Өзекті мәселелер

  • 13.06.19

    Ежелден халық педагогикасы ұрпақ тәрбиесінің қайнар көзі болып келді және бұл бағытта жас ұрпақтың болашағына берік байлам жасалды. Әсіресе, дарабоз қарттарымыздың даналық ойы, салиқалы сөз саптау үлгісі, өмір белес­терінен  көрген-білгенін, ғибратты әңгімелерін  тәрбие құралына айнал­дырып, одан жақсылыққа ұмтылу, ынтымақ­қа ықылас қою, бауырмалдық қасиетк­е бет бұру секілді тағылымның түрлі ө...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    Бүгінде басы ауырып, балтыры сыздамайтын пенде жоқ. Сырқаттанған адамның алдымен жедел жәрдемнің көмегіне жүгінетіні белгілі. Дәрігердің ауырған жерін тәптіштеп сұраса, көпшіліктің дертінен айыққандай күй кешетіні тағы бар. Алайда «103» қызметкерлерінің әр күні сын сағатқа толы. Көбісі ем-дом жасауға дайын арашашы жандардың сан түрлі жағдай мен оқиғаны бастан кешетінінен бейхабар. Бұған...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    Тоқсаныншы  жылдардығы тоқырау көптің есінде ғой. Жоспарлы экономикадан нарықт­ық экононмикаға бет бұрып, жаңа белесті бағын­дыруға бой түзедік. Бұқара бұған бірден үйрене қойған жоқ. Әркім «балапан басына, тұрымтай тұсына» кетті. Ал отба­сы ошақ қасында болған әйелдер ала  дорбасын асынып, көшеге шықты. Сауда-сат­тықпен айналысты. Ал еркек­ кіндіктің кейбірі көше кезіп кетсе, енді бірі арақ-ша...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    «Бірінші байлық – денсаулық». «Қазалы арнаулы әлеуметтік қызметтер орталығы» мемлекеттік мекемесінің есігінен аттаған бойда осы аталы сөз ойға оралды. Жоқ, басқаша ойлап­ қалмаңыз. Ауладағы самал желмен­ тербелген әсем гүлдер, жайқалған саялы талдар, жеміс ағаштары, сүйкімді иісі танауды қытықтаған балғын жоңышқа, жүйектерді қуалап, сылдырай аққан тіршілік нәрі, баршасы мұнда шаруасына мығым ие...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    Әдетте, футболда көбінесе шабуылшылар­ға аса мән береді. Алайда­ команданың жеңуіне қақпашылардың үлесі зор екенін бірі білсе, бірі білмес. Үздік қақпашы найзағайдай жылдам реакц­иясымен, болаттай төзімді жүйкесімен және де дұрыс позиция таңдай білетін ақылымен командасына сеп­ті­гін тигізеді. Әсіресе, ойын тағдыры шешіле­тін «пенальти» секілді шиеленісті ойын кезін­де­ қақпасын голдан қор­ғап,...

    Толығырақ...
Сәрсенбі, 17 Қазан 2018

АДАМНЫҢ ҮШ ТҰҒЫРЫ немесе өмір де есептен тұрады PDF Print Email
Жаңалықтар - Бүгінгінің болмысы
18.10.2018 11:57

Қазақстан Республикасы – жер көлемі жағынан, жерасты пайдалы қазба байлықтарымен, жерүсті табиғаты мен ауыл шаруашылығын дамытуға қолайлы мүмкіндігі бар, әлемге таныла бастаған ауқымды мемлекет. Шетелмен байланысы нығайып, өнеркәсібі мен өндірісі, әлеуметтік-экономикалық жағдайы қалыптасып, рухани жаңғыруды үйлестіру бағытында әрекеттер жасалуда. Өмір болған соң біреуге ұнайды, біреуге ұнамайды. Дұрысы да, бұрысы да болады. Бұл – заңдылық. Мемлекеттік деңгейде тұжырым жасау оңай шаруа емес. Оқыған, тоқығандарымды тұжырымдап, ой бөлісіп көрейін.

Кез келген адамның үш тұғыры  болады.

1. Отбасылық тұғыр.

2. Материалдық тұғыр.

3. Рухани тұғыр.

Мемлекет отбасыдан тұратындықтан, отбасында мемлекеттің де үш тұғыры бар деуге болады. «Отбасы – шағын мемлекет» деп келдік ғой. Бүкіл тіршіліктің негізі осыдан бастау алады. Отбасының тыныс-тір­шілігі әрқалай. Аталған үш тұғыр бір-бірімен тығыз байланыста өрбитін секілді. Бірінсіз бірі болмай­ды. Математикалық тілмен үшбұрыш қатаң қозғалмайтын фигура делінеді. Отбасының мықтылығы да осы үш тұғырдың қатар өрбуінде болар. Осы үш тұғырдың қайсыбірінің кемдігінен отбасы жағдайының кемшіндігі туындайтын тәрізді. Соған сәйкес заманына лайық мақал-мәтелдер айтылған. Азаматтардың тұрмыс-тіршілігіне орай әлеуметтік ахуалына сай болу орын алған. Діни әдебиеттерде адамға қатысты иманды, имансыз, өмірде бай, кедей, орташ­а, толыққанды не толыққанды емес, қуатты, әлсіз, отбас­ылы, жалғызбасты, жесір т.с.с терминдер қолданылған. Мұның барлығы да отбасылық тұғырдан бастау алып, мате­риалдық және рухани тұғырмен байланысты тіршілік етеді. Әркімнің жаратылысына, қалыптасу ұстанымына қарай әртүрлі деңгейде күй кешеді. Барлығын бірдей ету мүмкін емес. Мемлекет осы жағдайдың барлығын қалыптастыруға әрекет­ етеді. Мемлекеттің басты­ капиталы адам болғандықтан, бүкіл тіршілік сол адамның үш тұғыры негізінде дамиды.

Еңбекті ғылыми негізде ұйымдастыруда атқарылатын және атқарылған жұмыс түр­лерін есепке алу керек.

1. Адам – отбасы туралы, оның әлеуметтік-экономикалық жағдайы жоғарыда айтылған үш тұғыр жөніндегі жан-жақты сараланған ғылыми  негіздегі  тұжырымдар:

- адам мен отбасы үшін толыққанды тіршіліктің  өмір  ағымына  сай  үйлесім­ді­лі­гін бейнелейтін қажетті шаралар;

- адам мен отбасы үшін толыққанды өмірге лайық әлеуметтік-экономикалық, тұрмыстық қажеттіліктің барлық түрін қамтамасыз етерлік материалдық дүниелер жүйесі;

- адам мен отбасының отбасылық тұғыры мен материалдық тұғырын қалыптастыру үшін өмір ағымымен жаңғырту жүйесі жайлы ғылыми негізделген шаралар;

2. Адам капиталының деңгейін, құнын, салмағын әлемдік деңгейде көтеру бағытындағы іс-әрекеттер жүйесі.

Бұл – менің адамның үш тұғыры  жайлы­  өмірдегі тіршілік іс-әрекетін жинақтап­, тұжырымдаған  жеке пікірім.

Мемлекет деңгейінде атқарылатын қайсыбір жұмыс болмасын, осы адамның үш тұғырын шыңдайтын әрі сол халықтың әл-ауқаты мен тұрмыс-тіршілігін нығайтатын, әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуды мақсат тұтатын шара болғаны маңызды. Осыған сәйкес рухани тұғырды алдын ала мақсатты, жоспарлы, жүйелі қалыптастыру жұмыстары жүзеге асырылады. Адамның да, отбасының да қалыптасу ұстанымы, тыныс-тіршілігі, әлеуметтік жағдайы, өмірге деген көзқарасы, адами қасиеті мен рухани деңгейі әрқалай.

Алла тағала барша мақұлық үшін тір­шілік етуге лайық сезім мүшелерін берген. Діни әңгімелерде «несібені барлығына бірдей етіп шашамын, ал оны теріп жеу өзіңе  байланысты» делінеді. Қазақта амандасқанда, «мал-жаның аман ба?» деген дәстүр болған. Малы жоқ адам күйсіз деп есептелген. «Малы жоқтың күйі жоқ, күйі жоқтың үйі жоқ» деген мақал туындаған. Содан да болар, қазақ мал бағуға басымдық­ жасаған. Малдың өсіп-өнуін, күй-қоңы­ның  жақсы болуын ойлаған. Абайдың өлеңі­ндегі «... Ерте барсам жерімді жеп қояр деп, Ықтырма мен күздеуде отырар бай» деген сөздердің айтылуы соны меңзейді. Малдың жаз жайлауы мен қыс қыстауы дегендей, жайылымдық өрісі шүйгін, ішетін суы таза, жем-шөбі мол, жыл мезгіл­деріне орай жағдайы жасалса, әрине мал қоңды да, күйлі де, төлді де болып, ырыс-береке  молаяды. Мұның барлығы айтуға оңай. Қазіргі  таңда  бір  пресс  шөп –  350-500 теңге, түрлі құрама жемнің килосы­ 50-150 теңгеден болса, мал асырауға мүм­кіндік болар ма екен? Бір сиырдың азығы үшін күнделікті қажеттілік 17-20 кило жем-шөп болса, теңгеге шаққанда орташа 10-15 кг жем 1000-1500 теңгені, шөп 200-250 теңге, барлығы шамамен 1500 теңгені құрайды. Айға шаққанда 45 000 теңге шамасында болады. Бұған табыс көлемі 100 000 теңге болатын отбасы тәуекелге баруы­ мүмкін бе? Күнделікті қажетіне 1-2 литр сүт, айранды 400-500 теңгеге дүкеннен сатып алып (онда да мүмкіндік болса), пайдаланғаны тиімді емес пе? Мал бағу да, тұтыну да – есеп.

«Ораза-намаз – тоқтықта» дейді. Ораза тұтатын – адам. Ораза тұтып, намаз оқу үшін де күй керек.  Материалдық қажет­тілік адам өмірі үшін де маңызды роль атқара­ды. Отбасының материалдық жағдай­ы жан-жақты жетілген болса, оның мүшелерінің де көңіл күйі көтеріңкі болады.­ Кемшін болса, әрине пәс, қияли ойлы сезім байқалады. Бұл – өмір. Өмір тоқтамайды. Өз арнасымен алға жылжи береді. Адам қалай ілеседі, үйлеседі? Не иірімге түседі, не жағада, не қайырда қалады. Анықтау – уақыт  еншісінде.

Қандай жағдай болмасын, отбасы үшін тіршілікке сай қажетті дүниелерді топтап көрейік:

- баспана;

- коммуналдық жүйе;

- төсеніш заттар, тұрмыстық бұйымдар;

- күнделікті тұтынатын азық-түлік өнімдері;

- киім-кешек;

- теле-радио кешені;

- рухани дүниелер, білім жүйесі;

- автокөлік не басқа көліктер;

- үй жануарлары;

- қосалқы шаруашылық;

- үй, тұрмыстық жиһаздар, т.б.

Осы аталған не қалыс қалған дүниелер үшін мемлекеттік деңгейде қаншама зауыт­, фабрика, кәсіпорын, шаруашылық жұмыс істейді. Әр адам не әр отбасы мүмкіндігіне, қажетіне қарай тұтынады. Сапасына, қолжетімділігіне мүмкіндік ескеріледі. Бұл дүниелер Қазақстанда жасалған ба, шетелден тасымалдана ма? Екеуі де болуы мүм­кін. Бірақ елімізде жасалған заттар үшін басым­дық беріліп, солардың айналымға түсуі ел үшін маңызды. Өткен ғасырдың бас жағында Германияның әлеуметтік-экономикалық жағдайы, халқының саны салыстырмалы түрде жақсы дамыды. Германиялықтарда немістің қағазына немістің қаламсабымен жазасың, немістің киімін киіп, немістің затын тұтынасың дегендей идеология қалыптасқан. Жеті-сегіз жыл бұрын парламент депутатымен пікірлесудің сәті түсті. «Елімізде 17-18 миллион халықты­ тіршілік үшін қажетті дүниемен ең болмаса­ 40-50 пайыз қамтамасыз ете алатын мүм­кіндік бар ма? Егер дағдарыс жағдайына тап бола қалсақ, ел қиналып қалмайды ма?» дегендей сауал қойдым. «Жаныңа не керек, қажет нәрсенің бәрі дүкенде тұрған жоқ  па? Не үшін басыңды қатырасың?» деп еді марқұм. Қандай оймен айтқанын өзі  біледі.

Жоғарыда мал бағу да, тұтыну да есеп деп едік. Сол сияқты өмір де – есеп. Адамның үш тұғыры да есепке тіреледі. Адамның, отбасының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту арқылы оның рухан­и дүниесін үйлесімді дамыта отырып, мемлекеттің жағдайын көтеретін тәріздіміз. Сондықтан әрбір адамнан бастап 18 миллион халықтың тұрмыс-тіршілігі үшін отбас­ылық қажеттіліктің игерілу деңгейі, өмір сүру мүмкіндігіне сай қажетті мате­риалдық дүниелер топтамасы керек. Осы екі тұғырды әлемдік деңгейде бәсекеге қабілет­ті әрекеттер үшін қажетті рухани дүниелерді өрістету жүйесі нақтыланады. Осы қажеттіліктерден туындайтын түрлі өндіріс, өнеркәсіп салалары зауыт, фаб­рика, түрлі компаниялар мен шаруашылық, агросекторлар, индустрияның ауыр,  жеңіл түрлері, адам денсаулығын нығайту бағытындағы қажетті дүниелер т.с.с. толып жатқан дүниелердің барлығының түпкі мақсаты адамның үш тұғырының негізіне байланысты жоспарлы түрде дамиды, оны нығайтудың стратегиялық жоспарын жүзеге­  асырады. Бүкіл жүйенің, 18 млн халықтың үш тұғыры үшін жасаған іс-әрекеті есепке алынады. Өмір болған соң қателіктер болады. Жөнделеді. Нәтижесі ескері­леді. Мемлекет ішінде қай мекеме бол­масын, ол мал шаруашылығымен, болмаса­ егінмен айналыса ма, машина шығарумен, әлде ғылыммен айналыса ма, түпкі мақсат адамның отбасылық, материалдық, рухани­ тұғырынан бастау алып, соны одан әрі нығайту­  ­бағытында өрбігені дұрыс секілді. Экономикалық есеп жүргізуде, нәтижесін анықтауда басты назарға алынады. Бұл жерде мынаны ескеру керек. «Алдыңа ас қойдым, екі қолды бос қойдым» деген мә­телмен екі қолға бір күрек табылар деген­ – екі бөлек ұғым. Өз күніңді өзің көр, үкіметте шаруаң болмасын десек, үкіметтің не керегі бар? Жұмыссыздықта адамның үш тұғырынан туындайтын факторлар, жетіспейтін жағдайлар бар. Жергілікті өзін-өзі басқарудың барлық іс-әрекеті (әкімдік, халық қалаулылары, ардагерлер кеңесі, комиссия, т.б.) отбасылық, материалдық, рухани тұғырды жергілікті халық санын толық  қамтитындай ұдайы дамыту, есепке­ алу бағытында болғаны жөн. Бұл үдеріс мемлекет деңгейінде жүргізілсе, бір ел, бір мақсат, бір мүдде, бір мемлекет терминдері жарасымды естіліп, үйлесімділігін нақтылай түседі.

Ескеретін мынадай жайт бар. Мемлекет – ортақ, ел – ортақ дейміз. Жер – ортақ дегенді айта алмаймыз. Жерасты, жерүсті пайдалы қазбалар, Менделеев кестесінде бар барлық элемент Қазақстанда өндіріледі. БАҚ беттерінде 10 млн халқы бар Дубайдың­ өндірген мұнайын бір Қызылорда өндіреді деген дерек бар. Басқа да кен орындары жетерлік. Оларда (Дубайда. – ред) жұмыс істейтіндердің, зейнеткерлердің жалақысы мен зейнетақысы 10-20 есе жоғары және түрлі жеңілдіктер қарастырылған. Шетелде­ адам тұғырының әлеуметтік-материалдық деңгейіне ерекше мән берілген. Қазақта «Естіген құлақта жазық жоқ», «Еркек естіп ойланады» деген сөздер бар. Кен орын­дары, мұнайы, қазба байлықтары бар кей жерлердің, сондай-ақ, ауыл шаруашылығына  есептелген ауқымды жерлердің иесі айтылады. Ата заңда меншік құқығы – жекеменшік деп жазылғанымен, мемлекет ортақ болғасын байлығы да ортақ болуы керек ғой. Неге санаулы адамдардың материалдық тұғырын нығайтамыз да, көп­шілі­гін есепке алмаймыз. Республика көле­мінде осы тәріздес әрекеттер көп. Елдегі  18 миллион тұрғынның материалдық, рухан­и тұғырын арттыруға осындай мекемелерден не бөлінеді? Жалпылама есептеліп, бюджетке кете ме, басқа жаққа кете ме? Өзі Астана не басқа қалада тұрып, Қызылордада мұнай шығатын жердің иесі болады. Естігесін мысал ретінде айтып отырмын. Мұндай жағдай көп болуы мүмкін. Олар жұмысқа жергілікті адам­дарды ала қоймайды. Өз адамдарын сырттан­ аусымдық (вахталық) әдіспен жұмыс істейтіндей есеппен алады. Жеке мүддені көздейді. Жұмысқа жергілікті жерден­ қанша, сырттан қанша адам тартыл­ды?  Мұны  кім  реттейді?

Бір ел, бір мақсат, бір мүдде, бір мемлекет дегенді айттық. Егер Құмкөл кенішінде­ басшы, мәселен, шымкенттік болса, жұмысшының 70-80 пайызы шамасында сырттан, өз жерінен әкелуі сөзсіз. Сыбайластық та, жемқорлық та орын алуы мүм­кін. Бұған талдау жасалынуы қажет. Жергі­лікті жерден мамандығы болса да жұмыс­қа орналаса алмайтын жағдай болады. Орын жоқ. Жұмыссыздық туындап, адамның  үш тұғырына ықпал етеді. Тепе-тең­дік бұзылады. Қызылорданың тұрғыны жергілікті жерде жұмысқа орналаса алмай, Атырау не Маңғыстау, т.б. жерге кетуі мүмкін. Бұл да әсер етеді. Әкімшілік осындай жайттарды саралап, талдау жасау арқы­лы адамның үш тұғырын нығайтудың шараларын ұйымдастыру керек. Сол үшін мемлекеттік қызметкер керек. Мемлекет­тік қызметкер өзінше, жеке кәсіпкер өзін­ше, кәсібі жоғы өзінше, зейнеткер өзінше әрекет жасаса, одан мемлекет болмайды. Бүкіл республика бойынша Астана, облыс орталықтарынан бастап жергілікті жерлерде, алыс-жақын барлық елді мекендерде адам тұғырының үш тармағын қатар қалыптастыруға жүйелі әрекет жасасақ, нәтиже­лі жұмысқа қол жеткізуіміз анық. Әлеуметтік-экономикалық жағдай жақсарып, халық­тың байлығы нығайып, мемлекетіміз дами түседі деген ойдамын.

Қазір «Рухани жаңғыру» бағдарламасы қолға алынып, сол бағытта түрлі шаралар жасалынып жатыр. Бірақ, барлығы бір-біріне байланысты кешенді жүргізуді қажет етеді. Мәселен, адам жан мен тәннен тұрады. Аурудың өзін емдегенмен, рухани әлемі емделмесе, оның жазылуы екіталай. Мен адамның үш тұғыры жайлы қысқаша ғана сипаттама бердім. Оның әрқайсысына ғылыми негізде тұжырымдама жасау шексіз. Мәңгілік десе де болады. Ел мәңгі­лік болса, ол да мәңгілік. Жеке ойымнан аздаған мағұлмат бердім. Мүмкін оқырмандардың да пікірі бар шығар. Соңғы екі-үш жылдың шамасында үштұғырлы тіл деген термин өмірге енді. Қазір бәсеңдеген сыңай­лы. Бұл – адамның рухани тұғырының бір элементі. Мемлекеттік тіл Ата заңмен бекітілген. Ата заңды құрметтеу қалай? Ол – рухани жаңғыру талабы. Жоғарыда өмірдің өзі есеп дедік. Есепке алуды ғылым дейміз. Адамның үш тұғырына байланысты­ мемлекеттік деңгейде жүргізілетін барлық шараларды жоспарлау, пайда, зиянын нақты­лау, есепке алу ғылыми негізде ұйымдастырылып, болашаққа қажетті нақт­ы ұсыныстар арқылы берілсе, жұмыс нәтижесін шамалап, іс-әрекетімізді бағамдаймыз. Статистикалық мәлімет бір басқа да, мемлекеттік деңгейде іске қосылған өндіріс орындарының ғылыми негізде пайда-зиянын, қажетті-қажетсізін саралау басқа­ нәрсе. Содан соң салыстырмалы түр­де отыз елдің ішіндеміз бе, не он бес елдің қатарындамыз ба, саралауға болады. Сол үшін Ғылым академиясының нақты тұжырымды ұсыныстары керек деп ойлаймын.

Несіпбай  КЕНТБАЕВ,

зейнеткер,  еңбек  ардагері,

Қызылорда  қаласы

 


ЖАРЫҚ ЖЫРЫ PDF Print Email
Жаңалықтар - Мәселенің мәнісі
18.10.2018 11:53

Жарық сөнсе, тірлік­тен мән кеткендей күй кешетін жұрт дүйсенбіден бері әбігерге түсті. Олай дейтініміз, қаланың кейбір мөлтек ауданында жарық біресе өшіп, біресе қосылып, әбден қажытты. Ұнжырғасы түсіп, атынан айырыл­ғандай кейіпке енген жұртшылық күннің суығында жылумен қоса жарық­тың да жоқ бол­ғанына ашуланды. Бұ­рынғыдай әр үйде тұратын майшам да жоқ қазір. Одан қалды теледидар, телефон, тоңазытқыштың бәрі жарықпен байланысты екендігі  белгілі. Уақытылы төлемде­рін төлеп отырса да, сағаттап жарыққа жары­маған қызылордалықтар мәселенің не үшін бұлай болғанын түсінбей даурығуда. Осыған орай біз орын алған жайт туралы мамандардан сұрас­тыр­ған  болатынбыз.

– 16 қазандағы жағдай техникалық ахуалдар нәтижесінде болған. Бүгінгі таңда Қазақстанның оңтүстік өңірінде электр энергиясының тапшылығы байқалады. Оның ішінде Қызылорда қаласы бойынша Сол­түс­тік-Оңтүстік электр энергиясын өткізуге (квота) шектеу енгізілгендіктен, солтүстіктен электр энергиясын ала алмауда. «KEGOC» АҚ мәліметіне сәйкес, қазіргі уақытта «ЖГРЭС» энергоблогын қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Уақытша орын алған келеңсіздіктерге түсіністікпен қарауларыңызды сұраймыз. Бұл ретте «Энергосервис» ЕЖШС өз тарапынан тиісті міндетін толықтай орындап отыр. Тәуліктік қажет энергияға толық көлемде тапсырыс беріліп, электр энергиясын өндіруші мекемелердің алдында төлем қарызсыз орындалуда. Көріп отырғандарыңыздай, аталған жағдай біздің құзырымыздан тыс, техникалық себептерге байланысты болған. Алдағы уақытта осындай жағдайлардың алдын алу мақсатында жұмыстар жүргізілуде,- деді «Энергосервис» ЕШЖС мекемесінің инстаграм желісіндегі es_kzo парақшасының модераторы Еламан Меңдіқұл.

Ал қаланың кей бөліктерінде жарықтың болу себебін мамандар ол жерлерді «Қызылорда жылу электр орталығы» мекемесінің қамтамасыз етуімен түсіндірді. Бірақ оның қуаты қала аумағын толық қамтуға жетпейтін көрінеді. Сол себепті қалған электр энергиясын өндіруші мекемелерден сатып алуға мәжбүр екенбіз.

 

Ж.ЕЛУБАЙҚЫЗЫ

 


ОСЫ ДА ӘДІЛЕТТІЛІК ПЕ? PDF Print Email
Жаңалықтар - Тіршілік тіні
18.10.2018 11:50

Халықтан “Халыққа“ хат

Құрметті «Халық» газетінің редакциясы! Осы хатым­ арқылы Сіздерге төмендегіше жағдайымды білдіремін. Мен бес баланың әкесімін. Жолдасым Бағила Құрманалиева ауылдағы №94 мектепте тарих­ пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді. Жалақы­сы – 100 мың теңге. Анам Айдай – зейнеткер, 36 мың теңге зейнетақы алады. Анам жиі сырқат­танып қалады. Зейнетқысы дәрі-дәрмегіне жұмсалады. Отбасымдағы бес баламның төртеуі мектепте  оқиды.

Мен екі жылдан бері ауыл мектебінде қысқы мерзімде бу қазандығының операторы болып жұмыс істедім. Осы аралықта ешқандай басшыларым тарапы­нан сын-ескертпе алғаным жоқ. Тиісті құжатым­ да бар. Жуырда ауылдағы жұмыспен қамту комиссиясының отырысы осылай шешті деп, мені бұрынғы жұмысыма қабылдамады. Себебі «әйелің мектепте жұмыс істейді, анаң пенсия алады» дейді. Ал олардың алатын ақшасы сегіз адамға бөлгенде жетпейді. Осылайша менің орныма әйелі бала­бақшада толық стажбен жұмыс істейтін адамды алды. Оның бір кішкентай баласы бар. Өзі вахтада жұмыс істейтін еді. Жұмыссыздыққа да жақында тіркелген. Мен болсам бұрыннан бері жұмыс­сыздықта тұрақты тіркеудемін. Осылайша қазір жұмыссыз қалдым. Осы да әділеттілік пе? Осы өтінішімді  газет  бетінде жариялап, мәселені тиісті орындарға  жеткізуге  ықпал  етсеңіздер  екен.

Руслан  ЕСНАЗАРОВ,

Жанқожа  батыр  ауылының  тұрғыны,

Қазалы  ауданы

 


БҰЛ ӘЛІ БАСТАМАСЫ ҒАНА PDF Print Email
Жаңалықтар - Сергек
18.10.2018 11:38

Диас  БАХРАДДИН,

байдарка және каноэде есуден Жасөспірімдер олимпиада ойындарының чемпионы:


БІЗДІҢ  АНЫҚТАМА: Диас Бахраддин қазіргі таңда Қызылорда облысы Жалаңтөс Баһадүр атындағы олимпиадалық резервтің мамандандырылған  мектеп-интернат-колледжінің    11-сыныбында оқиды. Байдарка және каноэде есуден ҚР спорт шебері. 2 дүркін Қазақстан Республикасының чемпионы, күміс және бірнеше мәрте қола жүлдегері атанған. Биыл Испанияда өткен лицензиялық халықаралық турнирдің жеңімпазы.

Диастың Аргентинадағы көрсеткіші мынадай болды.

Каноэ бірлік бәсекесінде сынға түскен Диас іріктеу кезеңінде мәреге екінші болып келсе, ширек финалда украиналық спортшыны артта қалдырды. Ал, жартылай финалда венгриялық спортшыдан озып, финалда өзбек спортшысынан басым түсіп, 1:54.66 уақыт көрсеткішімен мәреге бірінші болып келді.

Жалпы,  жасөспірімдер олимпиада  ойындарына  облыстан  3 спортшы қатысты. Олар: байдарка және каноэде есуден Диас Бахраддин мен Эльнура Нұрланова, жеңіл атлетикадан Галина Панасенко. Жарыс қорытындысында Эльнура Нұрланова каноэ есу жарысында үздік төртікке енсе, жеңіл атлетикадан Галина Панасенко шеберлігін шыңдай түсті.

Айта кетейік, 2014 жылы дзюдодан жерлесіміз Бауыржан Жауынтаев жасөспірімдер Олимпиада ойындарының чемпионы атанған болатын.

Аргентинаның астанасы Буэнос-Айрес қаласында өтіп жатқан жасөспірімдер Олимпиада ойындары бүгін өз мәресіне жетеді. Осыған дейін қызылордалық спортшы Диас Бахраддин байдарка және каноэде есу спортынан ел құрамасы қоржынына алтын медаль салған болатын. Бұл аталмыш спорт түрінен облыс спортшыларының және ел құрамасының тарихындағы алғашқы медалі болып отыр. Мұхиттың арғы жағында жүрген жерлесімізбен және жаттықтырушысымен желі арқылы байланысып, жеңісімен құттықтап, жедел сұхбат жасауға талпынып көрген едік. Бапкері Мұхитдин Миербеков шәкіртінің жеңісіне қуанып жатқандығын айтса, жаттығу арасында біздің сұрақтарға жауап берген Диастың қарапайымдылығына риза болдық.

- Диас, жеңіс  тағы да  құтты  бол­сын­!  Қандай сезімдесіз? Ең алдымен  жарыс  туралы  айта  кетсеңіз...

- Рақмет сіздерге. Әрине, қуаныштымын! Бұл жарысқа әлемдегі 15 елдің түрлі мықты спортшы­лары жиналды. Мен олардың барлығын жеңу керектігін түсіндім. Жаттықтырушыларыммен бірге бұл жарысқа 1,5 жыл дайындалдым. Жаттығу өте ауыр болды, бірақ біз мақсатымызға жеттік. Маған жүктелген тапсырма олимпиада алтынын алу болатын.

- Аталмыш спорт түріне қалай тап болдыңыз?

- Мені анам 12 жасымда Тасбөгет кентіндегі №5 облыстық олимпиадалық резервтің мамандан­дырылған  балалар-жасөспірімдер мектебіне оқуға берді. Онда мен Мұхитдин Миербеков, Диана Хазиев­а секілді білікті жаттық­тырушылардың қоластында тәр­биелендім,  шынықтым.

- Сіздің  жетістігіңіз – байдарка және каноэде есуден Қызылорда облыс­ы және Қазақстан Республикасы спорты тарихындағы алғашқы медаль. Жеңісіңізді кімге арнайсыз?

- Бұл медальді ең бірінші ата-анама және бапкерлерім Диана Геннадиевна мен Мұхитдин Хамитұлы­на  арнаймын. Сондай-ақ, Қызылорда қаласының   200 жылдығына  тартуым  болсын.

- Жалпы, Сыр  өңіріндегі  атал­ған  спорт түрінің  даму  көрсеткіші  туралы­  ойыңызд­ы  білсек...

- Бұл спорт түрінің біздің өңірі­мізде ашылғанына 5 жылдай уақыт болды. Өте қызық спорт дер едім. Егер оған қатысқан әр спортшы кәсіби түрде айналысса, сезінсе, көптеген жетістікке жетеді. Осындай аз уақыт ішінде Қызылорда облысында Азия ойындарының, әлем чемпионатының жүлдегерлері пайда болды және енді олимпиада чемпионы да бар.

- Бәрекелді, Диас! Аргентиналықтардың, жергілікті халықтың байдарка  және  каноэде  есу  спортына деген  көзқарасы  қандай  екен?

- Аргентинада бұл спорт түрі жақсы дамыған. Жарысқа да қа­тысты әрі жеңісіне сенімді болды. Халқы­ қолдады. Жарыс соңында бізді жай қатысушы деп емес, қазақтардың да өте мықты екеніне көз  жеткізді.

- Сізге Сыр елі, Қазақ елі сенеді.

- Сенімдеріңізге көп-көп рақмет! Әлі де көптеген жетістіктерге жетемін. Бұл бастамасы ғана.

- Уақыт бөліп сұхбат бергеніңізге  рақмет!

Сұхбаттасқан

Рыскелді   ЖАХМАН

 

P.S. Сұхбаттан кейін ұялы телефоныма Диастан хат келді. Ашып қарасам, “Менің қазір жаттығуға баруым­ керек. Мені жаттықтырушым күтіп отыр” деп жазып жібе­ріпті. “Мақұл, кедергі  келтірмейін” дедім  мен.

 


ҚАРМАҚШЫ – ЕЛДІК пен ЕРЛІК МЕКЕНІ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
18.10.2018 11:24

Бұл өлке – өрелі өркениеттер тоғысы­нда тарихын тереңнен тартқан мекен.­ Талай қаһарман хандар мен білекті батырлар, суырыпсалма ақындар шыққан жер. «Жүз жырау» дүниеге келген осы Қармақшы елі әр қазақ үшін қастерлі, қасиетті. Аудан толығымен Тұран ойпатының бір бөлігін құрап жатыр. Замана алмасқан сайын ұлттар мен ұлыстарға астана болып, қағанаттардың туы тігілген қоныс баршағ­а құнды жәдігерлерімен таныс. Мәңгілік өмір іздеген ойшыл, тұтас түркі жұртының көсемі Қорқыт бабамыз­ да осында тұрақтапты. Ал қайсарлығымен тарих беттерінде аты алтынмен жазылған Тұмар ханша, дұшпанын адастырып, халқына жаңа өмір сыйлаған ержүрек Шырақ та Қармақ­шы топырағының тумасы. Осындай  жауынгер  жұрттың, талант­ты­  жыраул­ардың  өңірінде  ұлы думан.

Қармақшы ауданының құрыл­ғанына биыл 90 жыл. Тұранның төрінде орналас­қан киелі мекеннің жұрты тағылымды тойды­ кең көлемде атап өтті. Ауданға облыс әкімі Қырымбек Көшербаев арнайы­ барып, айтулы күнмен тұр­ғындарды  құттықтады.

Шара шымылдығы Қорқыт ата атындағы мемориалдық кешенінде ашылды. Алдымен мал сойылып, аруақ­тарға құран бағышталды. Мұнан кейін театрландырылған қойылым көрсетіліп, Қорқыт бабамыздың өмірінен қысқаша үзінді келтірілді. Келісті сәулетімен көзге түсетін кешен бұл күні ерекше құлпыра түскендей. Сыртында тізіліп бес қаруы сай батырлар қорғап тұр. Жел тұрған сайын қобыздың қоңыр үні құлаққа келеді. Бір сәт оғыз заманына өтіп кеткендей еді көпшілік. Амфитеатрда жыршылар жыр айтып, әншілер тамылжыта ән шырқап, Қармақшы аспанында қобызбен қоса домбыра күмбірі қалықтады. Ауа райының салқындығы той тойлауға келген бұқараны тоңдыра­ алмады. Қайта мерекелік көңіл күйі көтеріле  түскендей.

Салтанатты шара аудан орталығы Жосалы кентінде жалғасты. Ш.Төлепова атындағы мәдениет үйінде «Қармақшы – елдік пен ерлік мекені!» атты ғылыми-танымдық конференция ұйымдастырылып, ғылыми, рухани парасат-пайым деңгейінде ой қозғалды. Алғашқы болып сөз алған аймақ басшысы Қырымбек Көшербаев жұртшылыққа жүрекжарды лебізін білдірді.

- Құрметті зиялы қауым, барша түркі жұртының абызы, данагөй Қорқыт ата мекені, адамзаттың айға ұшар арманын орындаған Байқоңыр ғарыш айлағы орналасқан қасиетті Қармақшы ауданының 90 жылдық мерей­тойына қош келдіңіздер! Ұлы Жібек жолы бойында Батыс пен Шығыс өркение­тін тоғыстырып, адамзатты құндылықтармен насихаттауда Қармақшы өңірі ерте дәуірлерден мәдени,­ рухани мұралардың, ізгілік пен парасаттың бесігі болып келеді. Сыр өңіріндегі ежелгі астаналардың бірі, Сақтардың Ордасы болған Шірік-Рабат­ шаһары осы киелі топырақтағы ежелгі мәдениеттің дәлелі емес пе? «Сыр елі – жыр елі» деген ұғымды Сыр еліне мәңгі қалыптастырған да – осы Қармақшы жұрты. Сондықтан да жырдың  бастауын Қорқыт бабадан алған, талайды таңдай қақтырған Сыр сүлейлері деген атауды ұлттық мәдениет төрінде берік орнықтырған жыршы, жыраулардың, дарабоз ақындар мен шайырлардың мекені деп мақтан етеміз. Атап айтқанда, Балқы Базар, Дүр Оңғар, Жиенбай жырау, Ешнияз сал іргесін қалап, Кете Жүсіп, Шораяқ­тың Омары, Тұрмағамбет Ізтілеуовтың күмбезін көтерген жыр керуені  Қармақшы  жерінің «Жүз шайыр­ елі» аталуына себеп болды. Дарын­дылар туған елдің бүгінгі мерейтойы құтты   болсын! Аймақ  тарихында алты­н әріппен жазылар тағылымды  оқиғалар көп болсын. Елбасының  сараб­дал саясатын іске асыруда қармақ­шылықтар жаңа ізде­ніс, жаңа жетістіктермен көзге түсе берсін, - деп құттықтауын  жеткізді.

Осындай қасиетті топырақта дүние­ге келген жыршы, жыраулары, дулығалы батырлары, дуалы ауыз билер­і мен еңбек ерлері, тәуелсіздік жылдарында қол  жеткізген жетістіктері туралы кітап шыққан болатын. Конференция барысында сол кітаптың тұсауы кесілді. Қорқыт ата атындағы  ҚМУ-дың бір топ ғалымдарының еселі еңбегінің, тынымсыз ізденіс­терінің арқасында шыққан еңбек турасы­нда кітаптың ақылдастар алқасының жетекшісі Қорқыт ата атындағы ҚМУ-дың Қорқыттану және өлке тарих­ы ғылыми зерттеу институтының директоры, филология ғылымдарының  докторы, профессор  Бағдат  Кәрі­бозұлы тарқатты.

- Қорқыт ата атындағы ҚМУ-дың тарихшы, әдебиетші бір топ ғалым­дары «Менің Отаным – Қазақстан» серия­сы бойынша Қармақшы ауданы туралы кітап жазуды өткен жылы бастағ­анбыз. Бір жылда осы кітапты жарыққа шығардық. Бұған дейін облыс­тың 4 ауданы және Қызылорда қаласы туралы кітап шығарылды. Әрбір қазақ, қазақстандық өзінің туған­ жері, елі туралы білуі керек. Туған жері туралы біліп өсу – әр азаматтың парызы. «Менің Отаным» сериясы бойынша шығып жатқан кітаптар еліміздегі барлық облыстық кітапханаларға таратыл­ады. Солтүстік Қазақстанның қазағы Оңтүстік Қазақстанда ұлттың тарихына қатысты қандай тарихи жәдігерлер бар, оның маңызы қандай, қалай зерттеліп жатыр, қандай археологиялық экспедициялар жұмыс істеп жатыр, нәтижесі қандай екенін білуі керек. Яғни, еліміздің барлық бөлігі тарихымыздан хабардар болуы тиіс. Бұл тұжырымдаманың авторлары – еліміздің ардақты азаматтары Ақселеу Сейдімбек пен Қойшығара Салғарин. Бұл кітаптар бүгінгі ұрпақты отан­сүйгіштікке тәрбиелеуде маңызды деп ойлаймын. Кітап 5 бөлімнен тұрады. Ғалымдардың айтуынша, әлемдік өркениеттің екінші ошағы Сыр мен Әмудің ортасындағы Тұран ойпатында­ жасалған. Яғни, түрік өркениеті. Біз сол  өркениетті  жалғастырушылармыз, - деді Б.Кәрібозұлы.

Конференция барысында тарих ғылымдарының кандидаты Әзілхан Тәжекеев, Қармақшы ауданының құрметті азаматтары Бақберген Досмамбетов, профессор Темірхан Тебегенов, жырау Алмас  Алматов  баян­дама  жасады.

Мұнан соң облыс әкімі Қ.Көшербаев аудандағы Т.Көмекбаев, Иіркөл, Қуаңдария ауылдық округтерінің шаруаш­ылықтарына көгалдандыру жұмыстарына арналған трактордың кілтін  табыстады.

Түстен кейін дүлдүл ақындардың сөз  барымтасы басталды. Ақын, қазақ айтысының дамуына өзіндік үлесін қосып жүрген Жүрсін Ерман бастаған жүйріктер шаршы топта бақ сынасты. Айтысқа аудан әкімінің орынбасары Еркебұлан Меңлібаев келіп, айтыскерлердің бағы мен бабының қатар шабуын  тілеп  сөз  бастады.

Алғашқы жұп – Сырым Әділбеков пен Рүстем Қайыртайұлы. Қармақшылық Сырым туған жұртын қуанышты күнімен  құттықтады.

«Жырласам, көңілімді мұң баспайды,

Айтқан сөзім қалайша шыңға аспайды.

Алғаш боп алдарыңа келіп тұрмыз,

Ақындар енді неге жармаспайды.

Осы ауылдың баласы болғаннан соң

Айтысты мен бастамай кім бас­тай­ды?»,- деп шырқаған  ол  жырдың тиегін­ ағытып, туған жері Қармақшының тағыл­ымды тарихын ұлықтады. Жас жігіттердің арасында жарасымды қалжың айтылд­ы. Соның бірі Рүстем Қайыртай «туған еліңе келіп мал бақпайсың ба?» деген сарында сұрақ қойды. Оған шаппа-шап жауап берген Сырым «төрт жыл бойы оқыған дипломды төрт түлік бағу үшін алмаймын»  деп  әзілмен  жауап  қайтарды.

Екінші болып айтыс аламанына Айдос Рахметов пен Оразхан Сейілхан шықты. Қос шайырда екеуара­ диалогтан гөрі бірінің туған жерін мақтап, жыр айтуы­ көбірек болды. Нұрмат Мансұров пен Эльдар Ықсановтың айтысы жиылған жұртшылық үшін қызық болған сияқты. Айтысты алтын балық ұстап алып, оған тілегімді айттым деп бастаған Эльдар соңында Нұрматтың өткір әзіліне тап болды. Одан соң Аруна Керімбек пен Ержеңіс Әбді қыз бен жігіттің  айтысын көрсетті. Ержеңіс Қармақшыдай киелі жерге келін бол деп ұсыныс тастаса, алғашында­ келін болмайтынын кесіп айтқан Аруна соңғы жағын­да  жібіп сала берді. Осылайша дарынды ақындар­дың сөз додасы қыза түсті. Жиналған халық қайсысы оза шабар деп аңдысын аңдып отырғанда, Мұхтар Ниязов пен Мақсат Ақанов сахна төрінен көрінді. Осыған дейінгі айтыстарда кіл қыз балалармен ғана айтысып жүрген қарағандылық Мақсатқа­ Мұхтар «айтыстың гинекологы» деп ат беріп, уытты­ әзілімен түйреді. Оған қарсы Мақсат «емделуге өз әйеліңді ала келесің бе?» деген сарында сауал қойды. «Саған әйелімді апарғанша, арам өлсін» деп елді қыран-топан күлкіге қарық қылған Мұхтар ары қарай елдегі саяси жағдайларды сөз етіп, тәуелсіз еліміздің жетістіктерін жырға қосты. Қос ақынның шаппа-шап өнеріне тәнті болған халық жиі-жиі шапалақ ұрып, оларды қолдап отырды.

Осылайша Қармақшының 90 жылдық торқалы тойына келген жұртшылық айтыс өнерімен сусындап, көңілдері марқайып қалды. Жүйріктен жүйрік озар жарысқанда. Сөз барымтасы барысында шешенд­ік сөздері мен әдемі ұйқасына, қарсыласына­ тұтқиылдан сауал тастап, сәйкесінше өзі де ұтымды жауап қайтарып отырған мықтыны ел көріп отыр. Қазылардың шешімімен, айтыстың бас жүлдесін, жеңіл автокөлікті адуынды ақын Мұхтар Ниязов қанжығасына байлады. Бірінші орын, 1 миллион теңгені Сырым Әділбеков жеңіп алса, екінші орын, 700 мың теңгені Аруна Керімбек еншіледі. Ал үшінші орын, 500 000 теңге Эльдар Ихсановқа бұйырды. Қалған қатысушыларға ынталандыру сыйлығы­, 200 мың теңге тарту етілді. Осылайша айтыст­ың туын көтеріп, ежелгі өнерімізді тағы бір ұлықтаған дарабоз ақындардың ел алдында мәртебесі биіктей түсті.

Аламан айтыс аяқталысымен ақын Иран-Ғайыптың «Қорқыттың көрі» спектаклі қойылды. Н.Бекежа­нов атындағы драма театрдың актерлері сомдаған образ, қойылым өте жоғары дейгейде өтті. Қорқыттың өмір жолын айқын суреттеген актерлер таланттылығын тағы бір дәлелдегендей. Қойылым соңында Қармақшы ауданының әкімі С.Мақашев бұқараның алдына шығып, мерейтоймен баршаны құттықтап, алғаусыз тілегін жеткізді.

Мұнан соң кезек ұлттық ойындарымызға келді. Аудандық денешынықтыру-сауықтыру кешенінде өткен  спорт сайысына 70-ке жуық спортшы қатысты­. Қол күрес, гір көтеру, түйе балуан сайыстары бойынша күш сынасқан олар жеңімпаз бен үздік­тердің өнеріне куә болды. Түйе  балуан сайысыны­ң нәтижесі бойынша 66 келілік салмақта бірінші орынды Арман Жалғасбекұлы ұтып алды. Ал 80 кел­лік  салмақта  Әсет  Әбдіреевтің  бағы жанып­,  бірінші  орынды жеңіп алды. Қол күресінен Талғат  Қанаев  мықтылығын  дәлелдеп, бірінші орын алса, гір тасын­ көтеруден Ермек Фазлиев жеңісті қолдан бермеді. Дүбірлі ат жарысына ұзын саны 30-ға жуық жүйріктер қатысты. Сайын даланы тұлпарының тұяғымен дүбірлеткен қатысушы­лардың ешқайсысы да осал болмады. Қызылорда, Тараз, Шиелі, Арал, Сырдария, Жалағаштан арнайы келіп бақ сынасты. Нәтижес­інде құнан бәйге бойынш­а бірінші орынды­ (300 мың теңге) қызылорд­алық Ақтай Әділет жеңіп алды.  Екінші орынды (200 мың теңге) қызыл­ордалық­ Бауыржан Әубә­кіров­ алса, үшінші орын (200 мың теңге) жалағашт­ық Дамир Даниярға бұйырды­. Аламан  бәйге бойынш­а қарсыластарынан оқ бойы оза шауып­, алғашқ­ы болып­ келген шиеліл­ік Ақтай Әділетұлы бірінші орынды (500 мың теңге) иеленді. Екінші орынды (300 мың теңге) қызылордал­ық Нұрғиса  Тұрсынбай, үшінші  орынды (200 мың теңге)­  аралдық  Ержас  Ақжанов  еншіледі.

Мерекелік шаралар легі Орталық алаңда жал­ғасты.­ Қазақ эстрадасының жұлдызы Жұбаныш Жексен, Айбек Қоңырбай, сондай-ақ, жергілікті өнерпаздар қатысқан концертті аудан жұртшылығы сүйсіне  тамашалады.

- Қармақшымыздың туған күнімен барша тұр­ғындарды құттықтаймын. Бүгінгі салтанатты шаралар­ға куә болып жатырмыз. Ұнады. Ұйым­дастырушыларға рақмет. Ауданымыздың аты әрқашан­  асқақтай берсін, - деп тілегін айтты аудан тұрғыны  Гүлжаһан  Нұржанова.

Осылайша салтанаты асқан, мейманасы тасыған шырайлы мекен Қармақшының тойы ән мен биге ұласқан концертпен тамамдалды. От шашулар шашылы­п, тұрғындарға мерекелік көңіл күй сыйлады­. Қойнауы құпияға, тылсымы талай тарихи оқиғаларға толы Тұран ойпатының бүгінгі бет-бейнесі­ – Қармақшының  тарихи даталары мұныме­н  толастамақ  емес.

 

Жазира  ҚОЙШЫБЕКОВА

 


Шаттығы шалқыған Шиелі PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
18.10.2018 10:48

Сыр  өңірінде  өзінің  тарихымен, экономикасымен, даңқты тұлғаларымен дараланған бір аудан болса, ол – киелі Шиелі өңірі. Жер көлемі 3426915 га  құрайтын  аудан – ежелгі  Сырдария  өзенінің  орта  ағысынан­ орын тепкен мекен, талай тарихи оқиғаның куәсі болған байырғы өлке. Шығысында алты Алашқа әйгілі Сығанақ, Бестам шаһары, теріскейінде Оңтүстік өңірге етене сұғынып, етегін жайып, баурайы­н берген қарт Қаратау жатыр. Одан ары Арқадан бастау алып Шиелі жеріне келіп тірелетін Сарысу өзені бар. Талай тарихи оқиғаның куәсі, әдеби шығарманың өзегі болған атақты “Телікөлді” де осы өңірден табасыз. Батысы облыс орталығының шекарасына иек артқа­н, түстігінде  ізің  әдепкіде  сайрағанымен, ізінше ғайып  болатын­ Қызылқұм да  төбе көрсетеді.

Мінеки, ертегідегі Ертөстіктей күн сайын жетілген, уақыт өткен сайын өскен өңірдің осындай таңғажайыптары бар. 1928 жылдың қыркүйек­  айында құрылған ауданның биыл 90 жылдығы жыл көлемінде тойланып  келеді. Өткен  аптада  даңғайыр  диқандардың  ала  жаздай  теккен  төрі, есіл еңбегі  ақталатын “Алтын күз – 2018” мерекесі  мен  ауданның  торқалы  тойы қатар  тойланды.­

ЖҰРТШЫЛЫҚТЫ ЖАДЫРАТҚАН ЖӘРМЕҢКЕ

Шиелідегі шаттық тойы ауылшаруашылық өнім­дерінің жәрмеңкесімен басталды. Жиырма екі ауылдық округ­тің шаруалары өзде­рінің өнімдерін аудан халқын­а тиімді бағада ұсынды. Яғни, жәрмеңкеде жер­гілікті ауыл шаруашылығы тауарлары өзге сауда орын­дарынан 20 пайызға арзан­датылған бағам­ен саудаға қойылды. Жалпы, Шиелі – ауыл шаруа­шылығы қар­қынды дамығ­ан  ауданның  бірі.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқына жолдаған­ Жолдауында: “Агроөне­ркәсіп кешенінің әлеуе­тін толық іске асыру керек­. Негізгі міндет – еңбек өнім­ділігін және қайта өңделген ауыл  шаруашылығы  өнімінің экспортын 2022 жылға қарай 2,5 есе көбейту”, - деп атап көрсеткен болатын. Әлбетте, Қа­зақстанның агроөнер­кәсіп кешенінің болашағы зор. Еңбектеген кезінен ең­бек­тенсе, егіншінің ұлы да, етікшінің ұлы да аш қал­майды. Өйткені, әуелгісіне ен дала ерекше өнім, кейін­гісіне сарқылмас төзім береді. Бүгінде ала жаздай тер төк­кен шаруалар бейнетінің зейнетін  көріп  отыр.

ЕҢБЕК   ОЗАТТАРЫ МАРАПАТТАЛДЫ

“Алтын күз – 2018” мерекесінің жалғасы театрландырылған қойылым, ауыл шаруа­шылығы озаттарын марапа­ттау шарасына ұласты. Шиелінің ауыл шаруашылы­ғы саласының еңбеккерлері биылғы тойға жарқын жүзбен келді. Мұның себебі, аудан үшін агроөнеркәсіптік саланың барлығында нәтижелі, табысты жыл саналып отыр. Диқандар мен малшылар азық-түлік өнімдерін өнді­ру­ді еселей түсті. Аудан орталығындағы Иманжүсіп Құт­панұлы атындағы орталық стадионда өткізілген жыл қорытындысына жиналған жұртшылықтың қатары қа­лың  болды.

Шарада диқандар мен малшылардың биылғы табанды еңбегінің қорытын­дысы сараланып, қол жет­кізген табысы мен жетіс­тіктері жиналғандардың назарына­ ұсынылды. Мерейлі мерекеге арнай­ы келген облыс әкімі­нің орын­басары Серік Са­лауатұлы “Алтын күз” мерекесімен және Шиелі ауданының  90 жылдық мерейтойымен құттықтады. Сондай-ақ, Шиелі  ауданының  аграрлық салада  атқарған  жұмыс­тарына жақсы  баға  берді.

Мереке барысында сөз алған аудан әкімі Әшім Оразбекұлы ауданның еңбек озаттарына сый-сияпат жасаса, аудандық мәдениет үйінің өнерпаздары жиналған жұрт­шылыққа концерттік бағ­дарлама  ұсынды.

 

“ШИЕЛІ  ШЕЖІРЕСІ” ЖАРЫҚҚА  ШЫҚТЫ

Шиелі ауданының 90 жылдық мерейтойына арнал­ған “Шиелі шежіресі” деп аталатын кітаптың тұсау­кесері де өтті. Астана қаласындағы “Фолиант” баспасынан 1000 данамен басылып шыққан кітапта 1928-2018 жылдар  аралығындағы Шиелі ауданының тұрмыс-тір­шілігі, жеткен жетіс­тіктері, тұлғалары  қамтыл­ған.

Мерейтойлық кітаптың авторлар ұжымында Қазақстанның мәдениет қайраткері, журналист Ақайдар Ысым­ұлы, “Қазақ тілі” қоғамдық бірлестігінің Шиелі аудандық филиа­лының төрағасы Өркен Исмайл, сатирик, журналист, аймақтық “Шарайна-Сейхун”  газетінің  бас редак­торы  Нұрмахан  Елтай, облыстық “Кызылординские вести” га­зеті­нің Шиелі, Жаңақор­ған  аудандарының меншікті тіл­шісі Махсұт Ибраш­ев, Шиелі аудандық “Өскен өңір” газетін­ің бас редакторы Нұрболат Пірім­беттер  бар.

Кітап негізінен анық­тамалық ретінде, танымдық бағытта құрастырылған. Кітаптағы аты аңызға айналған батырлар мен еңбек ерле­рі кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге болары сөзсіз. Мерейтойлық кітап арқылы Шиелі ауданының тарихы таразыланып, өткені түгенделіп, кейінгі ұрпаққа тарту етілді десек те болады.

 

КӨҢІЛГЕ  ҚОНЫМДЫ КІТАП  КОНФЕРЕНЦИЯСЫ

Мерейтойға арналған “Шиелі шежіресі” кітабының тұсаукесерінен соң, конференциясы өтті. Облыс әкімінің орынбасары Серік Қожаниязов, аудан әкімі Әшім Оразбекұлы, жазушы, мемлекеттік сыйлықтың ие­гері Әнес Сарай, мемлекет және қоғам қайраткері Алтыншаш Жағанова, ғалым, философия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық ғылым акаде­миясының академигі Дос­мұхамед Кішібеков, журналист, қоғам қайраткері Әбді­жәлел Бәкір, тарих ғылым­дарының докторы, профессор, Шиелі ауданының “Құр­метті азаматы” Мадияр Елеуов,­ жазушы, журналист, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері, жерлесіміз Ақайдар Ысым­ұлы, еңбек ардагері мен зиялылар және жастар қатысты.

Сондай-ақ, Қызылорда қаласының әкімі Н.Нәлі­баевтың Шиелі ауданының 90 жылдық мерейтойына және “Алтын күз” мерекесіне­ құттықтауын Қызылорда қаласы әкімі аппаратының басшысы Алмасбек Есмаханов  оқып  берді.

Сонымен қатар, Ы.Жақаев ауылындағы №149 мектеп алды­на ұлағатты ұстаз Әлиакбар Сағындықұлының бюс­тінің ашылу салтанаты өтті. Шара ғылыми-танымдық конференциямен  жалғасып, мектепке  тұлғаның  аты  беріл­ді.

 

ШИЕЛІЛІК   ШАЙЫРЛАРДЫҢ  ШАШУЫ

Шаттығы шалқыған өңір­дегі той “Асылдар туған, шежіре тұнған – Шиелі” атты ақындар айтысымен жалғасты. Аудандық “Салтанат сарай­ында” өткізілген сөз сайысында Иранғайып Күзенбаев, Мейірбек Сұл­танхан, Талғат Күзенбаев, Кенжебай Жүсіп, Інжу Таспамбетова, Еркін Садықұлы, Ержан Әмір, Мейірбек Ибраги­мов, Бекжан Ержігіт, Шыңғыс Құдайберген сынды ақындар айтыс көркін қыздырды. Бір қызығы, бұл ақындардың  барлығы  Шиелі шығарған  шайырлар  еді.

Шиелі топырағының сыбағ­алы дәстүрін Бұдабай, Иманжүсіп, Нартай, Махамбетқали сынды дүлдүлдер салған­ өнер соқпағының ұрпақтан ұрпаққа ұласып, өнер-өзен ағысын жоғалт­пағанын айғақтап, жұртшылыққа таныстыруды мақсат еткен сөз барымтасы өз деңгейінде өтті. Айтысқа қатысқан 10 ақын елдің кешегісі мен бүгінін, ауданның жетіс­тіктерін жарыса жырлады. Айтыстың тағы бір ерекше­лі­гі, ақындар ешқандай жүл­де үшін таласқан жоқ. Елбасы жолдауынан туындайтын “Туған жерге тағзым” жобасын жүзеге асыруға талаптанып, өзара мерейтойлық айтыс жасады. Кешкісін орталық стадионда эстрада жұл­дыздарының қатысуымен гала концерт өтіп, мерекелік от шашумен қорытындыланды.

Төл  тарихымыздың  алтын  тамыры саналған, аттары аңызға  айналған  жеті  әулие – Оқшы  ата, Асан  ата, Есабыз  әулие, Ғайып  ата, Қыш  ата, Қабыл ата, Кітап  ата  осы қасиетті  топырақтан  мәңгілік  мекенін  тапқан. Халқыма жайлы  болсын деп  Жерұйық іздеген  Асан  Қайғы бабамыздың  да  бейіті осы өлкеде. Бабаның жаны жай таппаса, осы  мекенді мәңгілік тұрағы етер ме еді, кім білсін!? Шиелі киелі, қасиетті  топырақ  болмаса, Мейірбек  ақын  айтқандай, бір  миллиард  Қытайда  жоқ 40 батыр бір ғана Шиелінің  ауылында  болар  ма  еді? Он  ғасыр алыптарының бесеуін берген бай бесік саналар  ма еді? Міне, осындай  алыптарды  тудырған  ауданның   90  жылдық  торқалы  тойы  өз деңгейінде  атап  өтілді. Байқағанымыз, аста-төк, ысырап, дарақылық  пен даңғазалық  болмаған  секілді. Жұп-жұмыр,  жинақы. Бастысы, аудан  халқы  мерекелік  көңіл  күйді  сезіне алды.

Рыскелді   ЖАХМАН

Қызылорда-Шиелі

 


СЫР МЕДИЦИНАСЫНА СЕНІМ ЗОР PDF Print Email
Жаңалықтар - Саясат
18.10.2018 10:45

«Алдағы  бес  жыл  ішінде білім, ғылым, денсаулық сақтау­  салаларына  барлық көздерден  жұмсалатын қа­ра­жат­ты  ішкі  жалпы өнімнің  10  пайызына дейін жеткізу  қажет».

 

ЖАЛАҚЫ  КӨБЕЙЕ   БАСТАДЫ

Мұндай пәрменді ел Президенті өз Жолдауында атап көр­сеткен болатын. Бұл сала мамандары үшін жақсы мүмкіндік екенін аңғарасыз. Ал айлық табысы туралы әңгіме бөлек. Оған арнайы тоқталған Елбасы «алғашқы  медициналық-сани­тар­лық көмек көрсететін қызметкерлерді ынталандыру үшін 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап­ ауруларды емдеу ісін басқаруд­ың жаңа тәсілін енгізген учаскелік медицина қыз­меткерлерінің жалақысын кезең-кезеңімен 20 пайызға дейін көбейтуді тапсырамын» деп қадап айтты.

Облыстық денсау­лық сақтау басқармасының баспасөз қызметінің мәлі­метінше, Ұлт көшбасшысының бұл  тапсырмасын орындау Сыр өңірінде басталып та кетті. Бүгінгі күні облысымызда дәрігерлердің жалақысын арттыру үшін жүйелі жұ­мыстар жүргізілуде. Нәтиже­сінде көрсет­кіш 1:1,4-ке жеткен. Осы ретте басқарма басшысы А.Әлназарова «аймақтық сала дәрі­герлерінің жалақысының 20 пайызға көбеюі өз кезегінде облыс тұр­ғындарына көрсетілетін медициналық көмектің сапас­ы мен қолжетімділігін арттыруға оң септігін тигізетін болады» дейді. Бұл біздегі меди­ци­на саласы мамандарының атына­н жеткізілген зор жауапкершілік  екенін  ұқтық.

 

МЕДИЦИНАЛЫҚ   КӨМЕК  ҚОЛЖЕТІМДІ   МЕ?

Бұл сауалға облыстық ден­саулық сақтау басқармасының басшысы Ақмарал Әлназарова «Өз басым осы салада қызмет жасағаныма 30 жылдан асып кетті. Халықтың арасында боламыз, жекелей де кездесеміз. Облы­стың денсаулық сақтау саласын­да атқарылған жұмыс­тарға тұрғындардың көңілі толады»­ деп жауап берді. Елбасы­ өз сөзінде, «медициналық қызмет сапасы халықтың әлеуметтік көңіл  күйінің аса маңызды контенті болып саналады» деген болат­ын. Ендеше бұқараның «көңіл күйін» жайлы ету үшін ақхалаттылар сапалы қызметін аямауы тиіс. Облысқа Қырымбек Көшербаев әкім болып келген уақыттан бастап облыстық бюджет қаражатынан 54 амбулато­риялық нысан жаңадан салынды. Елді мекендердегі БМСК ұйымдарының 63 пайызы жаңартылды. Дәрігерлік аймақтағы халық саны 2200-ден 1700-ге дейін азайтылып, 2019 жылға дейін 1500-ге жеткізу жоспарланып отыр. Көзделген іс тиянақты аяқталса, аймақтық дәрігерлерге деген жүктеме кемиді. Бұл дегеніңіз – науқастардың сапалы­ медициналық көмек алуына мүмкіндіктері артады деген сөз.

Биылдан бастап 92 жас маман осы салаға тартылып, оның 60 па­йызы БМСК ұйымдарына жіберілген. Осылайша ондағы дәрі­герлердің саны артып, 95 пайыз­ға жеткен. Бұл – сапаны көтеріп, медициналық қолжетімділікке апаратын қарышты қадам.

 

АУРУДЫ  ЕМДЕУДІҢ  ТЫҢ  ТӘСІЛІ

Облыста ісік ауруларын зерттеу мақсатында біршама жұмыстар атқарылып жатыр. Қазіргі таңда Қызылорда қаласының сол жағалауында салынуға жоспар­ланған  онкологиялық профиль­ді көпсалалы 300 төсек орындық аурухананың  жобалық-сметалық құжаттамасын әзірлеуге 150,5 миллион теңге қаржы бөлініп, жыл соңына дейін жұмыс жобасына мемлекеттік сараптама қорытындысы алынады. Аймақ басшысы Қ.Көшербаев онкологиялық орталық құрылысы келер жылдан қалмай басталуын тиісті мекемелерге тапсырған болатын. Бұл – сала қызметкерлеріне ғана емес, осы дертке шалдыққан­дарға бағытталған қолдаудың бірі. Онкологиялық аурулардың алдын­ алу, олардың емдеу жол­дар­ын қарастыру  мақса­тында  өңірімізде  зерттеу  жұмыс­тары жүргізіліп, тың тәсілдері ой­лас­тырылуда. Мәселен, 2016 жылы онкологиялық орта­лық­та паллиативті көмек көр­сете­тін бөлімше, биыл диаг­ности­калық палаталар ашылды. Осындай ауқымды шаралардың нәтижесінде қыс­қа уақытта онкологиялық ауруларды анықтауға болады. Ал паллиативті көмек ІV сатыдағы онкологиялық сырқаттардың толық ем алуына жағдай туғызды.

 

«ЖЫЛДАМ   ЖЕҢІСКЕ»   ЖЕТТІК

Облыстың денсаулық сақтау саласы бойынша жүргізіп отырған «Жылдам жеңіс» әдісі бойынша денсаулық сақтау нысандарының ІТ-инфрақұрылымын, сондай-ақ, созылмалы ауруларды басқарудың шешімдері, аурушаңдықты ерте анықтау және цифрландыруды қолдана отырып медициналық көмек көрсету шараларын қамтиды. Елбасы Жолдауындағы «2019 жылдың қаңтарынан бастап барлық емханалар мен ауруханалар медициналық құжаттарды қағазсыз, цифрлық нұсқада жүргізуге көшуге тиіс» деген болатын. Яғни, салан­ы цифрландыру – медициналық қызметтің сапасын арттырудың бірден-бір жолы. Қазіргі таңда облыстағы барлық медициналық ұйымдар 100% ақпараттық жүйемен қамтылған. Интернет, ком­пьютермен толығымен жабдықталған. Басқарма басшысының айтуынша, ендігі ке­зекте электрондық денсаулық паспор­тын енгізу, «қағаз қолданбайтын ауруханаға» көшу арқылы медициналық көмек­тің қолжетімділігі мен тиімді­лігін арттыру көзделіп отыр. Осылайша медицина қыз­мет­керлері жаңа жүйемен тия­нақ­ты тірлік тындырмақ. Бұл – аталмыш сала бойынша жүр­гізілген мемлекеттік саясаттың  жемісі.

 

Ж.ҚОЙШЫБЕКОВА

 


ЛАҚТЫҢ АЙЛАСЫ (ертегі) PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
18.10.2018 10:32

Лақ бірде жайылымда жүріп ұйықтап қалды. Оянған соң қараcа, көзіне ешнәрсе­ шалынбады. Далада жалғыз қалыпты. Отардың соңынан қуып, жүгіре жөнелді. Жүгіріп келе жатып қасқырға кезікті.

– Ей, мұнда неғып жүрсің? - деді қасқыр­  көзі  оттай  жанып.

– Қуаласпақ ойнап, - деді лақ тез ес жиып.

– Кіммен?

– Ағаммен. Сөйтті де, артына бұрылып:

– Мен оны ертіп келейін, - деді.

Бұл ербиген неме қайда барар дейсің деп  ойлаған  қасқыр:

– Бар, тезірек ертіп кел, - деді.

Лақ төмен қарай жүгіре жөнелді. Іле бір шошақ тастың басына шықты. Қараса, асты терең құз екен. Тұсында үлкен терек өсіп тұр. Соңғы үміт сол еді. Секірмеске лаж жоқ. Ал секірейін десе жүрегі дауа­ла­мады.

Оны көрген қасқыр:

– Ей, неғып тұрсың ербиіп?- деді айбар­ шегіп. – Бері кел, бармасаң!

– Ағам жүрмей жатыр… қазір барам, - деді лақ.

– Жүрмесе… қазір мен көрсетем қалай жүруді, – деді қасқыр орнынан қозғалып.

Қауіп төнгенін сезген лақ ілгері қарай секіріп кетті. Лақтырған бөріктей құлдилап кеп көк теректің бұтағына жалп етті. Тұла бойы оңбай ауырса да, аман қалды.

Аздан соң есін жиған лақ:

– Ей, ақымақ, қасқыр, бері кел! - деді қасқырға.

– Не  деп  тұрсың-ей,  қайталап  айтшы, - деді қасқыр төбеден төніп.

– Ей, ақымақ, бері кел деймін!

– Сен сілімтікті ме! Мойныңды үзіп, жұлып алмасам, қасқыр атым құрысын. Дүлей ашумен төмен қарай секіріп кеткен қасқыр теректің діңіне қатты соғылып, сеспей қатты.

Жеңіске жеткен лақ одан ары жүрді. Жолда бір қабанға кезікті.

– Аға, мұнда неғып жүрсің, - деді лақ сасқа­нда не айтарын білмей.

– От оттап, су ішіп жүрмін, - деді шошқа қорс-қорс етіп.

– Аға, мен қорқам, - деді лақ еркелеп.

– Неден қорқасың, қасыңда мен бармын ғой…

– Білмеймін…

– Онда маған ілесіп жүр.

– Жоқ, аға, мен сізге мініп алайыншы. Шаршадым!

– Мейлің.

Лақ тастың үстіне шығып, қабанға секіріп мініп алды.

– Ой, аға, арқаң қандай жұмсақ, - деді ол сәлден соң.

Қабан мінгізерін мінгізсе де, аздан соң жайсыздана бастады

– Лақ, түсші, көкем! Менің қытығым кеп тұр, - деді қипалақтап.

– Ой, аға, қойшы! Түспейінші! - деді лақ түскісі  келмей.

Лақ түспеді. Қайта жабыса түсті. Лақ құшағын қатты қысқан сайын қабан күлкіге тұншығып, желіге берді. Ақыры ол қалың бұтаға кеп қойып кетті. Лақ артынан сыпырылып түсіп қалды. Аздан соң бір бұғыға кез болды.

– Ата, мен адасып қалдым, сай табанына­ түсіріп қойшы, - деді жыламсырап.

– Кел, менің екі мүйізімнің ортасына отыр, - деді бұғы екі сөзге келмей.

Лақ бұғының айтқан жеріне жайғаса кетті. Сөйтіп бұғы оны лезде сай табанына әкелді. Өзі жайына кетті.

Лақ біраз жүрген соң тағы да бір қас­қырға кез болды.

Бұл түні­мен отар торып, түк іліктіре алмаға­н аш қасқыр  еді.

– Мен сені жеймін, - деді ол лақты көрген жерден.

– Жесең же, - деді лақ бірден келісіп. – Бірақ бір тілегім бар, соны орында.

– Айт тілегіңді!

– Мен әлі баламын ғой… шамалы ойнат­шы  мені.

– Қалай ойнатам?

– Арқаңа мінгізіп ал да, ана суда жүз. Ойыным қанған соң жей бер.

Қасқыр көнді. Лақ оның үстіне мініп алды. Екеуі су бетінде сынаптай сырғып жылжи жөнелді. Лақ іштей қатты қорықса да, онысын білдірген жоқ.

– Алақай, қандай жақсы! - деп айғай салды тіпті. Сөйтті де, қасқырдың көзін аяғымен баса қалып:

– Ағатай, жүзе бер, жүзе бер! Тез жүз! - деді қызыққа батқан кісі болып.

Қасқыр бар күшін салып жүзе берді. Бір кезде төбе басында жүрген қос төбет суда жүрген лақты көріп, тұра ұмтылды.

Өзіне қарай ағып келе жатқан төбеттерді көрген лақтың қуанышында шек болмады. Олардың дыбысын қасқыр біліп қала ма деп қауіптеніп:

– Ағатай, жүзе бер, жүзе бер, - деп тағы айғайлады бастырмалатып.

Судың сылдыры мен лақтың айғайынан түк естімеген қасқыр қарқынына қарқын қосып жүзе берді. Сақпан тасындай зулаған қос төбет жақындап қалғанда лақ:

– Ағатай, көзіңді жұмып, жүзе бер, - деді, өзі секіріп кетуге ыңғайланып. Сәті жеткенде жағаға қарғып шығып, қос төбетке­  қарсы  жүгірді.

Қасқыр сонда ғана көзін ашып, лақты көріп, тұра ұмтылды. Бірақ бұл ажалына асығумен бірдей еді. Қос төбет қос бүйір­ден іліп, жайратып салды.

Айлакер лақ демде төбе басына жетіп, сонда жайылып жатқан қалың отарға қосылды.

Дәнеш   АХМЕТҰЛЫ

 


ҚОРҚЫТ АТА: АҚИҚАТ пен АҢЫЗ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
18.10.2018 10:10

Қорқыт атаға қатысты әртүрлі деректерде­гі көптеген шығармалар мен ғылыми еңбектердің жарық көргенін білеміз. Арасында мәліметтері бойынша қарама-қайшылықты, өзара үйлеспейтіндері де аз емес. Ғылым үшін олардың­  дұрысы мақұлданып, бұрыстары терістеліп, тек ақиқат шындықтың айқындалғаны ләзім. Әсіресе, абыз атаның­ ғұмыр кешкен дәуірі, өскен ортас­ы жайлы тұшымды пікір, дәлелді тұжырым жоқ. Сондықтан, қатысты дерек­ көздері мен мәліметтерге  ғылыми негізде талдаулар жасалып, зерде­ленуі қажет-ақ. Қорқыттануға үлес қосқан алғашқы дерек көздері және өзге ғылыми еңбектерді қысқаша атап өтейік.

Неміс ғалымы Х.Ф.Диц 1815 жылы Дрезден  қаласы кітапханасы қорынан 12 жырдан тұратын «Оғыз тайпалары тіліндегі Қорқыт ата кітабы» қолжаз­басын тауып, ғылыми айналымға шығарған.­

Итальяндық ғалым Е.Росси 1956 жылы Ватикан кітапханасынан «Қор­қыт ата кітабының» 6 жырдан тұратын екінші қолжазбалық нұсқасын тауып, итальян тілінде Дрезден және Ватикан нұсқаларының факсимилесін бірге жари­ялаған. Зерттеуші  ғалымдар 12 жырдан  құралған  қолжазбаны Абдал­лах Ибн Фарах атты автор арқылы шамаме­н ХІV-ХVI  ғасырларда  жазыл­ған деп тапқан. Сондай-ақ, Рашид­-ад-Диннің 1301-1307 жылдары жазып бітірген «Жылнамалар жинағы» көп томдығында Қорқыт, Оғыз, олар­дың­  ұрпақтары жайлы мәліметтер берілсе­, Әбілғазы Баһадүр ханның  1601 жылы жарық көрген «Түрікмен шежірес­і» еңбегінде Қорқыт атаға қатыст­ы  деректік   жазбалар  кездеседі.

Осы айтылған жайттар бойынша ғылыми негізде мәліметтер беретін еңбек түрік ғалымы Орхан Шайк Гөкйай арқылы 1973 жылы Стамбул қаласында баспадан жарық көріпті. «Дедем Коркудун китабы» аталған мың беттен аса көлемдегі осы кітапқа­ Қорқыт атаға қатысты әлемдегі бар материалдар жинақта­лыпты.

Сондай-ақ, іргелі еңбектердің бірі – 1989 жылы Анкара­  қаласында  басылған, 2 томнан тұратын Мұхаррем Ергиннің «Деде Коркут Ки­таби» атты еңбегі. Осында мәтінге қоса, факсимиле және әр сөздің тіркеме көр­сеткіштері жазылыпты. Қорқыт атаға қатысты осы жаз­балардағы жырлар мен өзге мәліметтердің бәрі бірдей шындыққа сай келеді деп айтуғ­а болмайды. Себебі, Қорқыт абыз заманынан бері ауызша айтылып келген жырла­р мен деректік мәлі­меттер хатқа түскенше арада 700-800 жылдай уақыт өткен. Сондықтан, ауыздан-ауызға таралып келген жырлар мен әпсаналардың ұмытылған жерлерін сол айтушылар шығарм­ашылық тұрғыда өз­дерін­ше  толықтырып, жаңартып  отырған  болса керек.

Кезінде, әкесі, академик С.П.Толстовпен бірге Хорезм ғылыми-зерттеу экспедициясы құрамында болған ғалым, тарихшы-этнограф Л.С.Толс­тованың пайымдауынша, халық естелігі шеңберінде өмір сүретін тарихи деректер мен айғақтардың сақталу мерзімі 200, 300, одан қалды, 500 жыл екен («Использование фольклора при изучении этно­ген­еза и этнокультурных связей народов». М, 1983, стр.22).

Осы жырлар мен әпсаналардың баяндауынша Қорқыт ата – қасиеті мен қызметі тұрғысында жан-жақты, сегіз қырлы, бір сырлы тұлға. Ол бақсы, көріпкел әулие, асқан күйші, жырау (озан), ру мен тайпа және хандардың кеңес­шісі, уәзір, дана қарт ретінде суреттеледі. Осы тұста абыз ата жайлы беделді отандық ғалымдарымыздың энцикл­опедиялық жинақта        (А, 1999) қысқаша жазылған қорытынды пікір­лерін келтірсек артық болмас.

«Бұл жырлардың VII-VIII ғасырлар арасында туғаны, араға уақыт салып Қап тауынан асып, Анадолы жеріне табан тіреген ұрпағының ата жұртын сағынып, есінде қалған Қорқыт жырын қағазға түсіргені ғылымда дәлелденген шындық... Бұдан шығатын қорытынды: Қорқыт ата рухани мұрасы бүкіл түркі халқының VII-VIII ғасырдан кейінгі мәдениетіне негіз болып қаланған іргетас­ екен». («Қазақ энциклопедия­сының» бас редакторы, академик Ә.Нысанб­аев, 7-б).

«Қорқыт – ғалымдардың көпшілі­гінің дәлелдеуіне қарағанда Ислам діні оғыз, қыпшақ арасына тарамай тұрғанда өмір сүрген бірінші абыз, бақсы­лар­дың атасы», - дейді филология ғылы­мының  докторы  Ш.Ыбраев, (23-б).

«Ескі дәуірдегі (VII-VIII ғ.ғ) Қорқыт туралы айтылатын қария сөздерді, ғажайып әпсаналарды сақтап келген бір ғана қазақ пен түрікмендер екен», - дейді академик Ә.Марғұлан (47-б).

Жоғарыда айтылған осы ой-пікірлер шындыққа толық сай келеді. Атап айтқанда, Сыр бойы мен Қаратау қойнаулары жерінде, төңірегінде болған оқи­ғалардан туған ретінде Х.Г.Короғлы атап өткендей «Қорқыт ата кітабындағы» I-II-III-IV-XII жырларды, оған қоса V реттегі «Ер жүрек Домрул батыр» әпсанасын қосар едік. Бұл жыр, академик В.В.Бартольд болжағандай, Кавказ жерінде туған емес. Себебі оғыздардың жаз жайлайтын Ұлытау жерінде «Домбауыл дыңы» және «Сарын шоқысы» деген қасиетті жерлер бар. Бұл жыр Тәңірі дініндегі ертедегі ата-бабалардың Ислам діні таралуы қарсаңында оған қарсылық ниетінен туған. Сондай-ақ, «Іш оғыз тыс оғызға қарсы болып, Бейректі  өлтіргенінің баяны» деген жыр «батыстық пен шығыстық оғыз арасын­да болған 1043 жылғы соғыс, оғыз-қыпшақ ұлысының бүлінуі» суреттелген деген, аяулы ғалым, профессор Ә.Қоңыратбаевтың пайымдауы шындыққа сай келмейді. Аруз кегін оның баласы Бисат жоқтап, Салор, Қият, Сейілхан, Қараманды өлтіреді, өлгендер ішінде Қазан, Теріс Ұзамыш, Оқшы болуға тиіс деген деректер қайдан шыққаны, қайсы мәліметтен алынғаны белгісіз. Есесіне, жырда Аруздың басы кесілген соң, Тыс оғыз бектері бұны көріп тез аттан түсті, Қазанның аяғына жығылды, кешірім сұрады, қолын өпті деп жазылған сөздер шындыққа біртабан жақын дейміз. Ертедегі ата-бабалар замандарында «шүлен тарқату», «ханталапай» салт-дәстүрлері болғаны белгілі. Осы жырдағы жағдай да «ханталапайдан» соңғы ру басшылары арасындағы кикілжің салдарынан ғана туындаған болса керек.

Ал, Қорқыт атаның ғұмыр кешкен дәуірі, өскен ортасын айқындауымызға мүмкіндік беретін алғашқы жазбаша айғақтық деректер Ғазан ханның уәзірі, әрі дәрігері болған Фазал-уллах Рашид-ад-Диннің Қорқыт, оғыз, олардың ұрпақтары жайлы мәліметтер берілген «Жылнамалар жинағы» кітабында хатқа түсіпті. Үш томнан тұрған аталған еңбекті жазып шығуға кеңесші ретінде Болд Чинсан (министр) және 6 шежіре­шілер құрамында «тарих институты» құрылған. Олардан өзге көшпелі түрік тектес халықтардың және үнді, қытай, француз тарихынан хабардар ғұламалар шақырылған. Нәтижесінде аталған кітап 1301-1307 жылдары жазылып шыққан.

Академик Ә.Марғұлан сол еңбектен алып төмендегінше жазған: «Рашидеддин жазып алған әпсана бойынша Қорқыт үш ханның уәзірі болған. Олар – Инал Сар Ябғу хан, Дойлы, Көл-Еркі. Инал хан елді көркейтті, бейбітшілік орнатты, жеті жыл патша болды. Қайы Инал хан Мұхаммед пайғамбармен тұстас еді... Көл-Еркі хан болғанда Қорқыт оған кеңес беруші еді. Инал ханның­ баласы Тұман ер жеткенде хан­дықты Көл-Еркіден тартып алуды ойлады. Сонда Қорқыт Тұманға: «Сенің жас кезіңд­е ел басқаруды Көл-Еркіге берген­ едік. Ол енді қартайды, бірнеше жыл өмірі қалды, бірақ сен тақты одан тартып  алсаң, халық саған наразы болады, бұл саған жараспайды», - дейді (Энциклопедиялық  жинақ. А. 1999., 55-б)

Филология ғылымының докторы, профессор Ш.Ыбраев «Қорқыт және шаманизм» атты еңбегінде жоғарыда аталған кітаптан 354 жыл өткен соң жарық  көрген Әбілғазының «Түрікмен шежіресі»  кітабы мәліметтері бойынша­ төмендегіше  жазады.

«Іс жүзінде Әбілғазының еңбегінде Қорқыт бес ханның замандасы. Олар Инал Иавы, оның кенже ұлы Дулы Қайы, оның кіші інісі Көл Еркі, оның күйеу баласы, әрі жиені Тұман хан және оның ұлы Қаңлы (Қанды) Иавы. Рашид Әд-Диннің де, Әбілғазының да жаз­баларында аты аталған бұл адамдардың (бәрі хан болмаған) тарихта болғандығы белгілі». (Энциклопедиялық жинақ, А, 1999, 579-б).

Жоғарыда аталған хандардың ғұмыр кешкен уақыты қайсы? Оны білу үшін Орхон руна жазуында айтылған Шығыс Түрік қағандығы (6-8 ғ) құрамына кірген оғыздар тарихынан желі тартқанымыз жөн болар. Орхон-Енисей жазуларын 1997 жылдан үзбей зерттеп келген ғалым Бекжан Орынбайдың «Түркі күлбізік жазба ескерткіштері тілінің семиотика-семантикалық негіздері» атты зерттеу еңбегі 2016 жылы «Қазығұрт» баспасынан басылып шыққан. «Ана тілі» газе­тіні­ң №3/19-25/І-2017 жылғы санын­да Күлтегін жазба ескерткіштерінің текс­тологиялық түзетілімі, транскрипциясы мен аудармасы оқырман қауым назары­на  ұсынылған.

Үлкен жазу!

Үс(т)те Көк Тәңірі көк аспан кеңіс­тігін, аста айғыз жерді жаратып табынт­қанда, екеуінің арасында адам баласы қылынған. Адам баласында тақ үстінде аталарымыз, Ер, Алып ұлық билеушілеріміз Боджман қаған асыл Үстенмән джабғу, Қазықұл қаған, Мәукен қаған, Арыслан Бек Йұғұрыш (уәзір), Тоңқбек қаған тектес ер бектер отырған. Отырып, түрік халқының елін, билік заңын ұстай  берген, құрып  нығайта  берген. 13-ші кіші жазуда Күлтегіннің 47 жаста қайтыс болғаны, Табғаш қағанының тас қашаушы шебері Чаң Сәңұнның осы жазбаларды бәдіздегені айтылыпты. Қ.А. Яссауи атындағы ХҚТУ Түркология ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты Бекжан Орынбай ескерткіш жазбасындағы бұрынғы ғылымдар Бумын деп оқыған есім бір ғана дыбыс - Дж таңбасының оқылмауы себебінен жаңылыс қатені түзеткен.

Еске алар болсақ, Рашид-ад-Динің «Жылнамалар жинағы» шежіресінде Оғыз ханның Күн хан атты баласынан Қай, Баят, Алқраулы, Қарауйлі елдері таралғаны айтылса, Эргене-Кондағы Ашина (Көкбөрі) түріктерінің Алтын қазысы (би) үлкен ұлы Мергеннен Ұранқ­ай және Қоңырат ұрпақтары таралға­ны  баяндалады.

Тарихшы, академик Л.Гумилевтің «Көне түріктер» кітабының деректеріне­ жүгінсек, Батыс түрік қағанатының негізін салушы Боджман (Бумын) қағанның інісі Үстенмән Жабғу әскерлері соғыста жеңілген Солтүстік Алтайдағы  жұжандардың қалдықтарын алдына­ салып қуа отырып, малдарын айдап  көше  қонған, соңынан  ерген 120 мыңдай­ халқымен 555-556 жыл­дары аймағы­мызға келіп қоныстанып қал­ғаны  мәлім. Күлтегіннің үлкен жазуын­да Иоллығ тегін арқылы «асыл» «Үстен­мән Жабғу» делініп тасқа бәдізделген, қай тайпасынан шыққан осы қаған әскерлері жұжандықтарды Еділ өзенінен ары қуып тастаған болатын. Бұл жағдай 558 жылдары орын алған. Фирдоуси мәліметтерінде Үстенмән әскерлерінің келген ізі ретінде Жетісу жері, Шу, Талас алаптары, Гулзарунның солтүст­ікке бұрылысынан төменірек (Байырқұм) оны кесіп өтіп, Әмудария бойымен кеткені айтылады. Әскерлер соңынан жүріп қоныстанған халық осы із бойында Талас, Шу алаптары, Қаратау жайылымдары, Сыр өзені орта ағысы  бойын  жайлаған.

Еділ өзенінен өтіп, қара үзген жужандықтарды (аварларды) қуып жетіп, құртуға Үстенмән Жабғының мұршасы келмейді. Артындағы еліне жолшыбай қақтығысқан эфталиттер қайтадан тиісе­ бастайды. Түрік әскерлері батысқа жаса­ған­ жорығын тоқтатып, кері оралуға мәжбүр болады. Тарихи деректерге қарағанда, Үстенмән өз қарауындағы туысқан түркі елдері басшыларына сауын­ айтып, әскер жината бастайды. Эфталиттер  мемлекеті  іргесіндегі, ауданымыз  жеріндегі  Сығанақ (Сұғ-он-оқ) жеріне әскери бекініс салынып, түрік­тер үлкен шайқасқа дайындалады. Қазір­де Сырдария өзенінің сол жаға­лауын бойлай салынған Көктөбе, Қаратөбе, Абызтөбе, Келінтөбе, Балапан­төбе, оң жағалаудағы Ақтөбе, үстіртте Үштөбе қарауылдық әскери бекініс ретінде салынған деуге болар, құрылыстың  биік жал топырақтан үйілген орындары бар. Сығанақ әскери бекінісінен Бестам қару-жарақ шеберханалары қалашы­ғы да қашық емес. Археолог ғалымдар Қ.А.Акишев, К.М.Байпаков, Л.Б.Ерзакович, Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич еңбектерінде аталған төбелер мен Сығанақ қаласы орнынан жиналған керами­ка  деректері  ішінара  тексеріліп мерзімделгенде, олардың 5-6-ғасыр­ларға жататыны ғылыми негізде тұжы­рымдалған­.

Жасұзақ   АМАНБАЙҰЛЫ,

ҚР  ІІМ-нің  Құрметті  ардагері,

ҚР  Журналистер  Одағының  мүшесі,

Жаңақорған  ауданы

(Жалғасы  бар.)

 


ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНДА ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІ ДАМЫТУ АРҚЫЛЫ 14 МЫҢ АДАМ ЖҰМЫСҚА ОРНАЛАСТЫ PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
18.10.2018 10:05

Ағымдағы жылдың 1 қазаны бойынша, қолданыстағы шағын және орта бизнес субъектілерінің саны 41 393-ті  құрады.  Соңғы жылы олардың саны 11 пайыздан асқан еді. Бұл ШОБ өсу қарқыны бойынша республикадағы өңірлер арасында ең жақсы нәтиже болып табылады.

16-17 қазанда Қызылорда облысы әкімдігінде жаппай кәсіпкерлікті дамыту бойынша мәжіліс өтіп, онда 9 айда атқарылған жұмыстар қорытындыланды.

Естеріңізге сала кетейік, жаңа жұмыс орындарын ашу, 2018-2020 жылдардағы өңірлік өнімдегі шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің үлесін арттыру және  жұмыссыздар мен өзін-өзі нәтижесіз жұмыспен қамтығандардың санын азайту  мақсатында аймақта жаппай кәсіпкерлікті дамыту мен қолдаудың үш жылдығы  жарияланды.

Жиналысқа ауылдық округ пен аудан әкімдері, кураторлар - ауылдық жерлердегі кәсіпкерлікті дамытуға жауапты аймақтық департаменттер мен инспекциялардың, басқарма мен өңірлік қаржы институттарының басшылары қатысты.

«Жылдың басында жұмыссыздар мен өзін-өзі нәтижесіз жұмыспен қамтығандар саны 97,5 мың болса, бүгінгі күні олардың саны 35,8 мың адамды құрайды. Яғни 62 мыңға жуық адам жұмыспен қамтылған және ресми түрде тіркелген. Оның ішінде 14 мыңнан астам адам жаппай кәсіпкерлікті қолдау шаралары аясында жұмыс істеуде», - деді аймақ басшысы.

Сондай-ақ, 2017 жылдың қорытындысы бойынша облыстың ішкі өңірлік өніміндегі шағын және орта бизнестің үлесі 14,2 пайызды құрайтынын атап өтті.

«2018 жылдың соңында шағын және орта бизнес субъектілерінің үлесі кемінде 15 пайызды, 2020 жылы 25 пайызды құрауы керек. Мемлекет басшысының бастамасы бойынша, «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы тағы 5 жылға ұзартылды.  Осыған орай, ауылдық округтердегі  кәсіпкерлікті дамытуға жауапты тұлғаларға ауыл әкімдерімен бірлесіп, нақты жобалар аясында, оның ішінде  зәкірлі жобаларды қолдауды  және олар іске қосылғанша бақылау жасауды тапсырамын», – деді аймақ басшысы.

Аудан, ауылдық округ әкімдері мен кураторлар кәсіпкерлік субьектілерін ашу бойынша жүргізілген жұмыстар жайлы есеп берді. Мысалы, жыл басынан бастап 1 қазан аралығында Сырдария ауданында - 2167, Қызылордада  26099 шағын және орта бизнес субьектісі тіркелген. Аймақ басшысы қала басқа аудандарға үлгі болуы керек екенін нақтылап, жыл соңына дейін мемлекеттік органдар басшыларының өз саласы бойынша ШОБ дамыту бойынша жүргізілген жұмыстарының қорытындысы  тыңдалатынын атап өтті.

Мәжілісте кейбір ауылдық округтердің әкімдері мен олардың кураторларына  сөгіс пен ескерту берілді, жыл соңына дейін оң нәтиже бермеген жағдайда, жұмыстан босатылатынын ескертті.

«Мемлекет барлық жағдайларды жасауда: қаражат бөлінді, бағдарламалар әзірленді,  сіздерден тек осы жұмыстарды өңірімізде  ұйымдастыруға деген ниет қажет. Біз облыс тұрғындарының әл-ауқатына жауаптымыз, жауапкершілікті алып, нәтижелі жұмыс істеуге тиіспіз. Жыл соңында  әрқайсыларыңыздың есептеріңіз тыңдалып, жергілікті кәсіпкерлікті дамытуға қосқан үлестеріңіз қарастырылатын болады», - деді Қ. Көшербаев.

Сонымен қатар, аймақ басшысы екінші деңгейдегі банктердің басшыларына несие портфелін ұлғайтуды тапсырды.

«Егер банктердің филиалдары жұмыс істемесе, аймақтағы ШОБ-тің дамуына үлес қоспаса, онда қызметін дұрыс атқармайтын жергілікті  филиал директорларын жұмыстан босатуға  немесе филиалды мүлдем жабуға қатысты басшыларынан талап етуге  тура келеді», - деді облыс әкімі.

Кездесуді қорытындылай келе, аймақ басшысы  жергілікті кәсіпкерлікті дамытуда әрбірінің  жеке жауапкершілік таныту керектігін ескертті.

Анықтама: Естеріңізге сала кетейік, биылғы жылы облыс әкімдігінің, облыстық мәслихаттың, «Нұр Отан» партиясы Саяси кеңесінің, облыстық қоғамдық кеңестің және Қызылорда облысы кәсіпкерлер палатасының бірлескен шешімімен 2018-2020 жылдар өңірде жаппай кәсіпкерлікті дамытудың  үшжылдығы  ретінде жарияланды. Осы уақыт аралығында аймақта шағын және орта бизнесті дамытуға басымдық берілетін болады. Жаппай кәсіпкерлікті дамыту облыста үш маңызды мәселенің шешім табуына: салық базасын ұлғайтуға, тұрғындарды жұмыспен қамтуға және қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етуге ықпал етеді. ШОБ субъектілерін қаржыландыру үшін облыстық бюджеттен 32 млрд. теңгеден астам қаржы бөлінді. Оның ішінде стартап жобаларына 3 млрд. теңгеден астам қаржы қарастырылған. Болашақ және өз істерін бастаған кәсіпкерлер үшін барлық қолайлы жағдайларды жасау мақсатында Кәсіпкерлер үйі ашылды. Мұнда облыстық Кәсіпкерлік және туризм басқармасы, «Қызылорда» Өңірлік инвестициялық орталығы, Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы, «Жобаларға сараптама жүргізу орталығы» ЖШС, Өңірлік кәсіпкерлер палатасы, «Цеснабанк» АҚ  Қызылорда филиалы және өзге де мекемелер орналастырылған.

Облыс әкімінің баспасөз қызметі

 



<< Бірінші < Алдыңғы 1 2 Келесі > Соңы >>

Күнтізбе

< Қазан 2018 >
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары