Өзекті мәселелер

  • 21.03.19

    «Бір қозы туса, бір түп жусан артық шығады». Осы тәмсілге сүйеніп, бала басын көбейткенді жөн санайтын қазақ елінде көпбалалы отбасылар саны 400 мыңға жақындайды. Оларға мемлекет тарапынан арнайы жәрдемақылар тағайындалып, жеңілдіктер қарастырылған. Алайда нарықтың қос бүйірден қысып тұрған шағында мардымсыз қаражат бастан башпайға дейін жетпейтіні үнемі айтылып келеді. Соның салдары еліміздің ...

    Толығырақ...
  • 21.03.19

    Үкіметтен басталған ауыс-түйіс жергілікті билікке де жеткен секілді. Ескерте кететін жайт, Қызылорда қалалық әкімдігінде «ат ауыстыру» жиі-жиі болып тұрады. Тіпті, «бір жарым ай ғана басшылық қызметте отырып, өзге салаға кете салу да оп-оңай ма?» деп қалдық. Енді заңды сауал туындап отыр. Жергілікті билікте кадр тапшылығы бар ма? Егер бұлай болмаса, қала әкімі Нұрлыбек Нәлібаев бөлі...

    Толығырақ...
  • 21.03.19

    Арық адамнан гөрі артық салмағы бар адамның мұңы басым. Ал ол әйел болса, тіпті, белгілі жайт. Қыс көрпесін түргеннен қыз біткен қысыла бастайды. Қызылды-жасылды киімге сай сымбатты қалайды. Әйел затының әу бастағы сұлулыққа құштарлығы дәл осы сәтте сынға түседі. Арығудың жолында диета ұстайды, фитнес клубқа барады. Алайда  салмақтан арылу үшін  денсаулықты бәйгеге тігу дұрыс па? «Тұмар...

    Толығырақ...
  • 21.03.19

    «Болар бала он бесінде баспын» десе, басқасының отызында не дейтінін баршамыз білетін шығармыз. Даналардың «ақыл жастан шығады» деуі тегіннен-тегін емес. Дарынды балалардың көптігінен еліміздің болашағын көруге болатындай. Кешегі Мағжандар жастарға сенім артқанда сенімге селкеу түсірмейтіндердің барын білді емес пе? Үдеден шыға алмай, беті қызарақтағандарды Терек төрелер қамшымен ұрып, ...

    Толығырақ...
  • 21.03.19

    Кемпір-шал осылай күйбеңдеп жатқанда Иванов бастаған жырындықор атаймандар жұп жазбастан кер даланың шаңын бұрқыратып барып, қалың жыңғыл жынысына кіріп жоқ болды. Бұл алап оңаша. Иванов тұрақтандырған бәрінің бөксе басар ұясы. Бастары аң-құс тегіс семіретін күзге қарай бір-бірімен хабарласып, осы бекетте тоғысып тұрады. Бұрынғының адамдары аң-құсты қақпанмен, тұзақпен аулайтын. Беріде орыстар ...

    Толығырақ...
Сәрсенбі, 09 Қаңтар 2019

АҒАШ ОЙЫНШЫҚ ІЗДЕСЕҢІЗ, АРАЛҒА КЕЛІҢІЗ PDF Print Email
Жаңалықтар - Бүгінгінің болмысы
10.01.2019 11:28

Тоқсаныншы  жылдары балалардың ермегі еміс-еміс есімізде қа­лыпты. Шыбықты ат қып міндік, сымнан машина жасадық, асық ойнадық. Асылында, қаланың қайнаған тірлігінен алыс жатқан ауыл балалары алдан­ыштарын ойдан тауы­п жататын. «Ғұлы-ғұлы» дегеніңіз есіңізде шығар? Ләңгі ше? Сол жылдары ата-аналар қара сирақ жүгірмектерін үйге шақыра алмай әлек болатын.

Қазір алыс-жақын шетел­ден тасымалданған ойыншықтар базар мен дүкен сөрелерінде самсап тұр  ғой. Ойыншықтардың құрамы қандай? Бүлдіршіндердің ағзасына  зиян емес пе? Бұған бас ауыртып жатқан біреу бар ма? Болса, неге бұл ақпараттар кеңінен айтылмайды? Ара-тұра осы ойыншықтың салдарынан балғындар түрлі дертке шалдыққанын  естиміз. Ол аз десеңіз, компьютер, ұялы телефондар балалардың басты­ ермегіне айналды. Тиісінше, көзілдірік таққан қаракөздеріміздің қатары артты. Ал ата-аналар ұл-қызын үйден сыртқа шығарып, таза  ауада  бұрынғыша­ ләңгі мен асығын ойната алмай жүр.

Осыдан біршама уақыт бұрын бұл мәселеге қатысты ресми ақпараттар тарады. Елімізге жылына Амери­кадан – 74 млн, Қытайдан – 50 млн, Ресейден 12 млн долларға ойыншық сатып алы­нады екен. Қарап отырсақ, қып-қызыл қаржы. Ресей тарап­ы былтыр Қытайдан ойын­шық тасымалдауға заңмен тыйым салыпты. Себеп: бұлардың құрамында химиялық заттар табылып, бала ағзасына зиян екендігі анықталыпты. Мамандардың сөзінше, базар­дағы ойыншықтардың 80 пайызы қауіпсіздік жөніндегі техникалық регламентке сәйкес келмейді  екен. Не істеу қажет?

«Шеберді шеге қағысынан таны» дегенд­ей, бұрындары ағаштан бұйым жасап жатқан азаматтар жөнінде естігенбіз. Ал, ағаштан ойыншық құрас­тырып шығарған шебер туралы хабарыңыз  бар ма? Арал қаласында Әлнұр Жарқынбаев есімді ұстаз тұрады. Жалпы, Әлекеңді ұста десек те, шебер десек те, қателеспейміз. Өйткені, қолынан келмейтін іс жоқ. Қанша дегенмен қан тартады ғой. Кейіпкеріміздің атасы Жарқын­бай темірден түйін түйген, көмейдегі сөзін кері жұтпайтын ақсақал­ екен. Уағында Арал ауданындағы әйгілі Қарақұм совхозын құруға бір кісідей атсалысыпты. Бала Әлнұр атасының етегіне жармасып, ананы-мынаны үйренеді. Ұсталықтың қыр-сырына қанығады. Тіпті, сегізінші сыныпты бітіргенде­ қазақтың ұлттық «Ортеке» қуыршағын жасайды. Мұны «қанмен келген қа­сиет» деп қалай ғана айтпайсыз? Оныншыны тамамдаған тұста қынабымен қосып пышақ істейді. Қатарластарына қарағанда  бұның  жасаған  бұйымы  көрнек­ті, әдемірек  шығыпты.

Кейіпкеріміз мектепті аяқтағаннан соң Қызылордадағы политехникумға құрылысшы мамандығына оқуға түскен. Кейіннен жоғары оқу орнында да білі­мін жетілдіреді. Қысқасы, тіршілік тіні­мен әрі-бері шапқылап жүріп, атакәсіп­ке мойын бұруға мұрша болмайды...

Бүгінгі таңда Әлнұр Жарқынбаев аудан орталығына қоңсы қонған Жақсықылыш кентіндегі №19 орта мектепте­ еңбек пәнінің мұғалімі. Жалпы, ағаштан ойыншық жасау идеясы қайдан шықты?

– Сол тұстағы мектеп директоры Алтын апай бір күні мені шақырып алды. Қолыма ағаштарды ұстатты да, «оқушыларға мынадан бірдеңе жасап әкел» деп тапсырма берді. Табан астынан ойымызға не келе қойсын? Содан баяғы өзім бала кезде жасаған «Ортеке» қуыршағының жаңа нұсқасын жасадым,- дейді шебер.

Осылайша біршама жыл қол үзіп қалған ұсталық қайта жалғасын табады. Әуелгіде оқушыларымен бірге тұрмысқа қажетті заттарды істейді. Күнделікті бір дүниені қайталаудан өзіңіз де, өзге де жалығып кететіні  рас ғой. Оның үстіне мына заманда оқушыны анау-мынаумен таңғалдыра алмайсыз. Бірсарындылық Әлекеңді де айналып өтпеді. Оқушыларын еңбекке қызық­тыру үшін жан аямай тер төгеді. Бірде ұлт ұстазы, жазушы Зейнолла Қабдолов «Ұстаздық  ету – уақыт ұту емес, өзгенің бақытын аялау, өзіңнің уақытыңды аямау. Бірақ бұған өкінбеу керек. Жер үстінде адам тәрбиелеуден асқан абырой­лы іс, ардақты жұмыс жоқ. Ұстаздық – ұлы нәрсе» деген екен. Кейіп­керіміз бала тәрбиелеу үшін алдыме­н өзін жаттықтырады. Үздіксіз. Жұмыстан келген соң сабақ барысында оқушыларына көрсететін бұйымын алдым­ен өзі дайындайды. Жасалған бұйымының қиюын келіс­тіріп, көркемдеп, бояумен әрлейді. Ағаштан «Алтын адамды»  да  шығарған  екен.

– Балалардың қиялы шексіз емес пе? Кейде өзім жасаған дүниелерге оқушыларым «ағай, мына жерін былай істесек, сәл өзгертсек» деп ой қосады. Бұдан кәдімгідей шабыт аласың,- деп ағынан жарылды кейіпкер.

Жауырды жаба тоқудың қажеті шамалы­. Қазіргі күні өңірдегі мектептердің көпшілігінде еңбек пәніне арнал­ған кабинеттері бола тұра, оның тиісті  құрал-жабдықтармен  қамтамасыз етілуі өзекті екені шындық. Тіпті, станоктар жоқтың қасы. Айталы­қ, Әлнұр Жарқын­баевтың ағаш бұйымдары мен ойыншық­тарының барлығы қол құралдарымен (қашау, пышақ, егеу) жасалған. Әйтсе де, өзі қызмет­ ететін мектептің басшылығы оқу­шылардың еңбек пәніне қызығушылығын артты­руға мұрындық болып­ отыр. Сөзіміздің дәлелі болсын, өздері ағаштан дайын­даған көрнекілік бұйымдар мектеп мұражайында сақтаулы.

Енді ағаш ойыншықтарға ойыс­сақ. Жалпы, жоғарыда базардағы ойыншықтардың химиялық заттардан жасалғандығын, оның балаға зиян еместігіне ешкімнің кепілдік бермейтінін тұспалдап болса да айттық. Әлекең ағаштан машина, трактор, құс, ұшақ, т.б. дүниелерді құрастырған. Бұлардың бала ағзасына еш­қандай зиян­ы жоқ. Кәдуілгі ағаш. Бұған тұрғындар тара­пынан сұраныс күн өткен сайын артып жатқан көрінеді. Біз Әлекеңе «Ұстаздықты доғарып, ағаштан түрлі бұ­йым­дар жасап, бизнеске айналдыру ойыңызда  бар  ма?» деп сауал қойдық. Жа­уап­  мынадай:

– Мұны кәсіпке айнал­ды­рып, шеберхана ашуға ұсыныс тастаған азамат­тар болды. Десе де, мына әңгіме есімнен кетпейді. Арал қаласындағы №83 мектепте жұмыс істедім. Тоқсаныншы жылдары. Тоқыраудың кезі. Әр­түрлі заттарды қолдан жасап­, сатамыз. Сонда марқұм  Сайлау  ағамыз «Әлнұр, сен жақсы­ шебер­сің. Бірақ мұның барлығы ертеңгі күні өзіңмен бірге кетеді. Одан оқу­шыға  үйретсең, оны тәрбиелесең, сонда­ ғана сенен із қалады» дейтін. Осыдан кейін мен ұзақ ойландым. Сондықтан  ұстаздық жолды таңдадым. Шүкір!  Оқу­шыларым еңбек са­ба­ғына белсенді араласады. Әсіресе­, 8 «а» сыныбының оқу­шыларының ынтасы­  жоғары, - деді мұғалім.

Бүгінгі таңда оның және оқу­шыларының жасаған бұйымдары аудандық, облыстық көрмелерде қойылып жүр. Азды-көпті жетіс­тікке жетіп те үлгерген.

Табиғи ағаштан қашалып жасалғ­ан ойыншықтардың бала ағзасына химиялық заттарға қарағанд­а, зияны жоқ екені даусыз. Ел ішінде шебер де, ұста да бар ғой. Тек олар­ға қолдау болса, қанеки! Ал, ағаш ойыншық іздесеңіз, Аралға  келіңіз.

Қозы  Көрпеш   ЖАСАРАЛҰЛЫ,

Арал  қаласы

 


БІЗДЕГІ ЕҢ ҮЛКЕН ҚАТЕЛІК – АУАДАҒЫ ЕҢ ҮЛКЕН ЖОБАЛАРҒА КӨҢІЛ БӨЛЕТІНІМІЗ PDF Print Email
Жаңалықтар - Бүгінгінің болмысы
10.01.2019 11:13

Ділмұхамед  АБЫЗОВ,

«Dalatex»  ЖШС-нің  директоры:

ТМД  елдерінің ішінде жеңіл өнеркәсібі артта қалған ел болса, ол – Қазақстан. Себебі бізде отандық өнімдер аз. Бар болған күннің өзінде бағасы қымбат. Оның басты себебі барлық шикізатымызды сыртқа экспорттап, қайта қымбат бағамен сатып алуымызда жатыр.

Алайда соңғы кезде Елбасының өзі бастама жасап, қазақстандық киімдерді үлгі етіп кие бастағаннан бір баспалдақ болсын алға бастық. Жылжып келеміз. Қызылордада да жейде шығаратын цех ашылды. Мұның өзі неге тұрады? Бүгінде Қазақстанға «Dalatex» атауымен танылған жаңа брендтің қазіргі жағдайы қалай? Өнеркәсіптің бұл түріне келудегі басты себеп не? Салымы мол, пайдасы аз саланы серіктестік директоры Ділмұхамед Абызов неліктен таңдады? Осы және өзге де сауалдарға жауап алу үшін кәсіпкер Д.Мінуарбекұлымен сұхбаттасқан едік.


«ӨЗБЕКТЕРДЕН   ҚАЛЫП  ҚОЮДАН   ҚОРЫҚТЫҚ»

– Неге ерлер киімі, жалпы, таңдау киімнің  бұл  түріне  қалай  түсті?

– Біз 2000 жылдары Түркия елінен ерлер киімін алып келіп, сатып жүргеннен кейін таңдау жейдеге түсті. Ол киімдерді біз қаламыздың базарларында, «Димаш» дүкенінде саттық. Осындай тәжірибеміз бол­ғандықтан, жейдені неге өзімізден шығармасқа деген ой келді. Осы­лайша «Дамудан» несие алып, кәсібімізді бастап кеттік. Түркиядан ақылы түрде арнайы бір маманды жалдап, жейде тігудің  қыр-сырын үйрендік.

– Қарамағыңызда қанша адам жұмыс істейді? Және оларды жұмысқа қабылдарда қаншалықты тәжірибелеріне мән бердіңіз?

– Бізде негізі қызметкер қыз-келін­шектердің 80 пайызы тігін маманда­ры емес. Арасында эко­номист, заңгер де бар. Сол түрік елінен келген азамат қалай тігу керек­тігін, бәрін үйретті. Оның алдында өзіміз де 1-2 аптамызды оқытуға жұм­садық. Қазір қарамағымда 40 шақты адам жұмыс істейді.

– Жаңа өзіңіз айтып өттіңіз, 2000 жылдары киім әкеліп саттық деп. Ал «Далатексті» 2016 жылы аштыңыз. Сол уақыт аралығында біраз жыл өтті дегендей. Осы саладан нан жейтініңізге 2016 жылы көзіңіз жетті ме?

– Негізі бұл салада нан жей алмаймыз. Шыны керек. Егер нақты айтаты­н болсақ, Қазақстанда киім тігумен айналысып жатқандар жоқтың қасы. Өйткені бұл сала тиімсіз. Шығын көп.

– Ендеше неге өзіңіз осы саланы таңдадыңыз?

– Өзбектерден қалып қоюдан қорықтық...

– Өз  қаржыңызға  аштыңыз.

– Иә, өз қаржымызға аштық. «Даму» қорынан несие алдық дегендей. Бірақ «Дамудың» өзі қаншалықты жеңілдетілген пайызбен несие бергенімен, оны беретін адам таппай жүр. Бәрінің мойнында қарыздары бар. Кредиті жоқ адамды кездестіру мүм­кін емес. «Дамудың» өзі несие беруге­ мүдделі болып отыр. Алатын адам талаптар­ына  сәйкес  келмей  жатыр.­

– Өнім – өзіміздікі, ал шикізат ше?

– Шикізат Түркиядан келеді. Біз­де, бірінші мәселе ол – Өзбекстан. Мысалы, онда кейбір сырттан алып келген маталарға кеден баж салығын төлемейді. Бірақ өздері өндіріп, кеден­ баж салығынсыз бізге сатады. Ресейге де солай жібереді. Былай қарасаң, олар Кеден  Одағына  да, Экономикалық одаққа да кірмеген. Бірақ соның мүшелері сияқты затты кіргізе алады. Қазақстанға сататын болса да сол. Баж салығын төлемейді, сата  береді.

– Сіз мысалы, Түркиядан тауар әкелгенде  баж салығын  төлейсіз  бе?

– Матаға төлеймін.

– БАЖ  салығы  көп  пе?

– Тауар бағасының 10 пайызы.

– Сіздің тауарларыңыз Қызыл­ордадан  басқа  тағы  қай  қалада  бар?

– Шымкент, Алматы, Тараз, Астан­а, Атырау, Орал, Ақтау, Семей қалаларында  бар.

– Неге «Dalatex»? Жалпы, бұл атау нені  білдіреді?

– Бұл туралы белгілі бір уақыт өткеннен кейін айтайын (күліп).

 

«ҚЫЗЫЛОРДАНЫҢ   НАРЫҒЫ  БІЗГЕ   ҚЫЗЫҚ   ЕМЕС»

– Қоғам қайраткері Мұрат Әбенов сіздердің жейделеріңіз туралы «Шыны керек, мұндай бағада Еуропада бірде-бір жейде сатып ала алмайсың» деп бағас­ы жағынан тиімділігін айтқан еді...

– Біз енді Түркия өнімімен таза бәсекеге қабілетті бағаны белгіледік. Бағасы сапасына сай.

– Қазіргі таңда бір жейденің бағасы қанша  тұрады?

– Бір жейде нарықта 7 мың теңге. Кейбір жерлерде 6 мың теңге. Біз бағамен көп айналыса бермейміз. Бізден әріптестер көтерме бағада алып сатады.

– Ең қымбат көйлектің бағасы ше?

– 15-20 мың теңге.

– Оның  айырмашылығы  неде?

– Айырмашылығы 100 пайыз мақтада­н  жасалады. Ал одан арзандарында  мақта мен синтетика аралас­. Олардың бір қолайлысы – қыржымдалмайды. Үтіктелуге  жақсы.

– Қарапайым базарлардан кез­дестіре  аламыз  ба  бұл  брендті?

– Біздің базарлардан кездестіре алмайсыз.

– Неге? Сонда олар басқа жақтан арзанырақ алатын болғаны ғой, солай ма?

– Олардың Қытайдан көтерме бағад­а алатын көйлектері мен біздің көйлектердің бағасының айырма­шы­лығы – бар-жоғы 200-ақ теңге.

– Қытайдың  көйлектері 7 мың теңге­ тұрмайтын  шығар...

– 5 500 теңге. Бірақ Қызылорданың нарығы бізге қызық емес. Өйт­кені  шағын.

– Бір айда, айта аласыз ба, қанша көйлек  тігіледі?

– 5000-6000 дана.

– Ең алғаш ашылған кезде қанша дана  шығаратын  едіңіздер?

– 2500-3000 болатын.

– Астанада өткен «Қазақстанның үздік тауары — 2018» республикалық көрме конкурсында ерлер көйлегін тігетін сіздің серіктестік «Халыққа арнал­ған үздік тауарлар» номина­ция­сы бойынша жеңімпаз атанды. Аз уақытта мұндай жетістікке жету сіздерге шабыт сыйлаған болар... Енді алдағы жылға қандай жоспар­ларыңыз бар? Біз біл­мейтін көйлектің тағы бірнеше түрін шығарасыздар  ма дегендей...

– Біріншіден, биылғы жыл облысымызға да, бізге де табысты жыл болды­. Облыс әкімі Қырымбек Елеуұл­ы «Алтын сапа» көрмесінде Елбасының қолынан «Хан тәңірі» деген­ номинацияны алды. Бұл бизнеске ең қолайлы орта қалыптас­тырғаны үшін берілген марапат болаты­н. Біз де жерлестері­міз­дің қолдауының арқасында халыққа ар­налған­ үздік тауар­лардың бірегейі болып­ танылдық. Мұнда сондай-ақ сапаны жақсарту жолында еңбек етіп келе жатқан­ ұжымның да алар орны бар. Екіншіден, өткен жолы бір теле­арнада уәде бергеніміз бар еді: келесі жылы Қызыл­ордада жеңіл өнер­кәсіппен айналы­сатын мекемелерді көбейтсек деген. Сол мақсат жолында жұмыс істесек деген­ арманымыз бар. Сол жұмыстың басы деп айтамыз ба, осы қаңтардың 7-сі мен 10-ы аралығында Қызылорданың он шақты кәсіп­керін Стамбулға алып бара ж­атыр­мын. Өндірістерді  көрсетуге. Оларға­ мен көрсетпегенде, кім көрсетеді? Бұл – менің 20 жылдық Түркия­ға барып жүрген тәжірибем, әріптес­тігім, достығым. Сол қанша уақытта жүзеге асқан­ нәрсенің бәрін бір мезетт­е ашып  бергелі  отырмын.

 

«ГИГАНТОМАНИЯМЕН  АУЫРАМЫЗ»

– Түркия  елінің  өндірісі  мен  біз­дікін салыстыруға келе ме? Қанша­лықты  дамыған?

– Біздегі ең үлкен қателік – ауада­ғы  үлкен жобаларға көңіл бөлетіні­мізде. Өте шағын жобалар далада қалып қойып жатады. Тіпті, көзге ілінбейді де. Менің қазір кәсіп­керлерді алып бара жатқандағы мақсатым да – үлкен кәсіпорындарды көрсету емес. Өйт­кені үлкен жобаларды ашуға көп қаражат­ керек. Кәсіпкердің бұл үшін ең кем дегенде 500 млн, 1 млрд теңгесі болуы шарт. Сондықтан шағын меке­мелерді аралайм­ыз. Бес не алты, 10, ары кетсе 30 адам жұмыс істейтін мекемелердің жұмысымен танысамыз. Жейде,­ әйелдер көйлегін, аяқ­киім, шалбар шығаратын меке­мелер­ді аралау­ арқылы кәсіпті шағын ортал­ықтан бастаудың қыр-сырын үйренетін боламыз деп ойлаймын.

– Ол жақтағы ағайынның кәсібін ашық көрсететініне қарағанда, әріп­тестеріңізбен жақсы қарым-қатынаста болып тұрсыз ғой...

– Иә, маған көрсетеді.

– Бұл байланыс қалай және қашан орнады?

– Бұл менің осы салада неше жыл бойы жүрген еңбегімнің арқасы. Әрі біз өндірушілермен тікелей жұмыс істейміз. Олармен жұмыс істеу, оларды табу – өте қиын. Біздің кәсіпкерлердің көбісі топтанып сататын жерлерге, көтерме сауда аудандарына барады.

– Сол шикізатты өзімізде өндіру мүмкін  бе?

– Әзірге мүмкін емес.

– Неге?

– Ол шикізатты мақтадан бастау керекпіз.

– Бізде  мақта  бар...

– Ол мақта тек арнайы киімдерге жарайды. Мәселен, матасы қатты, қалыңдау деген секілді. Себебі біздегі мақтаның сорты басқа. Одан көйлек, жейде тігу мүмкін емес. Ал ол жақта өсірілетін мақтаның сорты мүлде бөлек. Арнайы өсіріледі. Негізі ең жақсы мақта – Мысыр мен Америкада. Түріктер сол жақтан да алып келе­ді. Иә, мақтаның жібін алып келіп, осы жақта да өндіруге болады. Бірақ жоғарыда айтып өткендей, біздегі ең үлкен қателік –үлкен гиганттық жобаларға жүгінетініміз. Былайша айтқанда, гигантоманиямен ауырамыз. Мысалы, Шымкентте «Ютекс» деген компания болды. Матаны дайындауға қажетті жіп шығаратын мекеме бұл. Оған Қазақстанның «Даму» банкі ақша салды. Бір рет емес, екі рет. Өте көп қаржы кетті. Бірақ сол күйінше жұмыс істемеді. Қазір банкрот болып отыр. Оның себебі неде? Ең бірінші оған сұранысқа ие болатын осындай шағын­ мекемелерді көбейту керек. Қай кезде осындай шағын мекемелер Қазақстанның ішінде көбейеді, сол кезде мата шығаратын алып мекемелердің жұмысы жанданады. Мысалы, кабель шығаратын зауыт соққанымен, оны орнататын электриктер болмаса, ол кабель сатылмайды ғой. Қызыл­орданың деңгейін белгілі бір дәрежег­е жеткізу үшін осындай мекемелер көп болуы керек деп санаймын.

– Бұл кезде  бәсекелестік туын­дай­ды  деп  қорықпайсыз  ба?

– Жылқы өте киелі жануар ғой. Қазақты да сол жылқы мінезді дер едім. Жанымызға біреу шауып келмейінше, біз ұйықтап жүре береміз. Бәйгедегідей арқамыз қозып тұрады.

– «Қызылорда – бизнеске қолайлы орта» дейді.  Сіз  осыған  келісесіз  бе?

– Қазақстанның әрбір түкпірі қо­лайлы дер едім. Кәсіп жасаймын деген адамға қай орта болсын қолайлы.

– Сізді бұл кәсіпке қалай баулыды?

– Мен анама жәрдемдесіп өскен баламын. Анам Түркиядан, Ресейден тауар алып келетін. Сол кезде оқушы болсам да көмектесетінмін. Сабақты да соншалықты оқыдым деп айта алмай­мын. Тіпті, 9-сыныпта жазғы демалысымда Ақтөбеге кетіп қалып, сол жақтың базарларында зат сатып отыратынмын.

– Жоғарғы оқу орнын оқыдыңыз ба?

– Мен 9-сыныпты ғана аяқтадым. Содан кейін политехникалық колледжді тамамдадым. Мамандығым – мұнайшы.

– Ол салада жұмыс істедіңіз бе?

– Иә, Құмкөлде 2000-2002 жылдары жұмыс істедім. Алайда айлығы аз болғандықтан шығып кеттім. Ол кезде де менің анам киім сататын. Осы салаға келуіме отбасылық бизнестің септігі көп болды деп айта аламын.

– Осы тұрғыда сіз қазіргі жастарға айтар ма едіңіз, сабақты беске оқымай-ақ, үш тілді меңгермей-ақ, ешкімнен кем болмай өмір сүруге болады деп?

– Нақты айта алмаймын. Егер мен сабақты жақсы оқығанымда, бұдан да мықты болар ма едім.

– Әңгімеңізге  рақмет!

Сұхбаттасқан

Жансая   ЕЛУБАЙҚЫЗЫ

 


ЖАЛЫНМЕН АЛЫСҚАН АЙБОЗ ҰЛ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
10.01.2019 11:08

Тәуелсіздік күні қарсаңында мемлекет басшысы жерлесіміз Ермекбек Пазлиевті ІІІ дәрежелі «Айбын» орденімен наградтады. Батыр ұл Қызылорда облысы Төтенше жағдайлар департаменті «Өрт сөндіру және авариялық-құтқару жұмыстары қызметі» мемлекеттік мекемесі Қызылорда қаласы  №2 мамандандырылған  өрт сөндіру бөлімінің бөлімше командирі  болып  жұмыс  істейді. Қызыл жалынға қарсы күресіп, адам  өміріне  араша  түскен  айбоз  ұлмен  кездесіп, әңгіме  өрбіттік.

– Ереке, ел ішінде сіздің ерлігіңіз аңыз боп айтылып жатыр. Жалпы, Абай даңғыл­ы №41 үй, №28 пәтердегі өрт оқиғасы, онда болған мән-жайлар мен алғашқы іс-әрекеттеріңізді баян­да­саңыз...

– Ерлік деп айтуға келмес, әрине. Бұл біз үшін күнделікті жұмыс ғой. Өткен жылы сәуір айының 24-і күні әдеттегідей кезекшілікте тұрған кезде «Абай даңғылы №41 үй, №28 пәтерде өрт болып жатыр. Пәтер ішінде кішкентай бала бар» деп хабарлама түсті. Дереу автосаты және өрт сөндіру көлігімен аталған мекенжайға бардық. Негізі, мен бөлімше командирі бол­ған соң сондағы өрт сөндіруші жігіттердің өміріне жауаптымын және қызыл жалын­ның ошағына өзім бастап кіруім қажет. «Ұрыста тұрыс жоқ». Қасыма екі жігітті алып, көпқабатты үйдің екінші қабатына көтерілдік. Подъезде полиция қызметкері мен бір кісі жүр. Олар «пәтерде адам бар» деп, бізге түскен хабарламаны одан әрі нақтылағандай. Ойланып тұратын уақыт қайда? Аппаратты қосып, пәтерге асхананың терезесі арқылы ішке кірдік. Бір бөлмелі пәтер екен. Көк түтін. Дым көрінбейді. Жарық шамын (фонар) жағып, жан-жақтың бәрін қарап жатырмыз. Жатын бөлмеде біреудің ыңырсыған дауысы естілді. Қою қара түтін жан-жаққа мойын бұруға мүмкіндік берер емес. Оның үстіне үйдегі ауа тарылып барады... Әлгі ыңырсыған адамның дауысы бөлменің қай бұрышынан шығып жатқаны  белгісіз. Адамның жаны тәтті ғой. Әлгі кісі қорыққаннан бұрыштағы үстелдің астына кіріп кетіпті. Жаны қысылған адам не істемейді десеңші? Жалпы, өрт жоғарыдан төменге қарай басады. Әйел адамның көретін жарығы бар екен. Қасымдағы жігіттермен асхананың терезесінен алып шықтық. Сол жерде алғашқы медициналық көмек көрсетіліп, дәрігерлердің қолына тапсырдық. Зардап шеккен азаматшаның жамбасын, арқа бөлігін 2-3-ші дәрежелі күйік шалған. Хабарламада «бала бар» деген соң барлау жұмыстарына қайта кірістік. Сөйтсек, бала жоқ. Тек әйел адамның өзі болыпты.

– Қызыл жалын қалай бас­та­лыпты?

– Өрттің неден өршігенінен хабарым жоқ. Бізде зертхана жұмыс істейді. Өрттің себеп-салдарымен солар айналысады. Біздің басты міндетіміз – оқиға орнына барып, адам болса, оларды жалын ішінен аман-есен алып шығу. Мемлекеттің құнды заттары мен адамға қауіп келетін тұрмыстық заттарды (газ баллон, т.б.) залал­сыздандыру.

– Өрт сөндіру қызметіндегі еңбек өтіліңіз 10  жылдан  асыпты. Есіңізде қалған­ ең  қиын  сәттердің  біріне тоқталыңызшы... Біз  үшін  қызық...

– Қателеспесем, 2007 жылы. Қызметке жаңадан қабылданған кезім. Бөлім­шеге қаладағы «Шұғыла» мөлтек ауданынан шақырту түсті. Көпқабатты үйдің 1-қабатынан 4-қабатына дейін тоқ есептегіш құралдардан ақау шығып, ол өртке ұласқан. Тоқ  дегеніңіз  жарқ-жұрқ етеді. Бірінен соң бірі жанып, подъезді түтін басып жатты. Қырсыққанда, энергетиктер келіп болмады. Ал, уақыт зымырап, подъезді қою қара түтін басып, еркін қимылдауға қиындық келтіруде. Біздің алдымыздағы тәжірибелі өрт сөндірушілер бағыт-бағдар беріп тұрды. Амал жоқ, 5 қабатты үйдің тұрғындарын подъез арқылы сыртқа алып шықтық. Артық бір қадам жасасаңыз, бітті, тоққа түсе­сің! Жоқсың! Міне, осы оқиға әлі есімнен кетпейді.

Шыны керек, күнделікті кезекшілікке тұрғанда алдыңнан не күтіп тұрғаны белгісіз. Қызметіміз қауіп-қатерге толы. Бірақ, бұл жұмыс – нағыз ер-азаматқа тән. Мәселен, өрт сөн­дірушілердің құрал-жабдықтары мен киімдерінің салмағы 20 келіден асып жығыла­ды. Оның үстіне жұмыс бары­сында су тиеді. Киімің одан сайын  ауырлайды. Ал, мұны бүгінгі таңда анау-мынау­ жігітіңіз көтеріп жүре алмайтыны шындық.

– Жоғарыда «кезекшілікте тұрғанда алдыңнан не күтіп тұрғаны белгісіз» деп атап өттіңіз. Десе де, өрт сөндіруші де – адам. Адам болған соң қорқыныш, үрей деген  сезімдер қатар жүреді. Әрбір шақыртуға  шыққанда ең бірінші кезекте іштей не ойлап  барасыз?

– Әрине, іштей толқыныс болатыны рас. Себебі, қызыл жалынның ортасында­ қандай жағдай орын алатынын білмей­сің. Бірақ, үздіксіз оқу-жаттығу жиын­дары  мұндай сәтте өз нәтижесін береді. Айталық, қоңырау түскен сәттен бастап бір минутқа жетпей мекемеден шығып кетеміз. Бүгінгі күні өрт сөндірушілерге түске дейін теориялық, түстен кейін практикалық оқу сабақтары күнделікті жүргізіліп  отырады. Қаладағы «Шанхай» ықшам ауданындағы №11 мамандандырылған өрт сөндіру бөлімінде «Өрт жолағы»­ оқу-жаттығу жиынын өткізетін жер бар. Сонымен қатар №1 мамандандырылған өрт сөндіру бөлімінде де арнай­ы сабақ жүргізілетін ғимарат бар. Аппаратқа қосылып, түтіннің арасына кіріп, жаттығу өтеді. Тіпті, неше түрлі жарық­тар, неше түрлі дыбыстар шығады. Мұның барлығы өрт сөндірушінің іштей үрейін жеңуге әсер ететіні сөзсіз. Жаңадан қабылданған  жастар 3 ай сынақ мерзімінде  болады. Жастар казармада оқып, тәжірибесін  толықтырады.

– Шыны керек, Елбасымен кездесу, оның қолынан ІІІ дәрежелі «Айбын» орде­нін алу – екінің біріне, егіздің сыңарына бұйыра бермейтін бақ. Осы кездесуден алған­  әсеріңізбен  бөлісіңізші...

– Бұл марапатқа облыстық өртке қарсы қызмет саласының кадр бөлімі мен басшылық құрам комитетке, сосын олар президент әкімшілігіне жолдаған. Еліміз бойынша 38 адам ұсынылыпты. Елбасымен кездесуде бірқатар лауазымды кісілер мен мемлекеттік сыйлыққа ұсынылған  тұлғалар  шақырылған.

Бұл кездесуден алған әсерімді сөзбен айтып жеткізу өте қиын. Жалпы, «Мемлекет басшысымен кездесуге барасың» дегеннен-ақ, іштей толқу болады. Бұл, бақыт­ ғой, әрине! Мені осы марапатқа ұсынған басшылық құрамға алғысымды айтамын. Марапат – менің емес, әріптестерімнің еңбегінің жемісі.

– Мемлекет басшысы қолыңызды алып, ІІІ  дәрежелі «Айбын» орденін  кеудең­ізге  тақты.  Өзіңізге  не  айтты?

– Атқарып жатқан қызметімізге, еңбегімізге рақметін және алдағы уақытта кез келген жайтқа әрқашан дайын жүру  керектігін  тапсырды.

– Жасыратыны жоқ, сіздер өліммен бетпе-бет келесіздер. Бұған батылдық, қайсарлық, мінез қажет. Дегенмен, жауап­кершілігі жоғары қызметте жүрген өрт сөндірушілердің бүгінгі таңда әлеуметтік  жағдайы  қалай?

– Иә, қызметіміз қауырт. Етіміз үйренді. Әлеуметтік жағдайға келсек, бұған мен нақты жауап бере алмаймын. Жалақы жағына әріптестерімнің әркім өздері жауап бергені дұрыс шығар.­  Дей тұрғанмен, қиындығы мол сала болған соң әлеуметтік жағына (баспана мәселесі) аз-кем көңіл бөлін­се, жалақысын жоғарылату қажет деп ойлаймын. Неге? Өйткені, бұл қызметке анау-мынау адам алына бермейді. Шымыр да, шыдамды жігіттер келеді. Қызыл жалынның ортасына баруға­  екінің бірінің дәті жетпейтіні рас. Тіпті, өрт сөндірушілердің өздері де жарақат алып жатады. Сондықтан әріптестеріміздің жалақысын көтеру керек деп ойлаймын.

– Өрт сөндірушілерге көрсетіліп жатқа­н  құрмет  қандай?

– ІІІ дәрежелі «Айбын» ордені Қызылорда облысы тарихында маған тұңғыш рет бұйырып тұр. Бірақ, біздің алдымызда да қаншама аға буын еңбек етті. Олар да батылдық танытты. Адам өмірін құтқарды, ерлік істер жасады. Мемлекеттің меншігіндегі заттарды құтқарып жатыр. Өрт сөндірушілердің еңбек ескерілсе, елге кеңінен насихатталса деймін...

– Әңгімеңізге  рақмет!

Сұхбаттасқан

Қозы  Көрпеш   ЖАСАРАЛҰЛЫ

 


ҚЫЗ БЕН ЖІГІТ ДОС БОЛА АЛА МА? PDF Print Email
Жаңалықтар - Ой-талқы
10.01.2019 11:05

“Қыз пен жігіттің арасында достық бола ма?” деген сауал ортаға тасталған ретте, “болады” деп бой бермей, мыңдап мысал келтіруге бар достарыңыз табылатын шығар. Расында, дәл осы сауал түрлі отырыс­тарда даулы мәселеге айналып, көптеген адамдарды мазалағаны­ анық. Сіздің ойыңызша, сөйлесу кезінде бір-біріне көңілі ауып, сезімі пайда бола бастаған адамдар дос болуы мүмкін бе? Немесе махаббатта­ жолыңыз болмай қалған соң ғана дос ретінде қабылдағаныңызды жұрттан жасырып қалғыңыз келе ме? Бұл өзіңізді-өзіңіз алдағаныңызбен қоймай­, өзгеге де өтірік айтқаныңыз болып саналмай ма?

Кей-кейде “мүмкін емес” деп таңғалғанымызбен, бәрі мүмкін екені тағы рас ғой. Біз бүгінгі жарияланымда неге қыз бен жігіттің арасында­ достық болмайтынын өз хәлімізше түсіндіріп көрмекпіз.

 

Ерте ме, кеш пе біреуі...

Жігіт пен қыз бір-бірімен дос боп сөйлесе бастаса, ерте ме, кеш пе біреуі екіншісіне ғашық болып қалады. Бұл – бірінші нұсқамыз. Әрине, ол жауапсыз махаббат болуы да мүмкін. Дәл осыдан соң, екеуі жауапсыз­ махаббатты шынайы достық деп ойлайды. Сосын ел-жұртқа бой бермеуд­і бастап кетеді. Егер сезім болып, екеуі жұптасатын болса, бұл достықтың­ мүмкін еместігін дәлелдеп тұрғанын ашық  айтуға  болады.

 

Ғашығыңыз ба, досыңыз ба?

Қызыңыздың ең жақын дос жігіті бар болса, не істер едіңіз? Сіз қызыңызды одан қызғанасыз. Сосын оған онымен сөйлесуді азайт деп ашық айта бастайсыз, ақырында тыйым саласыз. Дәл солай қызыңыз­ да сізді жынысы қыз “достарыңыздан” қызғанады. Ал, енді таңдау жасаңыз­, ғашығыңыз ба, қызыңыз ба? Көп адам таңдау жасағанда­ махаббатқа баса назар аударады. Егер ол шынында сіздің досыңыз болса, сіз махаббатт­ы таңдамас едіңіз ғой.

 

Сөз  өзгертеді

“Доспыз” деп айдар таққанымызбен, біз құрбымызға ұнау үшін қайт­кенде де тырысамыз. Өз тарапынан олар да ұнағысы келеді. Қарама-қарсы жынысты қарату туралы ойлар әрқашан болады, өйткені табиғат солай жаратқан. Достар сырт келбетімізді мақтаса қуанамыз ғой. Ал, егер қыздан жылы сөз естісек, тіптен күлім­сірейміз. “Осы қыз маған ғашық емес пе?” деген ой өздігінен келе  салады. Гарвард университетінде жігіттер мен қыздардың­ ең жақын­  достарына  зерттеу  жүргі­зілген. Сонда  қыздардың 88%-ы досына  комплимент білдіре отырып, олармен қарым-қатынас орната алатынын тұспалдаған.­

 

Тақырыпқа  тұсау  болмаса

Жалпы, дос деген кім өзі? Досыңызбен түрлі оқиға төңіре­гінде  әңгіме-дүкен құрып, дөрекі сөйлеп, онымен еркін әзіл­десе­сіз. Ал, қыздар сіздің қалжыңыңызды, дөрекі сөзіңізді көтере ала ма? Сіз оның бүгін сатып алған әртүрлі косметикалық затта­ры туралы бірнеше сағат бойы қалай әңгімелейтінін елестетіп көрдіңіз бе? Достықтың шегі болмау керек. Әрі ол қызығушылықтардың ұқсастығы­на негізделуі шарт. Біз дүниеге өзгеше қарап, басқаша ойланамыз. Көп нәрсені жасыры­п қалатын қос жанды дос деп атау  қаншалықты орынды  деп  ойлайсыз?

 

“Қосымша  вариант”  болса  ше?

Қыз бен жігіт өздерін шын ниетімен достар деп санаса да, әрдайым­ бірін-бірі “қосымша вариант” есебінде қарастырады. Мұны көпшілігі тек іштей ғана мойындайды. Егер басқа адаммен жол болмай­ қалғанда “досына” көңілі ауады. Қарым-қатынастағы мұндай ұсақ пайдакүнемдік үшін достықта орын болмау керек. Сонымен бірге, егер сіз ол адамды “қосымша вариант” деп есептеп жүрсеңіз, бұл ісіңізге қалай құрметпен қарауға болады?

Ал, сіздер қалай ойлайсыздар, ойлы оқырман?

Рыскелді   ЖАХМАН

 


АЖАЛДАН ҚАШҚАН АДАМ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
10.01.2019 11:03

Картасын қайта-қайта сапырып, шилап­ отырған балшы карталарды үш-үштен қатарлап жазып жіберіп шошып кетті. Бал оған тура қарсы алдында біреу­дің тұрғанын айтады. Ал, алдында карта жазған шағын үстелден басқа дәнеңе жоқ. Асығыс картаны жимақ болып еді:

– Тоқта, ол маған түсіп тұр,- деген дауысты естіді. Алақтап жан-жағына қарап еді, ешкім көрінбейді.

– Сенің балыңа қашан түсемін деп күткеніме аттай он жыл болды, - дейді дауыс. Бұның да бал сала бастағанына он  жыл  болған  еді.

– Не керек?- деді жүрегін сәл тоқтат­қан ол.

– Не түссе соны айт!

– Іздеуде жүрсің, тағдыр сызығың отыз жылдың алдында біткен, жаналғыш­тар іздеп жүр. Бірақ, өз еркіңмен ұстатпайсың. Елеске айналып алғансың.

Ол картаның айтқанын айтты. Дауыс үнсіз. Дардай уақыт өтті. Үнсіздікті балшы­  бұзды.

– Не болғанын айтасың ба?

– Жарайды айтайын. Оу! Адаммен сөйлеспегелі қашан… Мен осы қалада туып-өстім. Бір атадан жалғыз едім. Енді ес кіріп, етек-жеңімді жия бастағанда әке-шешем бірдей өмірден қайтты. Әкем өлерінде: «Балам, біз жеті атамыздан бері жалқы ұрпақпыз, тез үйлен, ұрпақ үзілмесін, асық…» - деді. Әке-шешемді жер қойнына тапсырдым. Қырқы өткен соң әке өсиетін орындамақ болып, көрші тұратын бір жетім қызға сөз салдым. Обалы не, «мақұл» деді. Артық әурелей­тін екеумізде де туыс-туған жоқ. Үйленетін уақытты белгіледік те, дос-жарандарымызды шақырдық. Аста-төк бол­маса да шағын үстел жайып, той рәсіміне отырғанбыз. Арнайы шақырған молда неке суымызды ішкізе бергенде есіктен­ алып-ұшып марқұм әкем кіріп келді. «Қаш! Жылдам, жаналғыш келе жатыр­. Денеңді тастап қаш… сонда  құтыласың. Ескі диірмен­нің алдында отыратын балшыны аңды, соның балына түскен күні үйіңе орал, сонда  ұрпақ жалғайсың…», - деді. Әкем­нің  сөзінің  аяғын күтуге шамам келме­ді, орнымнан атып тұрып едім, денем сылқ етіп қалыңдығымның алдына құлады. Ол содан бері ауруханада ессіз жатыр. Бейшара әйелім әлі күнге дейін мені күтіп денемнің басында отыр. Денесі­не келер деп жаналғыш та сол жерден шықпайды. Бал салшы, денеме қалай  жетем?

Балшы картасын әдеттегі­ден әлдеқайда ұзақ сапырып, үстелдің үстіне қатарлап тізе бастады.

– Таң қараңғысында ғана жаналғыш сәл қалғиды. Тек сонда ғана сыртын айна­лып өте аласың. Егер денеңе жетсең,­ тоқсанға жеткенде өз қалауыңмен жанал­ғышқа барасың. Бал соны айтты.

– Денеме жетсем, міндетті түрде келем­!  Көрісуге жазсын!

– Көрісуге жазсын.

Балшы үйіне қайтпады. Картасын сапырды да отырды. Кеш батып, таң атты. Күн жерге алтын нұрын шаша бере картасын қайта жайған балшы өзіне қарай тағы бірдеңенің келе жатқанын білді. «Бейшара, жете алмаған болды ғой» деп ой­лады. Көп өтпей:

– Мен жаналғышпын,- дегенді естіп құлап қала жаздады.

– Қорықпа, сенің жаныңды алуға келгем­ жоқ. Бал салып бер, қашқын іздеп  жүрмін,- деді.

Балшы картасын ұзақ сапырып отырды...

Қ.МҮБАРАК

 


ЕСКІ ҮЙ ШАҚЫРДЫ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
10.01.2019 10:58

Үйімізден 50 метр қашықтықта тозығы жеткен лашық бар. Ауыл адамдары «тастанды там» деп атап кеткен. Кішкентайымда өзім құралпы көрші балалармен ойнап жүргенде талай рет маңына барғанбыз. Ішіне кіруге әрекеттенбеппіз. Ата-анамыз терезесінен сығалауға да тыйым салған еді. Ал есігінде үлкен қара құлып тұр. Бір қызығы, ауылдағы небір бұзақы балалардың өзі түн мез­гілінде бұл жолмен жүрмейді. Мұның сырына­ есейе келе үңілдім. Рас, мен тылсым оқиғалар­ға сенбеймін. Ол психикасы әлсіз немесе қиялы жүйрік адамдардың ойдан құраған ертегісі деп ғана баға беретінмін. Тек осы бір оқиғаны басымнан өткергенге  дейін...

Қалаға оқуға түскеннен кейін кезекті бір демалысымда ауылға келіп, достарыммен кездестім. Көңілді кеште мектеп бітіргелі елдің түкпір-түкпіріне оқуға түскен сыныптастарым басынан өткен қызықтарын, жаңал­ықтарын айтып мәз. Ойымда ештеңе жоқ, ойын-сауықтан қайтып келе жатқан бетім. Әншейінде ешкім жүрмейтін сол жолмен келе жатырмын. Құлағымда құлаққап. Кенет тыңдап келе жатқан әуенім ортасынан үзіліп кетті. Қайта қосуға ыңғайланып, смартфонымды қолға алып едім, өшті де қалды. Айналамды қою қараңғы жапқан. Кенет сол қолымнан жылы жел өткендей болды. Құдды біреу «жүр» деп тартқылап тұрғандай. Бойымды түсініксіз сезім билеп, бағытым өзгере қалды. Қайда келе жатқанымды да білмеймін. Бір кезде жарық жанған терезенің тап алдына келдім. Бұл менің үйім емес, жұрт үрейлене қашып жанына жуым­айтын, түрлі қорқынышты оқиғалардың арқауына­ айналған «көрші» құжыра болатын. Жабық екені есімде­, тек терезесінен имене көз салғанымда шашы беліне төгілген бойжеткеннің айнаға қарап, шашын тарап отырғанын көрдім. Сол сәт ол маған жалт бұрылды. Көзі қып-қызыл, от шашырап тұрған сияқты. Құлағы да ерекше үлкен. Үй ішінен көзіме тіке қарады да адамның емес, жабайы бір жануардың дауысымен шыңғырып жіберді. Тұла бойым тітіркеніп, қатып қалыппын. Бір секунд бір жылға татитындай. Содан үйге қарай тұра ұмтылдым, екі аяқпен жүгірдім бе, төрт аяқтап қаштым­ ба, Құдай біледі. Содан кейінгісі есімде жоқ. Таңертең төсегімнің бас жағында «қу құдай-ай, ескі үйге жоламаң­дар деп қанша айтамын» деп жылап отырған әжемді көрдім. Басыма қорықтық құйып, қорғасынның суретін көрсетті. Екі күн бұрын көрген құбыжық-қыз. Мынаны көріп тағы да тілім байланды. Туыстарым аурудан айыққа­нша барын салып, бәйек болды. Өз-өзіме келгеннен кейін далаға шығып, үрей «сыйлаған» үйге көз тіктім. Әлдебір күш өзіне шақырғандай болды. Алғашында мән  бермегеніммен, бұл нәрсе күн сайын жиілей­  түсті. Түсініксіз жайттан отбасымның хабары жоқ. Үшінші күн өткенде түсіме сол баяғы құбыжық кірді де, таң атқанға дейін келмесем, ақыл-есімді алып кететінін қатаң ескертті.

Қара терге малшынып жатыр екем. Түс – түлкінің боғы. Десе де, оның неліктен қыр соңымнан қалмай жүргенін білгім келді. Ешкімге білдіртпей сырт киімімді кидім де сол маңға қарай адымдадым. Аспанда ай жоқ. Әнеукүнгідей тас-түнек. Бір құдірет мені сол жаққа жетелеп­ барады. Жолды жобалап қоямын. 20 жылдан бері есікті күзеткен құлып жоқ, айқара ашық тұр. Ішіне кіруге батылым бармады. Сол мезетте біреу артымнан итеріп қалып, табалдырықты аттай құладым. Өзімнен өзге жан баласы жоқ маңда мұндай құбылысқа таңданып әрі қорқып жатқаным шындық. Тұруға да дәрменім жетер емес. «Мені көп күттірдің» деген дауыс естілді. Зәре-құтым қалмай, орнымнан түрегеліп, дауыс­ шыққан жақты іздей бастадым. Құбыжық-қыз дәл алдыма келіп, бала кезден маған тұрмысқа шығаты­нын жоспарлап қойғанын, менің есейгенімді күткенін айтты. Олардың әлемі тым бөлек екен. Ғайыптан үй іші жарық болып, ақсақалдар пайда бола қалды да, жаңағымен екеумізді қатар отырғызып, қолымызға кесе беріп, бірдеңе ішкізді. Сонымен тамам. Ешқайда қашып құтыла алмайтын сияқтымын. «Бұдан былай сендер­дің тұрақтарың осы лашық болады» дейді тағы біреуі. Олар мұның бәрін сана түкпірінде, менің ішіме кіріп айтқандай еді. Өзара сөйлескен сөздерін ұқпадым себебі. Қорқа-қорқа етім үйренгендей ме, үйге екі өкпемді қолға алып жүгірмей, асықпай аяңдап келемін...

Есімді жисам, отбасы мүшелері толық жиналып отыр. Бәрі мәре-сәре қуанып, бір-бірін құттықтап жатыр. Өмірге қайта келгендей едім. Барлығы өң мен түстің арасындай көрінгенімен, менің осылай терең ұйқыда жат­қаныма бір айдан аса уақыт өтіпті. Бойында ілімі терең молда кісі үйге қона жатып емдепті. Нәтижесінде құбыжық­тан аластатылып, осы оқиғаны қағазға түсіріп отырмын. Мұнан кейін олар мені мазаламады. Десе де, көңіл түкпірінде ескі үйге шақырған құбыжық-қызды кім жаратты, менің тағдырыма қол сұққаны несі дегендей сауалдар қылаң беретіні жасырын емес...

АЙБАР

 


ЕЛ ӘҢГІМЕЛЕРІ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
10.01.2019 10:53

Айжарық  СӘДІБЕКҰЛЫ

ЕСТЕЛІК

Май зауытынан зейнетке шыққан коммунист әйел дастарқан басында аузы тыным таппай қара сөзді қымыз сапырғандай сапырып отыр. Алдындағы жүйкежер ақтан жүз грамды тағы бір қағып салып, естелігін одан әрі еңкілдетт­і. Содан жадымызға тұтып қалғанымыз:

– ...Я, содан аман-есен пенсиямыз­ға шығып алдық қой, енді несін жасырамыз. Кімнен қорқамыз. Әлгінде айтқанымдай, майынан айырғанда сүт дегені­ң көкпеңбек көк сүтке айналады. Оны бүлк еткізіп бір қайнатып аламыз. Сосын бір фляг көк сүтті тұрып қалған екі фляг шұбатқа араластырып, сатуға шығарамыз.

Айтпақшы, әуелі екі фляг көк сүтке бір фляг қайнаған суды қосып базарға жібереміз. Ал әлгі балабақша, аурухана, мектеп, жұмысшы асханалары­ деген қоғамдық орындарға су араластырмай көк сүттің өзін береміз. Шұбат жақсы, көк сүтті жақсы қабылдайды. Қымыз ғой көк сүтті қабылдамайтын. Қымыз күзде қоюланады.

Сол кезде оның екі флягіне бір фляг қайнаған суды қосуға болады. Мен зауытта бастауыш партия  ұйымының  хатшысымын. Пар­тия нұсқауы – заң. Жоспарды үйіп-төгіп  береді. Оны таза сүтпен орындау мүмкін  емес. Сосын қайтеміз. Әлгін­дей қарекетке барамыз. Әне, содан кейін  жоспар  орындалмай  көрсін.

Ой, қызық-ай, талай рет атымыз шыққан, газетке мақтап та жазған... - деп, аһаһалап, сосын  хахахалап күлді. Сосын  тағы бір жүз грамды қағып салып,­ естелігін  жалғастыра  түсті.

 

«МАХАБАТТЫҢ»  КЕСІРІ

Қонақтан былқып шыққан теңселіп. Жұрт тастай батып, судай сіңіп шырт ұйқыда  жатқан  мезгіл. Кейде өлең төсегінен  безіп  кететін әдеті болатын. Есіне­ көңілі көлдей көңілдесі түсті. Жеті қараңғыда ентігін баса алмай теңселіп басып барса, бүгін бұның келмей­тін түні болғасын дорба ауыз төбетті қазығынан босатып қоя берген екен. Шарбақтың ішінде ойқастап жүр. Енді қайтпек керек. Бүгін болмаса кейін болар­ деп, кері қайтып кетуге болатын-ақ еді. Кеудені кеулеген желік кері шегіндірер емес. Тәуекел деп, ептеп басып, ептеп басып барып терезені қаға бергені, дәу төбет арыстанша атылып кеп, май құйрықты аударып түсті.

Содан бері хирургияда жатыр..­.

 

ШІРЕНДЕР

– Құдайға неден жазға­нымызды қайдам, біздің ауылға бірі келіп, бірі кететін сан-сапалық өкілдер шетінен шіреніп келетін. Солардан жұғысты болған шығар, осы күні басшымыздан бастап белсенді қосшыларымызға дейін бізбен шіреніп сөйлесетінді шығарды. Жұрт та қызық, «шірендерің қалай» деп  қалжыңдайтын  болды.

– Шірендер шіренген заман­ ғой. Өйтіп сендерге күлетін жағдайымыз жоқ. Біздің де өз шірендеріміз өзімізге жетеді. Солардың сапын­да ел аузына ерекше іліккен үш шіреніміз бар. Ауыл олардың біріне «аттылы шірен» деп, екіншісіне «папкалы шірен» деп, үшіншісіне «жаяу шірен» деп ат қойды. Аттылысы – күріш бригадирі, папкалысы – ауыл кеңестің төрағасы, жаяуы – ауылға моторын тырқылдатып электр жарығын беретін электрик. Бригадир атқа мініп, төраға папка ұстап жүрсе, техник жаяу жүріп-ақ шіреніп қалады, үсті-басы май-май бол­ған түріне қарамай. Бірінен-бірі өткен шірен. Құдайым оларға осындай «дәулет» берген. Күнің түсіп бара қалғанда, шіренген порымдарын атың не, атан да тарта алмай салмақсып  қалады, байғұстар.

Шірендер дегені не деге­ні, бюрократтар  дегені ме?

 

ЛЕЗДЕМЕ

Газеттің кезекті жаңа нөмірі жарық көрді. Күнделікті бітпейтін де қоймайтын жазудан саусақтары сүйелдегендер жаңа нөмірдің қандай жаңалығымен жарық көргенін талқылау үшін редактордың кабинетіне жиналды. Әлбетте, көп сөзді «тың сөзбен» қорыту – редактор тарапынан. Ол кісінің бұл жолы да дағдылы әуенімен: «Өткен аптаның нөмірлері жаман шықпаған сияқты. Тәуір-тәуір материалдар жарық көрген сияқты. Суреттері анық басылған сияқты­. Сызықтары түзу түскен сияқты­. Жаңа  сіздер  айтқан замечаниелерге мен де қосыламын. Әлгінде обкомнан Әбекең звондады. ЧП болған жоқ па деді. Мен ЧП болған жоқ дедім. Әбекең өте жақсы, молодцы деп жатыр...» деп әрең  басылды.

Бұрыннан белгілі, қаламы қарым­дылар редактордың сөз саптасы мен өресіне іштерінен күліп отырады. Редак­тор сөйлеп тұрғанда, соғысты көріп қаны қарайған шатақ шал: «Лапыл­дат қасқа, лапылдат! Сені бізге редактор ғып жіберген қандай тас маң­дай­ екен» дейді кіжініп. Ішінен айтады­. Ал жас тілші жігіт: «Обкомнан Әбекең өте жақсы десе, біз «өте жақсы», молодцы десе, біз «молодцы» болады екенбіз ғой» дейді күрсініп. Бұл да ішінен айтады.­

 

МИТИНГ

Кезекті митинг те тәуелсіздік эйфориясымен өтіп жатты. Айқайға басып алқынғандардың соңына таман сұранып сөз алған бір Адам: «Ленин – біздің бабамыз, саясы оның – панамыз» деп мәз болып жүрсек, ол құзырына қараған халықтарды тырп еткізбей билеп-төстейтін қоғам құрып беріп кеткен екен ғой. Көрдіңдер ме, не істегенін. Оның ақыры: біз күні кешеге дейін интер­национализмнің құлақкесті құлы болып келген едік, енді бұрын көз көріп, құлақ есітпеген демократия деген­нің жандайшабы болуға құшағымызды айқар­а ашып, қол қусырып жатыр­мыз. Көрдіңдер ме, пендені заман­ қалай-қа­лай  билейтінін, заман­ға жаман қалай-қалай күйлейтінін?! Енді ертеңі­міз қа­лай болады? Біз тәуел­сіздігімізді алдық деп  қалпағымызды аспанға атып, алақайлап  жатқанымызда, баяғы төрелерден  көз  болып қалған  тағы бір төрені төбемізге көтеріп, оны да одан әрі тай­раң­датып алмаймыз ба көзін ойнақ­шытып!»  деді де, мінберден  түсіп кетті.

Ол артына қайырылып қарамай кете барды.

Жиналғандар  аспанды жаңғырық­тыра  шулап  қалды.

Көп ұзамай бұрынғы «төрелер» биліктің төріне қайта оралды. Содан көп ұзамай болды бір қызық. Бір­түрлі қызықтар. Кімді көрсең де заманы­на күйлеп  жүрген  біреу. Қайтсін  енді...

 

ҚҰДАЛАР

Дүрілдеген той. Құда-құдағилар кезегім­ен тілек айтып, ән салып, би билеп,­ той көрігін қыздыруда. Осы бүгін қызын ұзататын, келін түсіретін екі жақтың  әзіл әңгімелері мен қитұр­қы  қалжыңдары  бек  жарасқан. Ду-ду, гу-гу, ың-жың, сыңқылдаған  күлкі, ыңқыл­даған музыка. Не керек, бір шабытты­  шақ.

Бір толаста қызды-қыздымен ішкі­лікті басыңқырап жіберген бе, қыз беретін­ жақтың бір адамы қыз алуға келгендер­ге  шүйлігіп:

– Иван  құда, сен  бас құдасың  ғой, ә? - деді  ежірейіп.

– Я, мен бас құда болып келдім, - деді Иван да марқайып.

– Рас,  бас құда болып келген екен­сің, ендеше мен көкейімдегіні саған айтайын.­

– Айт, айт. Құлағым сенде.

– Айтсам, Иван құда, сен бізге не үйретпедің. Бәрін үйреттің ғой. Сен ә дегенде күле сөйлеп, күңіреніп келіп, қамал тұрғызып, түрме салуды  үйрет­тің-ау!  Сосын темекі шегуді, арақ ішуді үйреттің. Есігін бекітіп көрмеген хал­қыма­ құлып салуды үйреттің. Төмен етекті перизат сұқсұрларымызға көптің көзінен именбей ашық-шашық жүруді үйреттің. Оның аяғы қатындарымызды ерінің бетінен алып бетбақтырмайтын көргенсіздікке үйреттің. Ойбай-ау, Иван құда-ау, сенің бізге үйретпеген нең қалды, бәрін үйреттің ғой... - деп еңіреп қоя берді.

Содан қызын ұзатқалы қопаңдап отырғандар:

– Өй, қой, мынадай ақ түйенің қарын­ы жарылған қуаныш үстінде қайдағы­ны  шығарып  жылағаны несі?! - деп шу ете қалды, абыр-жабыр­ болып.

– Жыламай қайтейін, ішім күйіп барады ғой. Енді мынау ғой, қызылымызға  қол  салып  отырғаны...

– Тек, қайдағы жоқты айтпа. Елден ұятты. Біз де олардың қызылына қол салып, қойнын ашқанбыз талай...

– Әй, сен бері қара, – деді бас құда. – Айтуың орынды. Рас, рас, біз бәрін үйреттік сендерге. Жақсымызды да, жаманымызды да. Бірақ сол жаман жағымы­зды қабылдамауға еріктерің жетпеген өздеріңнен көрмесеңдер, кімнен көресіңдер? Иә, рас, ол аз десең, біз тарихты да теріс жаздық, тілді де шұбарладық, тұнықты лайладық. Еуропа жұртына табынып еліктейміз деп аман дүниенің бәрін бүлдірдік. Оны мойындаймыз. Сөйтіп, сөйтіп жүріп мәңгілік дос болдық. Кел, бәрін қойып, достығымыз үшін алып қояйық, - деп Иван  құда  орнынан  көтеріле  берді.

– Дұрыс! Құда жақсы айтты. Бәрі өзімізден, өзгенің қаңсығын таңсық көріп қабылдай берген, - деп жабыр­ласқан көпшілік бас құдамен шөлмек соғыстыруға  өре  түрегелді.

 

СӨЗІ  НЕ,  ӨЗІ  НЕ...

Ішкіліктен аты шыққан «белгілі бекбике» Бекбай бірде қатты мас болып, есігі ашық қалған балконнан төмен қарай құлап кеткен. Шамасы балконның есігін, сыртқа шығатын есік деп ойлаған-ау. Өмірде не болмаған, күтпеген оқи­ғалардың небір сойқаны болып тұрады ғой. Содан Бекбай дос құлап бара жатып:­ «Осыдан аман қалсам, арақты өліп кетсем де аузыма алмаспын-ау» деп айқайлапты. Онысын жерде жүрген көршісі есіткен көрінеді дейді айтушылар. Әлде, Бекбайға теліп айта беретін көп әзіл-оспақт­арының  бірі ме, кім білсін.

Содан құдай оңдап абырой болғанда, Бекбай топырағы борпылдақ жерге «қалықтап қонғандықтан» аман қа­лыпты. Жарақат  алып «травматология бөлімінде»  құтсыз  «қонақ»  болып жатқан­ Бекбайға артынан Қорасанға қой айтып анасы, ас-суын дайындап келінш­егі барған. Бүкіл денесі ауырып, қоз­ғала алмай жатқан Бекбай дос, «ұялған­  тек  тұрмас» дегендей:

– Ит болдым-ау, апа... - деп, тағы бірдеңелерді айтып сандырақтапты. Сонда шешесі байғұс:

– Сенің ит болғаның қашан. Осы арақтың кесірінен қашып боғыңа жығыл­ғанда-ақ ит болғансың. Енді тек шошқа болып көшеде қорсылдап жатуың­ ғана қалды, - дейді азарланып.

Сол жолы Бекең анасы мен  алға­нына «енді ішпеймін, енді ішсем бүгін таңнан шықпайын» деп, ант-су ішіп уәде  беріп қалыпты. Бірақ...

Пенденің аты – пенде, бұ шіркіндер туасы әрқилы ғой. Уәдесінде тұратындар бар, тұрмайтындар бар. Шетелдік бір қаламгердің жазғанындай, «Алланың айуандары» болып жаралған бейбақтар емес пе? Біздің Бекең де берген уәдесінде тұра алмады. Шыдамай ішіп кетті. Келіншегі:

– Неге ішесің? Енді ішсем, өліп кетейін деп берген уәдең қайда? - деп зар қақты. Ал Бекең беті шімірікпестен:

– Сен де айтады екенсің. Мас адам не демейді, - деп мығымсып отыр. Кеу­десі­н ыза кернеген келіншегі:

– Мама, мынаның не дегенін есіт­тіңіз  бе? Өзінің  кескініне  қараңызшы... - деп солқылдап жылап қоя берді.

– Не? Кескінімнің несі бар екен? -   деді Бекбай түйлігіп.

– Сабынға салған сүйектей қан-сөлің жоқ, сүмірейіп отырсың.

– Қойыңдаршы осы.

– Не қойыңдаршы? Түнімен арақты ішіп, ішіп, енді өлуге қолың тимей отырғаның өтірік пе? - деп келіншегі тағы жылады. Енесі:

– Құлдығым, бұл итке бола көз жасың­ды шығын қылма. Соры қайнаған сорлының сөзі не, өзі не? Бұл итке ере­гісемін деп бүлінбе. Өзіңе өзің берік бол. Абыройыңды ойла! - деді қатуланып.

­(Жалғасы бар.)

 


ЖЕЙДЕГЕ ЛАТЫНША ЖАЗУҒА ТАЛПЫНСА… PDF Print Email
Жаңалықтар - Сергек
10.01.2019 10:41

Қазақстан премьер-лигасында мемлекеттік тілдің маңызы онша жоқ екенін байқап жүрміз. Басқасын айтпағанда, футболшылардың ойын жейдесі ала-құла жазыла салады. Бір ғана мысал, былтыр Қызылорданың “Қайсар” футбол клубында доп тепкен жергілікті талант Думан Нәрзілдаевтың жейдесі “Нарзилдаев” деп жазылды. Сол секілді, тағы бір қызылордалық аяқдопшы Дәуренбек Тәжімбетовтың ойын жейдесі “Тажимбетов” деген жазуға иелік етті. Бұл сырт көзге қазақы әріптердің бейшара кейпі болып ғана көрінеді.

Спортты саясатқа араластырғымыз келмейді. Бірақ, футбол – қаралымы мен таралымы жағынан Қазақстандағы ғана емес, әлемдегі ең үздік спорттың бірі. Бұл не деген сөз? Бұл деген жарнама жасауға таптырмайтын жүйе дегенді білдіреді. Әлбетте, мұнымыз мемлекеттік тіл дәл осы футболдың жарнамасына қарап қалды деген сөз емес. Әйтсе де, олай емес екен деп, қазақы әріптердің “әрсіз” түрін көре беру бізге тіпті ұят нәрсе. Қайтпек керек?

Өткен жылы “Біз латын әліпбиіне ауыспаймыз, ораламыз” деп ұрандадық. Өз кезегінде тіл мамандары бұл құбылысты “ана тіліміз үшін жасалған оң қадам” деп баға беріп жатты. Елбасының өзі маңыздылығын айтқан бұ жаңалық еліміздегі кез келген салаға өз әсерін тигізу қажет деп ұғынамыз. Яғни, ҚПЛ клубтары ойыншыларының жейдесін латынша жазса, тіліміздің ырғағы сақталатындай. Осы мәселе төңірегінде спорт тақырыбын жазып, айтып жүрген бірқатар мамандардың пікірін білген едік.


Сіз  не  дейсіз?

 

Әділбек  ЖАҚАНОВ, “Qyzylorda” телеарнасының арнаулы  тілшісі:

- Жалпы, қазақ футболы туралы айта берсең, мәселе көп. «Астана» ФК-ның Еуропа бәсекелеріндегі жетіс­тігіне марқайып, қуанғанымыз болмаса, басқалары­ның жарытып жатқаны шамалы. Ішкі бірін­ші­лік­тің деңгейінен ары аса алмай отырмыз. Футбол­шы­лардың жейдесін латын қаріпімен жазу идеясы – ұлттық тұрғыда қажет дүние. Бірақ, одан біз­дің аяқдопшылардың ойыны жақсармайтыны анық. Әлемдік тәжірибеге сүйенсек, Испания, Франция, Бельгия, Италия, одан басқа да алып елдердің ішкі чемпионаттарында жейделер ағылшын­ тілінде жазылад­ы. Өйткені, олар ФИФА, УЕФА секілді халықаралық ұйымдардың талабына бағынады. Сондай-ақ, еуропалық клубтар­ жейде сатып та табыс табатыны белгілі. Маркетингтік жағынан өтімдісі де – ағылшынша жазылған жейделер. Ал, Қазақстан премьер-лигасында жейделердің латын графикасына көшуіне кедергі жоқ деп ойлаймын. Әзірге, біздің футболдың әлемдік футболдан ауылы алыс. Маркетинг әлі қалыптаспаған. Тек бұл жаңашылд­ық Чемпиондар лигасы мен Еуропа лигасын­а қатысатын қазақ­стандық командаларға қазақ және ағылшын тіліндегі қаріппен жазылған екі түрлі жейде жасатуына тура келеді. Түптің түбінде осыған келетініміз анық, оны бүгін немесе ертеңге қалдыру Қазақстан­  футбол  федерациясының  құзыретінде.­


Айбек   ҚАБЫЛША,

“Хабар” телеарнасының  редакторы,

спорт   комментаторы:

- “ҚПЛ ойыншыларының тегі жейдесіне латынш­а жазылса қалай болады?” дейтін мәселе­ талқылауға келмейтін сияқты. Себебі, Елбасының өзі латынға көшуіміз қажет екендігін айтып, түсіндіріп, әліпбиін бекітіп берді. Енді нені күтіп жүрміз?! Иә, бұл бастаманы іліп әкетіп, ұлт үшін, ана тіліміз үшін аса маңызды қадамға баруға бел шеше кірісіп кеткендер де жоқ емес. Бірақ, бұл аздық етеді. Футбол – әлемде де, біздің елде де нөмірі бірінші спорт. Ендеше елге үлгі боламыз десек, миллиондарды, ана тілдің дыбысталуына сай, әріптерімізді бұрмаламай қазақша сөйлетуге үлес қосамыз десек, ойыншылардың да, командалар мен стадион атаулары да, тіпті ҚПЛ құжаттары да латын әліпбиімен жазылуы қажет. Қазақ футболының жеңісті жолы меніңше дәл осы қадамнан бастау алатындай. Сондықтан, қазақ аяқдопшыларының аты-жөнін аяққа таптап, ата-тегін қорламай латын­ қаріпін қолдануды бүгіннен бастау аса маңызды. “ҚПЛ-да ойнайты­н барлық футбол ұжымдары жейдеге тек латын әліпбиінде жазуға міндетті” деген секілді талаптарды қоюға біздің футбол федераци­ясының батылы мен өресі жете ме?! Міне, мәселе осында жатқанд­ай. Себебі, біздегі футбол командалары өздігімен бұл қадамға­ бара алмасы анық. Әйтпесе қалғаны бос сөз.


Нұрғазы  САСАЕВ,

журналист, спорт шолушысы:

- Қазақ футболындағы ойыншылардың аты-жөндерін жейделеріне латынша жазу туралы нақты шешім қабылданса, нұр үстіне нұр болар еді. Онда бөркімізді аспанға атып, қуанамыз, әрине. Әрі қос қолдап тұрып қолдаймын. Жалпы, түптің түбінде солай болады деп үміттенемін де...

Әйтсе де, дәл қазір, футболшылардың тегін (аты-жөндерін) латынша жазғаннан­  гөрі, Қазақстан  футбол  федерациясы мен Кәсіпқой футбол лигасының мемлекеттік тілді мойындағандары маңыздырақ болар еді. Өйткені, біздің футбол­ бүгінде өзге тілде сайрап тұр...

Мәселен, Қазақстан премьер-лигасындағы клубтардың көбісінің ресми сайт­тар­ы орыс тілінде жүргізіледі. Бұл сөзімізге барлық командалардың­ ресми сайт­тарын ашып, көз жеткізулеріңізге болады. Көбісінің орысша нұсқасынд­а бәрі де қамтылған. Әрі жедел, дер кезінде баяндалып отырады. Ал, қазақшасы оның шаңына­ да ілесе алмайды. Тіпті әрбір тур сайын кезекті матчқа арналып шығарыла­тын анықтамалық-бағдарламалық жұқа кітапшаларын (“программка­ларын”) тек орыс тілінде шығаратын командалар да аз емес. Қазақша­ бір ауыз сөз таппайсың. Сонда мемлекеттік тіл қайда? Стадионға барсаң­, екі тайм арасындағы үзіліс кезінде даңғырлатып, өзге тілдегі әндерді қояды. Қазақ тіліндегісі – ілуде біреу, некен­-саяқ. Сонда «әр команда сапындағы легионерлер не ойлайды екен, қазақтардың музыкас­ы  жоқ па деп, таңғалады-ау» деп, жерге кіре жаздаймыз...


Әділхан  АБАЙҰЛЫ, “Қызмет” газетінің  тілшісі:

- Бүгінде көптеген мемлекет­тік  мекемелердің атауы латынша жазылып жатыр. Еліміз латын әліп­биін нақты бекітпегенімен, көп уақыт өтпей-ақ мұның іске асары сөз­сіз. Ал болар істің бастапқы жаршысы болу, Елбасы­ның саясатын іліп әкету – әрбірі­міз­дің борышымыз-дүр. Сол себеп­ті, футболшы­ларымыз рухын көтеріп, рухани­ жаңғыруды қолдап­, жасыл алаңға атой салып шықса, мен де қуанар едім. Кириллицамен жазғанда ел клубтары  қазақы  дыбыстарды  бейнелемейді. Міне, дәл осы олқылықтарды байқап жүрміз. Бұл дұрыс емес. Бұған атүсті қарауға болмайды. Менің­ше, өз ырғағын сақтап қалуға кирил­лица да кедергі келтірмейді. Бар мәселе патриоттық рухқа байланысты. Деген­м­ен, “латын­ әліпбиімен жазсақ, өзгелер де осы бір жүйеге бағынар еді” деген­ пікірмен де келісуге болады. Яғни, футболшылардың жейдесін латын­ әліп­биімен жазар болсақ, екі жақтан да ұтайын­ деп тұрмыз. Бірі – қазақ тілі дыбыстарының ырғағын сақтау болса, екіншісі – “Рухани­  жаңғыру” бағдарлама­сына титтей­ болса да үн қосу.

 


ОРЫС ГЕНЕРАЛЫ ПЕРОВСКИЙГЕ ҚОЛ БЕРГЕН ҚАЗАҚТАР PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
10.01.2019 10:36

Соңғы жылдары Ресейдің мұрағаттарынан «жарыққа» шыққан тарихи құжаттардың  бірі – «Тілмәш Іскендір Батыршиннің В.А.Перовскийдің Ақмешітке 1853 жылы жасаған жорығы кезіндегі қысқаша күнделігі». Орынбор шекара комиссиясының тілмәші І.Батыршиннің жолжазбалары тарих үшін, Сырдария өңірі қазақтарының тарихы, тарихи географиясы мен этнографиясы хақындағы құнды дерек болып табылады. Әзірше іс жүзінде ғылыми тұрғыда зерттелмеген, тарих мамандарына онша белгілі емес еңбек саналады.

Бұл күнделіктің ерекшелігі – сол кездегі Сыр бойын жайлаған, екі оттың арасында жүрген қазақтардың екіұдай көңіл күйін аңғаруға мүмкіндік береді. Бір жағынан, жерін жаулап алуға келген орыс отарлаушы әскеріне деген көзқарасы болса, екінші жағынан неше түрлі қысым, ауыр салық пен тонауға салып отырған Қоқан билігіне деген көзқарасы. Дегенмен, сырбойылықтардың басым көпшілігі күші де, әскері де басым Ресей патшалығын жақтаудың қажет екендігін түсінген. Қоқандықтарды да жақтағандар болған, орыстар Ақмешітті ала алмайды деп ойлағандар аз болмаған. 1852 жылы полковник Бларамберг қамалды ала алмаған болатын. Біз аталмыш күнделікке қысқаша шолу жасап, қамалды қоршау кезінде Перовскийге сәлем беруге, қолдауға келген қазақтың билері мен сұлтандары және тағы басқа атақтылары жайлы таныстырмақпыз. Мақсатымыз – олардың іс-қимылдарына баға беру тұрғысынан емес, бүгінгі өлке тарихын зерттеп және ата-бабаларының, сол заманғы ру, тайпа шежірелерін, аңыз әңгімелерін жинап жүргендерге пайдасы тиіп қалар дегендік.

Бір айта кетерлік жайт, тілмәштің күнделігінде жер-су, адамның, рудың, тайпаның аттары өрескел бұрмаланып жазылғандары жиі кездеседі.

Тілмәш І.Батыршиннің күнделігі 1853 жылдың 15 мамырынан бастала­ды. Осы күні Перовскийдің отряды Орынбордан өз жорығын бастаған.

25  мамырда отряд Қарабұтақ фортына жетеді. Мұнда отрядты Батыс бөлімінің әскери старшинасы сұлтан Мұхамеджан Баймұхамедов күтіп отыр екен, ол корпус командирі мырзаның қасында болсын деп тағайындалыпты. Генерал онымен тілмәшсіз сөйлесті, барлық жауаптарға қысқа жауап берді. Сұлтанның қасында тоғыз­ ғана қазақ бар екен. Ұлы мәртебелім осы күннің кешінде Мұхамеджан сұлтанға қымыз құятын күмістен жасалған шыныаяқ сыйлады.

Шөмекей руының биі Жолмырза Қаражанов (Өтегенов) және төрт­қара руынан Есжан  молда корпус коман­дирімен кездесуге келген болатын­, бірақ поштаның мезгілі бол­ғандықтан ұлы мәртебелім қа­былдамады.

Елікей Қасымов сұлтаннан ұлы мәртебелінің Қарабұтаққа қашан келетін­дігін білу үшін Байсал Шер­ғазиев қожа келді. Генерал Елікейге Орал бекінісіне келсін деп бұйырды.

27 мамыр. Мың әулие тауының қасына тынығуға тоқтадық. Мұнда сұлтан-правительдер Арыстан Жантөрин мен Мұхамедғали Тәукин келді; әуелі жоғары мәртебеліге Арыстан келіп амандасты, шай, сосын десерт берілді. Генерал оны жылы қабыл­да­ды, түтінпұл жөнінде әңгіме болды: өзара туып қалған түсініспеушілік жоқ па, бар болса екі правительдің көзінше шешіп алайық деді. Сұлтанның айтуынша, ондайлар жоқ екен. Есет пен Жанқожа жайлы әңгіме болды­. Генерал олардың ант қабылдауы тиістігін, бастыққа бас иіп алдына­ келуі және т.б. айтты. Әңгі­менің соңында далалықтағы бекініс­терге жүк апаруға жалдап алынатын түйелер жайлы әңгіме қозғалды. Егер 3800 түйе әзірше жиналмаса, онда Арыстан жол көлігін күзетпей-ақ қойсын, түйелерді жинап алатын рулар­да қалсын деп шешілді. Генерал қоштасар кезінде правительге күміс  шәйнек, стакан  және  десерт­тік пастила  салынған  банкіні сыйлады. Сонымен бірге өзіне күміспен 300 рубльді көмек есебінде және 27 полуимпералды (полуимпериал – құны 5 рубль ресейлік алтын монета, 1897 жылдан – 7 рубль 50 тиын. - С.Ж.) қасындағыларға таратуға берді.

30  мамырда таңертеңгі сағат 8-де Орал бекінісіне жеттік.

31 мамыр. Қақкөл көлінде түне­дік. Ялангачта (Жалаңаш болар. - С.Ж.) Елікейдің 15 адамы келді. Елі­кейдің бекіністе шай мен қантты сатып­ ала алмағанын білген генерал оған гүлді шайдың бір фунтын және бір бас қант беріп жіберді. Елікей көмекке деп берілген 200 рубль күміс ақшаға зат сатып алуға Оралда қалды. Оған қосымша генерал Орал бекіні­сінде Елікейдің отрядына келесі күні қосылған жақын адамдарын марапаттасын деп тағы 100 рубль бергізді.

2 маусым. Үзіліс құдықтарында түнедік. Елікейдің үстіндегі киімінің қарапайым екенін көптен бері бай­қап жүрсе керек, генерал оған қымбат­ шұғадан тігілген, жиектері алтындап өрнектелген екі шапан беріп жіберді.

6 маусым. Қамыстыбас көлінің қасындағы Қопақұдық деген жерге келіп түнедік. Кішкене шекті руының басшылары Бекмырза Әлдеев пен Ұлбөбек Таимов келіп генералға өзде­рін таныстырайын деп еді, олар­ға Арал бекінісіне келсін деп хабар берілді. Бүгін таңертең Ақмешіттің түбіне Өтқали Маюсов қасына бір адамды қосып шпион етіп жіберілді.

7 маусым. Арал бекінісіне келдік. Бұл жерде бізді Осмоловский мырза күтіп отыр екен. Ол Ақмешітке ары қарай жол көрсету үшін алты жол көрсетуші мен алты хабаршыны дайынд­ап қойыпты. Осыдан шамалы уақыт бұрын Қазалыда (Аралдан 45 әлде 50 шақырым қашықтықта) форт сала бастады. «Перовский» паро­ходы қажетті заттарымен жарақталған, Қазалыға дейін жүзіп келді. 3000 пұт жүк көтереді, пароходтың 40 күштік қуаты бар, өзеннің ағы­сына қарсы сағатына 8,5 шақырым жүреді.

Жолда келе жатқанда Елікей өзіне қарасты кішкене-шекті руының тармақтары алтынбай мен күліктердің басшылары Бекмырза Әлдеев пен Ұлбөбек Тайымовтардың істеріне қанағаттанбайтындығын айтып отырды.

Бүгін Елікейге барып қайттым, оған ұлы мәртебелі тағайындаған күміспен 30 рубльді апарып бердім. Бұл ақша шөмекей руының бозғұл тармағының қазақтары Сәдір Алты­баевқа және аспан тармағының қазағы Демесін Қарағұловқа – Орта Азиядағы жағдай туралы Хиуадан хабар­ алып келгені үшін берілетін сыйлық ақша еді, оларды сұлтан Еліке­й  жұмсаған  болатын.

Жаңадарияның суын ұстап тұрған бөгетті өткен жылы шөмішті-табын руының биі Бұқарбай бұзып жіберіп­ті, әлі күнге дейін жөнделмеген. Ақмешіттің цитаделінің ішінде қа­малды қоршаған жағдайға деп бір­неше құдық қазылып қойылса керек.

Осыдан 25 күн бұрын Хиуадан Орынборға керуен аттанды. Керуен Хиуадан шықпай тұрғанда Хиуаға сұлтан Ермұхамед Қасымов жіберген төртқара руының биі Қазанғап, Елікей­дің сенімді адамы Жанымқұл Рахметов­ және басқалар алты-жеті адам болып генерал Ладыженскийдің хатын мехтерге (Хиуа хандығындағы қаржы мәселесімен айналысатын жоғар­ы дәрежелі шенеунік, хан жоқ кезде мемлекетті басқарады), махрем Бекжанға (махрем – Хиуа хандығындағы ханға жақын шенеунік, ханның жауапты тапсырмаларын орындайды) және 200 червонец ақшаны Елікейдің отбасын босатсын деп тапсырады.­

12 маусым. Бүгін генералдың бұйрығымен Елікей сұлтанның Аққұдықтан жұмсаған адамы Өткел Маюсов келді. Ол Қос-Қорғанның түбінде болып, сол жерден деректер жинап алып келген еді. Ол бізден жеті күн бұрын кеткен болатын, үш күннен соң Сырдағы Қаракөлге жетіп, Қос-Қорғанның сыртындағы, Күмісқорғаннан бізге екі көш жақын жердегі белгілі қазақтың молдасы Есқұл  қалпенің (Марал ишан. - С.Ж.) үйіне тоқтайды. Келесі күні осында былтыр Аралдан Елікейге хат әкелген қоқандық Қарабас қожа келеді. Ол Ақмешіттен келе жатыр екен, қолында Қоқан ханының ағасының хаты және сұлтан Елікейге алып келе жатқан сыйлықтары бар. Олармен бірге өткен жылдан бері Әзрет қаласында қалдырылған Елікейдің жансызы Досберген, Энгман мырза жіберген шпион Үмбет және Қарабас қожаның бірнеше серіктері келді. Біздің адамымыз Өткел, қожаға қандай сапармен жүргенін білдірмеу үшін Ақмешітке келе жатқанын, Наурыз­бай сұлтанның қызы, Елікей­дің қалыңдығына тойға арналған сыйлықтар мен хат және 100 ділда алып келе жатырмын деді, ал Қарабас­ болса Ташкенттің басқарушысынан Елікейге хат және сыймен келе жатқа­н­ын  айтты. Өткел мен Досбергеннің әңгімесінен білгеніміз, осыдан біраз уақыт бұрын Ақмешіттің басқару­шысы «орыстар Ақмешітке келе жатыр­ екен» деп хабар жіберіп, әскер көмек сұрапты. Содан соң ол жақтан жүзбасының басқаруымен 100 мерген келген, бірақ орыстар жақындап қалды деген хабар бекер болып шығып­, әскерлер тарап кетіпті де, енді Ақмешітте 300-ден аспайтын ғана мерген қалыпты; олардың әлі күнге дейін біздің әскерлердің Ақмешітке қарсы жасап жатқан немесе жорығ­ымыздың дайындығы жайлы нақты ақпараттары жоқ; Ақмешіттің ішіндегі төрт қазақ жүзбасының үшеуі Бекбау, Құлбай, Қаңлыбай жайлауы­на кетіп­ті, тек қарақалпақ Лепес ғана  қалған.­

Өткелдің айтуы бойынша Қарабас қожа бүгін түсте Аралдан 30 шақырым жердегі жаппастардың биі Тайпаның ауылына келіп (Тайпа бірнеше үйімен өткен жылы генерал Бларамбергпен Ақмешітке барған), кешке Аралдың қасындағы Елікей орналасқан лагерьге келуі тиіс. Егер Қарабас қожа біздің әскердің Ақмешітке келе жатқанын біліп қойып қашатын ойы болса, Өткел Досберген  Қаламбаевқа және басқаларға оны ұстап Елікейге алып келсін деп айтып  қойыпты.

Бүгін екі жол көрсетушімізді Шабан­ Бөкенов пен Қонақбай Колгинді және алты шабарманды қайтарып жібердік. Шабанға генерал алтын­далған күміс керней сыйлады, Қонақбайға күміспен 10 рубль  берді.

Кешкі сағат сегізде Аралға Энгманның Үмбет атты шпионы келді, ол осыдан бір жарым ай бұрын Қоқанда қалдырылған болатын.

Экспедициялық отряд төртке бөлінген, генералдың отряды алға жүріп кетті: Ақмешітке дейін әлі 17 күн жүруіміз керек; күндік жүрісіміз көп емес, ең көбі – күніне 28 шақырым.

15 маусым. Отрядқа 46-шы қазақ дистанциясының бастығы, жазда Тобыл­ жаққа жайлауға шығып, қыста Ақмешіттің түбінде қыстауында болаты­н жаппас руының биі Жан­қабыл Төлегенов келді. Отряд алға жүру үшін дайындық жұмыстарымен Аралдың түбінде 10 күн болды.

16 маусымда таңғы сағат 3-те Аралдың түбінен жолға шықтық, тыны­ғуға Жалтыркөл көліне (Әйге­рік өзенінің бөлігі, Айырық болуы мүмкін. - С.Ж.) келіп, түнеуге Қазалы­ фортына тоқтадық. Жайылымдары тамаша екен. Сырдария айдыны кең, шалқып жатыр, көп жерінде қарашеңгел өсіп жатады. Гарнизонда солдат­тар мен казактардан құралған 225 адам бар. Жолда көптеген егіншілерді кездестірдік, форттың өзін­де үлкен екі арық қазылған, 25 шақы­рымға созылады екен; қазақтар тұқымдарын жақында ғана сеуіпті, арықтарын енді қазып жатыр; алғаш­қы кезде Әйгерік көлінің жанында егіншілікпен айналысқан екен, қазір ол жерде аралдықтар егістікпен айна­лысып жатқандықтан, Сырдарияның жоғары жағындағы Жалтыр­көлге көшіп келіпті. Осы жол жүрісі­міз кезінде, арықтардың көп бол­ғандығы­нан арбалармен жүру өте қиын болды. Түнейтін жерімізге түнгі 11 кезін­де келдік. Бұл жердің қазақтары өте еңбекқор, маңдай терін аямай төгіп күн көреді екен. Қазалы фортынан жоғары жерде, Сырдың арғы бетінде бекініс бар, ол жайлы қазақтар ештеңе білмейді. Аты Қаратөбе, оның негізін салған осы жерде бұрыннан мекендейтін қарақалпақтар  деседі.

17 маусым. Қазалы фортындағы тынығу. Жер қазу жұмыстары үшін қазақтар керек болды. Осмоловский мырзаның ұсынысымен Бекмырза Әлдеевтың адамдары бұл жұмысты тегін және өз тамағымен істеуге келісті; олар партияға бөлініп 50 адам 7 күннен 25 күн бойы жұмыс істеді. Сірә  кішкене-шекті руының ішін­дегі алтынбайлар тармағының ішінде Бекмырза  Әлдеев­тің ықпалы ерекше болса керек, бірақ Арал бекінісінің бастығы оған ерекше көңіл бөледі. Аралдағылар айтқанындай екіншісін де, кішкене-шек­тілердің күлік руының басқарушысы Ұлбөбек Тайымовты да масайратып жіберген. Қазалы фортының  айналасында көп қазақтар көшіп жүреді.

18 маусым. Таңғы сағат 3-те жол­ға шықтық, Сырдың жағасына Басықараға тынығуға тоқтадық, Майлы­бас­қа түнедік.

19 маусым. Майлыбастан төрт шақырым жерде Сырдың дәл жағасында үлкен Көк Мешіт деп атала­тын зират бар. Қазақтардың айтуынша, бұл жерде­ екі ағайынды әулие Есназар мен Қосназар жерленген.­

19  маусым күні тағы бір күндік жол жүріс жасадық. Ақсуатқа келіп түнедік.

Үшінші күні Қиынтөбеде, Қосқорғанның арғы бетінде және Күміс-Қорғанның бергі жағында көшіп жүрген бір қазақ келді. Ол айтты, биылғы жөнделген­ соңғы қорғаннан оған және өзімен бірге көшіп жүр­ген 35-40 үй болатын жаппастар мен керейттерге, арасында ең атақтысы Есқұл қалпе немесе оны Марал­  ишан деп атайды, адамдар келді. Оларға Ақмешіт бегінің бұйрығымен Ақмешіттің түбіне алып барып шөп пен отын дайындауға, арық тазалауға және тағы басқа жұмыстарға салуға Қоқанның 6 жасауылы келіпті. Әр түтіннен 15 батпаннан тары беруді талап­ етіпті. Бірақ Марал ишан Елікейдің шпиондары Өткел Маюсовтан және басқалардан орыс әскерінің Аралдан жоғары қарай жүріп келе жатқанын білетін­діктен, жасауылдардың талаптарын орындамайды, керісінше өздерін ұстап байлауға бұйырып өзі Сырдың бойымен төмен жүріп кетті; оның қасындағы жүктерін көтеретін мүмкіндіктері бар жақтастары құрғақ жолмен кетіпті де, мүмкіндігі жоқтары – отбасы­ мен мүліктерін салға тиеп жүзіп кетті. Майлыбасқа сумен 20 түтіндей адамдар келді, өздерімен бірге ұсталған бір жасауылды ала келіпті. Ұстал­ған жасауылды бұрынғы шымқорғандық жүзбасы, қазір біздің отрядта келе жатқан Жаңабай бидің қарамағына бердік. 18  маусымда, жол жүріс кезінде, Майлыбастан жеті-сегіз шақырым шыққан кезімізде­ тағы 20-ға жуық сол ауылдың еркегі мен әйелі, балалары жағаға тоқтап бізге қосылды; олар өте кедей, түгі жоқ, малы да жоқ, жейтін тамақтары – быламық­, ауырған, түрлері жүдеу.

21 маусым. Елшібай шатқалына келіп түнедік.

22 маусымда Қаратоғай шатқалында қондық, жайылымдық шөбі мол екен. Жолда тастап кеткен керегелер мен шаңырақтарды, киіздерді, т.б. көрдік. Бұл – жоғарыда біз айтқан 500 үйді көшіріп алып кеткенінің  белгісі.

Қазалы фортында болған кезімізде Елікей өзімен кездесуге келген Ғазиз қожаны Хиуаның мехтеріне отбасы жайлы хат беріп қайтарып жіберді.

23  маусымда таңертеңгі төрт жарымның кезінде жолға шықтық, тынығуға әулие Қорқыттың моласына келіп тоқтадық, әулие Қармақшыға түнедік. Осы жерде Жаман-Сыр өзінің саласы Қараөзекпен қосылады. Ақмешіттен төмен қарай Сырдария екі қолға бөлінеді: сол қолы, әуелі өзінен Жаңадария­ны­, сосын Қуаңды жібереді, ол Жаман-Сыр деп аталады, ал оң қолы бірінші Бірқазан көлінен тұрады, оған Сырдың суы Сағасы деп аталатын салас­ымен құяды, Ақмешітті бес қолымен айналып өтеді, сол себептен Бесарна деп аталады. Бесарна Бабастың көліне келіп құяды, көлдің сулары қамыс­тарға жайылып­, ақыр соңында Қараөзек деп аталатын таза салағ­а айналады. Қараөзек Қармақшы мола­сының тұсында Жаман-Сырмен қосылып, өзен қайтадан Сырдария атауын алады.

Қорқыттың моласы Сырдың жағасына жақын орналасқан, айналасында қазақтың мазарлары аз. Қасында мешіт бар, жұқа төрт бұрышты күйген кірпіштен салынған, дөңгелек күмбезі бар, кірпіш­тің нашарлығынан, көпшілігі құм болғандықтан күмбездің жартысы құлап қалған. Мешіттің биіктігі төрт сажындай болады (1 сажын – 2,13 м.С.Ж.); Қорқыт ноғайлық болған, әулиелік өмірімен аты шыққан дейді.

24  және 25 маусым. Қармақшыда түнеп, күндіз тынықтық.

25  маусымда Қармақшы шатқалына жақын жерде­ уақытша бекініс құрдық.

26 маусым күні ерте жолға шықтық, тынығуға Қараөзектің тасыған жеріндегі Қаракөл көліне келіп, түнеуге Мәртүк шатқалына тоқтадық.

28  маусымда Қараөткелге келіп тынықтық.

29  маусым күні Бірғондының сағасына келдік. Бұл жерде алдымыздан Бірқазанның оң жағында көшіп жүрген жаппас руының биі Датқа Палуанов келді, қасында бес адамы бар. Олар генералға адал екендігін білдіру үшін келген екен, генерал кейін қабылдайтынын айтты.

30 маусымда Төретамда түнедік.

1 шілдеде тынығуға Қашқанкөлге немесе Қаш­қансуғ­а  тоқтадық. Бұл көл – Бабас көлінің бір бөлігі. Түнеуге Бесарнаға келдік. Жолда келе жатқанда алдымы­здан Орта жүздің қыпшақ руының биі Төребай­ Бүркітов шықты. Ол да Ақмешіттің айналасы­нда  көшіп жүрген ағайындарының атынан­ адал­дығын  білдіруге  келіпті.

 

(Жалғасы  бар.)

Дайындаған  С.ЖҮСІП

 


ТУҒАН ЖЕРІМЕН ТАМЫРЛАС PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
10.01.2019 10:22

Қазақстан дегенде кең-байтақ дала, шетсіз-шексіз жазира көз алдыңда көлбеп тұрады. Дала – қазақтың алтын бесігі болғанда, ауылдары – алтын­ тамырлары. Қазақ бар қуатты даладан алған. Қазақ сайын даланың сеңгір тауларынан, шалқыған көлдерінен, сусыған құмдарынан, нәрлі топырағынан, күн көзінің асыл нұрынан жаралған. Сол сайын даласында еркін өсіп, тұрмысы мен тірші­лігін төрт түлік мал бағумен етене байланыс­тырған бабалардың қажырлы қайратының қайтымын бүгінгі ұрпағының жалғастырып жатқанына да жылдар жылыстап барады. Ата-баба аңсаған тәуел­сіздікке қолымыз жетіп, әлемге әйгілі болған Қазақ елінің тұғырын бүгінгі буын түрлі жолмен – бірі еселі еңбегімен, бірі білім-білігімен, келесісі парасат-пайымымен, енді бірі маржан сөзімен, ойлы өлең-жырымен биіктетіп келеді.

Осынау  ұлан-байтақ  қазақ жерінің бір пұшпа­ғы – қазыналы Қазалы өңірі тұнған тарих, шежіре­лі мекен, ұрпақтары батыр да бірбеткей, өнерлі де өнегелі десек, артық айтпаймыз. Сол сара жолды жалғастырып келе жатқан бір азамат бар болса, ол журналист, ақын, арлы азамат Жұмабек Табынбаев­ деп танимыз. Жұмекеңмен жақын араласқалы он жылдың бедері болса да, оның қыр-сырын білге­німнен білмегенім көп. Әрине, бірсөзді, адамгер­шілігі мол, адал ағаның жазу-сызуға, өлең құрауға деген өлермендігі біздей пақырды байланыстырды­ десек те болады. Қай жазбасын алып қарасаң да, мейлі мақала, мейлі бір шумақ өлеңі болсын, туған­ жерімен тамырлас екенін анық байқатады. Арықбалығын алтынға айырбастағасы жоқ, туған топырағы туралы теріс пікір айтқанды тілімен түйреп тастауға бар. Сондықтан да болар, «Туған жер, Арықбалығым қайда жүрсем де, көңілімнің төрінде тұрады. Менің мақалам мен өлеңімнің алтын арқауы, бүкіл тамыры – осы туған жер. Туған жерін сүймеген, жырға қоспаған адамнан шын патриот, шын ақын шықпайды» дейді ағамыз ағынан жарылып­.

Бұл ойымызды оқырманға жол тартқан Жұмабек Айдарбекұлының «Қара кемпір» деп аталатын кітабы айғақтай түседі. Жинақтағы әрбір туын­дысы арқылы туған жердің ой-қырын, тал-терегін, нуы мен суын, малы мен жанын, айбоз адамдарын тани білесің. Иә, ақындық – киелі өнер. Өнер жолы – ауыр жол. Ақынның әлеумет алдындағы арқалар жүгі де ауыр. Бұлбұл сайрамай, тұлпар шаппай тұра алмайды. Гауһар тастың басты қыры – асылдығы. Ал ақын жырының көп қырлылығы оның тарланбоз тұлпар екенін танытқандай. Тарланбоз шаппай-желмей тұра алмайды. Азаматтың туған жері – Жанқожадай бабасы ту тіккен Арықбалық ару мекені­. Ағамыз талай рет туған жерге деген сағынышын, перзенттік парызын жыр жолдарымен, сөз сырымен өрнектеді. Сондықтан да Жұмекеңнің әрбір жазбасы туған жерімен тамырлас, талбесікпен­ бірге өріліп жатыр. Туған жерін, оның топырағын алшаң басып жүргенін мақтан тұтады.

Десе де, өмірге келу бар да, сол Алланың берген­ сыйы – қамшының  сабындай  қысқа ғұмырды Адам болып өткізу бар. Осы тұрғыдан келгенде Жұмабек­ ағамызды төрт құбыласы түгел, еліне, қоғамға, ұрпағына әлі берері бар, жанына да, тәніне де қылау­дай кір шалдырмай, «Адам» деген атқа лайық өмір сүріп келе жатқан Азамат деп айтуға әбден болады. Оған оқырманның олжасына айнал­ғалы тұрған жаңа жинағы куә. Қарымды қаламгердің уақыт толқынына шайылмайтын бұл кітабы елін сүйген, жерін сүйген азаматтарға, кейінгі жас толқынға жолаушыны жолынан адастырмас айсыз түндегі Жетіқарақшы мен Темір­қазықтай бағдаршам болатынына сенемін. Жазарыңы­з таусылмасын, елге бергеніңізден береріңі­з көп, жинағыңыз құтты болсын, Аға!

Нұржан  НҰРМАҒАНБЕТОВ,

Қазақстан  Журналистер

одағының  мүшесі

 



<< Бірінші < Алдыңғы 1 2 Келесі > Соңы >>

Күнтізбе

< Қаңтар 2019 >
  1 2 3 4 5 6
7 8 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31      

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары