚТБ-ны ағзаның иммундық жүйесінің өмірлік маңызы бар жасушаларды жоятын адамның қорғаныш тапшылығы қоздырғышы (АҚТҚ) тудырады. АҚТҚ жұқтырған адамда аурудың белгілері бірнеше жыл бойы дамиды. Осы жылдар ішінде ол бірқалыпты өмір сүруі мүмкін. Ал вирус адамды аурулардан қорғайтын маңызды бөлшек болып табылатын қанның ақ жасушаларын зақымдауын тоқтатпайды. Олар зақымдалған кезде адамның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті бірден әлсіреп кетеді. Әдетте, сау иммундық жүйе оңай жеңетін «жеңіл» аурулар бұл жағдайда ауыр асқынулар тудыруы мүмкін. Осы ретте ЖҚТБ-ның адам өміріне, қоғамға қауіптілігі ескеріле отырып, бүгін ЖИТС-тің алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі облыстық орталығының ұйымдастыруымен «АИТВ/ЖИТС-тің індеттік ахуалы, жұғу, алдын алу жолдары. Дүниежүзілік Экономикалық Форумның Бәсекеге қабілеттілік жаhандық индексі бойынша 2017 жылы Қазақстанның алған орны. АИТВ-ның бизнеске әсері» тақырыбында семинар-кеңес өтті.

- Негізінен инфекция адамнан адамға 3 жолмен жұғады. АҚТҚ-мен зақымдалған қан, яғни ине, жыныстық қатынас арқылы және АҚТҚ инфекциясын жұқтырған анадан құрсақтағы сәбиге беріледі. Бүгінгі таңда жалғыз біздің мемлекетте ғана емес, бүкіл әлемде өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Қызылорда облысы бойынша АИТВ/ЖИТС оқиғасы анықталған сәттен бері тіркелген 126 адам осы инфекцияны жұқтырған. Олардың 73-і – облыс азаматтары. Жұғу жолдары бойынша 126 адамның 33-і – инъекциялық есірткі тұтынушылар, 79-ы жыныстық қатынас арқылы, 8-і ерлер мен ерлер арасындағы (гомосексуал) қатынастан жұқтырғандығы анықталып отыр. Жынысына жіктейтін болсақ, 79-ы – ер-азамат, 47-сі – әйел адамдар. Жыл басынан бері АИТВ инфекциясын жұқтырған үш адам анықталды, - деді ЖИТС-тің алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі облыстық орталығының эпидемиологиялық қадағалау бөлімінің меңгерушісі С.Балықбаева.

2017-2018 жылдар аралығында жүргізілген Бәсекеге жаhандық индексі бойынша еліміздің рейтингісі 4 позицияға төмендеп, 57-орыннан 53-орынға түскен. Сонымен қатар АҚТҚ (АИТВ) инфекциясының 15-44 жас аралығындағы адамдарға таралу деңгейі және оның бизнеске әсер көрсеткіші республика деңгейінде 81-орыннан 19-позицияға төмендеп, 100-орынға түскен. Аталмыш дерт бүгінгі таңда жалғыз медицина саласының ғана емес, қоғамдық әлеуметтік өзекті мәселеге айналып үлгерген. Саламатты өмір салтын ұстанып, зиянды заттардан аулақ болып, қауіпті инфекцияға қарсы тұру кез келген азаматтың ұстанымына айналуы тиіс.

Ердәулет  КӘКІМЖАНОВ

 



<< Бірінші < Алдыңғы 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Келесі > Соңы >>

Күнтізбе

< Ақпан 2018 >
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28        

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары