Өзекті мәселелер

  • 20.06.19

    Гүлсім  ТАҢАТОВА,

    судья:

    Қап арқалаған қария. Әр сот отырысында жанынан тастамайтын кенеп қап... Оны есірткіге қатысты қылмысқа не мәжбүр етті? Тәжірибелі судьяның қылмыстық істі қараудан үзілді-кесілді бас тартуына не себеп? Бұл сауалдардың жауабын бірер айдан соң отс...

    Толығырақ...
  • 20.06.19

    АҒАЙЫНДЫ

    Екі ағайынды жігіт. Қабы да бір, сабы да бір: әке де, шеше де ортақ. Көргені де, жүргені де бір. Ішкені бірдей, жегені бір­дей... Бірақ біреуіне көптің көңілі қызығарлық ақыл қон­ған, біреуіне көптің шырқын бұзарлық арақ қонған...

    ...
    Толығырақ...
  • 20.06.19

    ЕКІ  ЕСАЛАҢ

    Ол түнімен «Нақұрыстың өмірін» оқып шықты. Автордың жан дүние­сіне үңілді. Жаңбырдан соң ауаның балғындығын бүкіл тамырымен сезі­не­ отырып, тәтті қиялға берілді. Кенет, шулаған ессіз қыздардың ащы күлкісіне жиіркене қарады. «Олар айтқан жайтта қандай күлуге тұрарлық мән бар екен» деп ой алабына  сүңгіді. Күнде теріскей жақтан­ ке...

    Толығырақ...
  • 20.06.19

    Қазақ өз ұрпағына қашанда жақсы тәлім, өнегелі тәрбие беруден жалыққан емес. Тіпті тәрбиенің бір бастауы­н бесіктен­ бастап, оның ата-анасының да жауапкерш­ілігін жүктеп отырған. Бүгінде осы ұлы мін­детті жартылай да орындай алмай жүргендер бар.

    ...
    Толығырақ...
  • 20.06.19

    «...Бізге керегі шын дарындар. Мемлекет өзінің талантты ұлдары мен қыздарын, тарланбоз жүйріктерін қолдауға, қорғауға міндетті». Иә, талантты да дарынды жастар – елі­міздің бетке ұстар мақтаныштары. Оны  жоғарыда айтылған Тұңғыш президентіміз Н.На­зар­баевтың сөзінен айқын байқауға болады. Жас ұрпақтың келешекке нық қадам басуы­ – қоғам үшін маңызды да жауапты күш. Еңсесін тіктеп келе жатқан ел...

    Толығырақ...
Қаңтар 2019

Көктайғақтың кесірі PDF Print Email
Жаңалықтар - Халық-хабар
31.01.2019 14:38

Қызылордада ауа райының қолайсыздығына байланысты 131 адам зардап шекті, деп хабарлайды Kyzylorda-news.kz интернет газеті.

Қызылорда қаласында кеше жаңбыр жауып, арты мұзтайғаққа айналды. Соның салдарынан бірнеше жол-көлік оқиғалары болды. Олардың бейнежазбалары әлеуметтік желіде желдей есіп, тез тарап кетті. Ауа райының қолайсыздығынан жарақат алған адамдар баршылық.

Облыстық денсаулық сақтау басқармасы баспасөз қызметінің мәліметіне сәйкес, қалалық ауруханада 131 адамға көмек көрсетілген. Оның 8-і ауруханаға жатқызылған. Сонымен қатар Арал ауданында 5, Қазалыда 1 адам жарақаттанып, Қармақшы ауданында тағы 1 адам жансақтау бөліміне түскен.

Қызылорда облыстық Полиция департаменті баспасөз қызметінің мәліметіне сүйенсек, Қызылорда қаласында 11 жол-көлік оқиғасы болып, 2 адам ауруханаға жеткізілген. Ал, қала аумағынан тыс жерлерде 6 көлік оқиғасы тіркеліп, 2 адам жарақаттанған. Адам шығыны жоқ.

 


ПРЕЗИДЕНТ ПӘРМЕНІ һәм ҮКІМЕТ ЖҮГІ PDF Print Email
Жаңалықтар - Саясат
31.01.2019 13:00

БІРҚАТАР  ӘКІМ  АУЫСАДЫ...

Әдетте әр аптада Үкіметбасының төрағалығымен министрлер кабинетінің өкілдері есеп беретін Үкімет сағаты өткізілетін. Онда Премьер-министр қарамағындағы 16 министрдің шаңын қағып-сілкіп, тозаңнан «тазартып» қайтаратын. «Сын сағатынан» сау тамтығы қалмай шыққан министр келесі аптада құжатын құнттап, баяндамасын жаттап, «қаңғырып» жүрген цифрлық көрсеткіштерін жинақтап келу дағдысын үйренді. Бұл жолғы жиын беттен алмаса да, буыннан «қағып» түсті.

Сәрсенбінің сәтті күнінде өткен жылғы атқарылған жұмыстардың өлшемі мен бірлігіне есеп алу үшін ел президенті Үкіметтің кеңейтілген отырысын өткізді. Жиынға Үкімет мүшелері, Астана, Алматы, Шымкент қалалары мен облыс  әкімдері, орталық мемлекеттік органдар мен министрлік басшылары да қатысты. «Президент жиын өткізеді» деген әңгіме естілісімен «министрлер кабинетінде ауыс-түйіс болады», «бірқатар әкім ауысады» деген секілді қауесеттер желмен «жарысты». Алайда «ұр тоқпақ» «ұр» дегенге ұра бермейді. Жылдағы жиынның ізімен өткен басқосуда былтыр атқарылған жұмыстардың нәтижесі сұралды. Барлық әкімдік, министр, мемлекет қызметкерлерінің істеген істері жіпке тізіліп, сүзгіден өтті. Оның ішінде президенттің өзі де бар.

Елдегі қай саланы алып қарасаңыз да, тамырына тас байланып тұрған ешқайсысы жоқ. Тек арагідік кей министрлердің тәжірибесінің аздығы мен есепке мән бермейтінінің салдары халықтың көзіндегі теріскенге айналып жүр. Өткен жылдың экономикалық көрсеткіштері жақсы болғанын, халыққа әлеуметтік қызмет көрсететін жағдайдың да, мүмкіндіктің де көп болғанын президенттің өзі айтты. Сонымен, президент министрлерге қандай тапсырма жүктеді? Қай салаларға маңызды көңіл бөлінбей жүр? Сағынтаев командасы отставкаға кетуге әзір ме?

 

НЕСИЕ  КІМГЕ  БЕРІЛЕДІ?

Несиеден артылған ақшаға нан сатып алып жеп отырғанымыз рас. Үстеме пайызбен беретін несиеден несібесін айырып отырғандардың көбі – кәсіпкерлер. Президент өзінің Жолдауы барысында экономиканың басым бағыттарын қолдау үшін 600 млрд теңге несие беру механизмін іске қосуды тапсырды. Бұл жұмыстардың алғашқы легінің демі қайнап жатыр. Ал аталмыш секторды әлсіз әрі тиімділігі төмен банктерден тазартқанмен соңғы 10 жылда банктердің несие­лері 5,5 трлн теңгеге өскен. Бұл – 70 пайыздық өсім. Осы уақыт ішінде 7 банк жойылып, 2 банктің жұмысы қайта жанданып, 5 трлн теңге сызылып қалған.­ Яғни, қарыз алушылар осы жылдар ішінде берген ақшаның бәрін қайтарм­аған. Несиелер уақыт өте келе проблемалы сипат алып, банктердің шарттарды өзгертуге тырысқанына қарамастан, мәселе сол күйінде қалған.

- Сіз өзіңіз дұрыс басқармай, бақыламағансыз. Құр­дым­ға кетіп бара жатқан компанияларға несие беру керек пе еді? Олар алған ақша құмға сіңіп кетті. Барлық екінші деңгейлі банктер мен Үкімет бұл мәселені тиісті деңгейде бақыламаған. Кімге болса, соған берген. Ол компания қайтад­ан несие алып, төлей алмаса, тағы сұраған. Әлемде кім олай жұмыс істейді? - деді Елбасы.

Бұл мәселеге де миығынан күліп қараған Ұлттық банк төрағасы Д.Ақышевтің өзі кінәлі. Оны айыптап отырған біз емес, президенттің өзі дәл солай деді.

 

БОС  ЖАТҚАН  ЖЕРДІҢ  ӨЗІ – БАЙЛЫҚ

Тонымызды теріс қаратып киюге мәжбүрлеп жүрген мәселенің қатарында жанар-жағармай отыны алғашқы кезекте. Жуырда ғана төртінші мұнай өңдеу зауытын әзір салу қажет еместігі айтылды. Демек бізде өз нарығымызды­ бензинмен және дизель отынымен қамтамасыз етуге мүмкіндік бар. Оның үстіне сала мамандары экономикалық өсімнің драйвері ретінде отын-энергетикалық кешен­нің сақтаулы екенін айтып отыр. Тіпті алдағы жылдары жанар-жағармай пайдалану көлемі бірнеше есеге артуы мүмкін. Өйткені Ұлттық банк ел азаматтарына отандық көлік сатып алатындай жедел түрде бағдарлама әзірлеп, несие беруге дайын. Бас банкирдің сөзіне сенсек, бұл бастама импортты алмастыруға серпін беріп, сырттан келетін тауарлардың жағымсыз сипатта өсуін тоқтатады. Ал дәл қазіргі күні әр облыста үздіксіз және үзіліссіз жүргізіліп жатқан құрылыс нысандары бюджетке қаншалықты салмақ салып отыр? Кеңейтілген отырыс барысында бұл мәселе де тысқары қалған жоқ. Неге дейсіз ғой. Қаржыны үнемдеу мақсатында тұрғын үй құрылысына қажетті материалдар отандық болуы­ керек. Бұл – ел экономикасының локомотиві. Мұны қадағалау әкімдерге тапсырылды.

Ал экономиканың негізгі драйвері – ауыл шаруашылығы саласын дамыту. Кең даламыздың игерілмей жатқан­ бөлігінің өзі – байлық. Ұлан-байтақ жеріміз болғанмен ұлтарақтай телімге зар болып жүргеніміз рас. Игерілмей жатқан көлемі тіпті ішіңді ашытады.

- Дүниежүзінде игеруге болатын жер Қазақстан, Ресей­, Украинада ғана қалды. Егер де барлық елдер АҚШ-тағы секілді азық-түлікті көбірек тұтынатын болса, әлемдегі азық-түлік 2,5 млрд адамға ғана жетеді­. 2040 жылы жер бетінде 8,9 млрд халық болады. Сондықтан ауыл шаруашылығы өнімдеріне сұраныстың артуына байланысты барлығ­ы бізге келеді. Осы үрдістерге дайындалу керек, - деді президент өзі төрағалық етіп отырған отырыста.

 

БАС   ҚАРЖЫГЕРДІҢ   АБЫРОЙЫ   ҚАНДАЙ?

Жуырда ғана «аты мен тегін» өзгерткен ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі  Ж.Қасымбек биыл бас-аяғы 120-ға жуық жобаның іске қосылатынын сүйіншіледі. Базалық металдарға қатысты әлемдік бағаның төмендеуіне, сауда әріптестігіне қатысты санкциялар мен сыртқы факторларға қарамастан кей сала қарқынды өсуде. Ал өнеркәсіп саласы бойынша Қызылорда, Батыс Қазақстан және Түркістан облыстарындағы көрсеткіштер біршама төмен. Отырыстың ортасында президент ашуға булықты. Оған бас қаржыгер Ә.Смайыловтың үстелдің төменгі жағына отырғаны себеп. Бақсақ, қаржы министрінің басы алтын екен. Ол вице-премьерлерден кейін отыруы  тиіс.

- Қожамжаровтан бастап бәрің бір орынға жылжыңдар. (Қаржы министрі Үкімет басшысының орынбасары Ерболат Досаев пен Қайрат Қожамжаровтың арасындағы босаған орынға келді - ред.) Міне, оның орны, - деді президент.­

Ал банкирге бағытталған мәселе көлегейлі экономикаға қарсы жүргізіліп отырған жұмыстың әлсіздігі еді. Салық-бюджет саясатында ауқымды жұмыстар атқары­луда. Десек те алдағы үш жылда бұл мәселені 40 пайызға қысқарту – бұлжытпай орындайтын тапсырма.

 

КІМ  КЕТІП, КІМ  ҚАЛАДЫ?

Еліміз тыныш, қоғам тұрақты дегенімізбен ішін­ара мәселелер әлі де шикі. Мәселен, ел прокуратура­сы жұмысшылардың еңбек құқығын бұзудың 37 мыңнан астам жағдайын анықтаған. Бұл тұрғыда еңбек­ақы бойынш­а қарыз, еңбек қауіпсіздігін бұзу, жал­ақыны дұрыс есептемеу, зиянды жағдайдағы жұмыс үшін үстеме­ төлемеу, шетел кәсіпорындарында біздің азаматтардың құқығын кемсіту секілді мәселелер байқалған. Осының барлығы немқұрайдылық пен тәртіпсіздіктің салдарынан орын алуда. Бұған жол бермеу керектігін бас прокурор Қ.Қожамжаров­қа қадап тапсырды. Одан бөлек, баспана, сауда нарығы, жастарды баспанамен қамтамасыз ету, импорт­, экспорт нарықтарына жеке-жеке тоқталған прези­де­нт­ барлық министрді тапсырмасыз қалдырған жоқ. Экономиканы банкротқа ұшырайтын компаниялардан тазартпайынша ісіміздің алға баспайтынын мәлім­деген президент ашулы кейіппен Үкіметке шүйлікті. Жеке-жеке кабинетте желкесіне артып отырған жүк болма­ған соң босаңсып кеткен Үкіметтің де, министр­лердің де «шаңы» бұрқ ете қалды.

- Банктер үнемі сүрінеді. ...Нарықтық мемлекеттерде банкроттық институты кеңінен таралған. Сендер Үкімет пен министрлер емес, қорқақсыңдар! Шешім қабылдай алмай, аяқ-қолдарың қалтырайды. Сонда не үшін жұмыс істейсіңдер? Барлық банктерді тазалап беріңдер, сонда үкімет өз міндетін орындады деп есептеймін, сосын отставкағ­а кетіңдер! Міне, сол кезде жұмыс істеген боласыңдар!  - деді президент.

Осы айғайдан соң министрлер мен Үкімет кабинетінің өкілдері кірпідей жиырылып қалды. Мемлекет басшысының ашуы тарқап, «Кетпеңдер, қалыңдар да жұмыстарыңды аяқтаңдар» деп мәлімдеген кезінде естерін жиғандай болды. Қалай болғанда да, Үкіметтің кеңейтілген отырысында министрлер де, әкімдер де «мақтау қағазына» лайық деп танылған жоқ. Дәл осы жиын барысында айтылған отставка мәселесі болмаса да, бірқатар министр мен екі-үш әкім жылы орнынан жылыстауы мүмкін.

 

Н.ҚАЗИ

 


ДАҒДАРЫСТЫҢ КӨКЕСІ PDF Print Email
Жаңалықтар - Саясат
31.01.2019 12:53

Расул  ЖҰМАЛЫ,

саясаттанушы

Бүгінгі Қазақ елінде дағдарыс туралы жиі айтылады. Оны өз алдына экономикалық, қаржылық, саяси тағы басқа түрлерге бөліп қарастырамыз.

Аталғанның қайсысы да маңызды да сезімтал. Алайда осылардың қатарында ең шешуші тұсы – сенім дағдарысы болар. Сөз болып отырғаны адамдардың бірі-біріне сенімі, бизнестің – банктерге, банктердің – мемлекетке, халықтың – баспасөзге. Ерекше орынға қоғамның билікке, оның адалдығына деген көзқарасы ие. Ал елдің іргетасы ретіндегі сенім әлсіз не ғайып болса, ондай елдің өміршеңдігі де бұлыңғыр.

Тәуелсіздік жылдары халықт­ың сол билікке деген қатынасы мынадай кезеңдерден өтті: абдырау – үміт арту – қолда­у – күдіктену – көңілдің қалғаны. Әсіресе, 2010 жылдан бері саяси басшылыққа деген сыни көзқарас күшейіп, кері­сінше  оның жағымды имиджін сақтап  қалудың мүмкіндіктері әлсірей  түсті.

Сонымен қатар елдегі ахуалды сенімнен айырылуға шақ құрылымдар арқылы реттеу әдеті билікті қысылтаяң жағдайға итермелеп келеді. Себебі төтенше жағдай туындай қалса, алдыңғы шепке шығып қорғайтын тек күштік құрылымдар емес, ашынғандарды тоқтата алатын, ол үшін қоғамда саламағы бар тұлғалар болу керек.

Алайда соңғы жылдарда елім­ізде болып жатқан дағдарысты оқиғалар барысында аталмыш шептен билікшіл партиялар мен үкіметтік емес ұйымдар, Қазақстан халқы ассамб­леясы, мәслихат пен парламент көрінбеді. Жер митинг­ілерін, Қарағанды мен Жаңаөзенде жұмысшылар ереуіл­ін еске түсірсек, Астанадағы Әбу-Даби кешенінің құрылысшылары наразылық білдіргенде, басқа да оқиға­ларда көргеніміз  сол дағды.

Мәселенің одан бетер ушығуына билік басындағылардың халықтан тек мәртебе мен байлы­ғы жағынан емес, ой-өрісі  тұрғысынан да алшақтауы түрткі болады. Бұл қоғамның іштей жікке бөлінуін асқын­дыруы өз алдына, тұтастай биліктің абыройына да дақ түсі­ріп  отыр.

Осындай қарама-қайшылықтардың көбеюі әркімді алаңдатауы қажет, өйткені олар­ға деген қара­пайым азаматтардың реакциясы бұрын­ғы­дай күліп қоюмен шектелмей, күннен-күнге өршеленіп барады. Был­тырғы Мәжіліс депутаты Владимир Божконың ауыл жастарының қалаларға ағыл­уын шектеу жайлы мә­лімдемесінің әлеуметтік желілерде қандай ашу-ыза тудырғаны айтылғанға дәлел.

Осыған ұқсас жағдай ІІМ Әкімшілік полициясының ЭКСПО­ кезінде тұр­ғындарды Астанадан әрірек кетуге үндеген сұхбатының зор дау-дамайға ұласқаны да ұмытылмаған болар. Тиісті тізімде «патамаушта-патамушта» мырзаны, жуындыны ысырап қылмай, онымен  ересектердің өзі, одан барып еден­ді жууға шақырған әкімді немесе жанармайды үнемдеу үшін азаматтар бір көлік­пен жүру керек деп жаңалық ашқан министрді, кезекте тұ­рып қайтыс болған қарияның өз үйінде де сондай табыспен өле алатындығын айтқ­ан ақылсынған депутатты, т.б. атауға тұраралық.

Мұның бәрі артық қыламын деп тыртық қылудың салдары болар­. Сондай-ақ лау­азым иелерінің халық алдындағы жеке абыройына  осылайша нем­құрайды қарауы сол халық­қа еш бағынбауының көрсет­кіші болып табылады. Бастық біреу, тек соның ал­дында жауап­ беруге міндет­тімін деген жоғарыдан төменгі­ деңгейге дейін тараған құбы­жық басқару жүйесінің  көрі­нісі осы.

 

ҚИСЫҚ   ШЕШІМ   мен  ТҮЗУ  ОЙ

Сонымен, әлеуметте депутаттарға, полицияға, кеденге, сот өкілдеріне сыни көз­қарас­тардың көбейіп, тіпті күшейіп бара жатқаны жасырын емес. Және бұлай болудың себебі олардың орынсыз сөздерінің иә болмаса жемқорлыққа бой ұсынып байлығын паш етуінде ғана жатқан жоқ.

Шикі заңдардың, солақай шешімдердің, сот қабылдаған әділетсіз үкімдердің оң пікірге әкелмейтіні белгілі. Айталық, Қазақстанды тәуелсіздіктен айырып, Ресейге қосуға үндеген Ермек Тайчибековке рақымшылық жасалып, ал енді Қазақ жерін шетелдіктерге беруг­е қарсы шыққан Макс Боқа­евты қапаста ұстау туралы қисынға кіріп-шықпайтын ұйғарымдар қоғамның ашуына тиді. Тіпті оларды қабылдап отырғандар Қазақ мемлеке­тінің мүддесіне берілгеніне күмән білдіргендер табылды.­

Сол сияқты бір миллион доллар парамен ұсталған Қорғас кеден бекетінің бастығы Василий Ни жауапкершіліктен босатылғаны және бұған жемқордың жұмыс орнында жақсы мінездеме берілгені жеткілікті болған. Ал енді Қарағанды облыс­ындағы орта мектеп дирек­торы 414 мың теңгені орынсыз қолданғаны үшін 3 жылға бас бостандығынан айры­лып, оның бар мүлкі тәр­кіленген. Немесе ЭКСПО-2017 Құрылыс департаментінің бастығы Қажымұрат Үсеновты бір миллиард теңгені жымқыр­ғаны үшін сот оны екі жылға кесіп, екі айдан кейін амнистиямен босатқан, ал таяуда оның ұлы Мақсат Үсеновке адам өліміне алып келген бір­неше жол апатына кінәлі бол­ғанына түкіріп жол жүру куәлі­гін қайтарған шешімдерді оң бағалау мүмкін емес.

Асылында қабылдайтын үкімдері әділ болу үшін соттар халық алдында жауапты болуы шарт. Бірақ бізде ондай тәуел­ділік формалды ғана. Құзыретті мекемелер шартты түрдегі заң емес, сот төрағасының қабағына қарауға үйренген. Тиісінше, қателігі көзге ұрып тұрса да бұрыс шешім қабылдауға жоғарыдан түскен тапсырыс мұрындық  болуы ықтимал. Қоғам оны жүз жерден сынап-мінегенде лауазымы тоқтатылып, жауапқа тартыл­ған соттарды көрер едік. Олай емес. Бұл – жүйенің бөлшегі болып, айтқанымен жүрсең, оның қорғауында боласың деген­ сөз. Ондай жүйеге білік пен адалдық иесі емес көзін жұмған орындаушы керек екендігі де сондықтан болар.

Үстемдік құрған ойынның жиіркенішті ережелері қоғамды іштей күйзелтіп, шенділер­дің заңнан жоғары тұрғаны жайлы сезімді нықтайтыны мәлім. Олардың көпшілігі ұстал­ған күннің өзінде жауапкершіліктен оңай жалтарып кетемін деп үміттенуі де жасырын емес. Ендеше жемқорлыққа қарсы шексіз науқан­дарға қарамастан, билік орындарындағы келеңсіздіктің жалға­сып отырғанына таңғалудың реті шамалы. Аталған келеңсіздіктер ел экономикасына орасан зор нұқсан келтіріп жатыр. Сондай-ақ бүгінгі күн­нің «серкелері мен дөкейлері­нің жетістіктерін» көріп өскен жас ұрпақ қандай құндылық­тарға еліктейтіні, ертең кімнің жолын қайталайтыны айтпаса да түсінікті.

Екі ортада сенімнің шайылуы аздай, мемлекеттің атынан әрекеттенуші мекемелерден түңілу мен қорқу етек жаяды. Мәселе бұнымен шектелсе игі ғой. Алайда күндердің бір күні таяқтың екінші ұшы азаматтардың тағдырын таптаған шенділердің өзіне келіп тимесіне кім кепіл?

Себеп – екіленген стандарт­тар салтанат құрған заманда заңды жолмен өз құқықтарын қорғай алмағандар қаһарына мінуінде. Соның бірі көпбалалы отбасының иесі Өмірбек Жампозовтың лажы қалмағандықтан әуелі екі полиция қызметкерін жаралап, сосын өзіне қол жұмсағаны көпшіліктің жағасын ұстатты. Оның алдында Атырау, Жамбыл, Алматы, басқа қалаларда болған террорлық шабуылдар нақты полицияға қарсы бағытталғанын тергеу анықтады. Бұндай шектен шыққандыққа айдап сал­ған алғышарттар (жемқорлық, әділетсіз үкімдер, әлімжеттік, кемсіту, қинау) әшкереленбей, аталғандай қауіп-қатерді болдырмау неғайбыл.

Қысқасы, сенімсіздік жайлаған қоғамның ұзақ мерзімде іштей тұрақтылығын сақтап өркендеуі мүмкін емес. Сенім дағдарысы қоғам мен биліктің арасын улап, алауыздыққа жол береді. Өз кезегінде өмір шындығынан алшақтаған, жауапкершіліктен безген билеуші орта мәртебесін сақтап қалу мақсатында күштік іс-қимылға, түрлі шектеу мен тыйым салуларға барады. Оның қарамағындағы баспасөз құралдары шынайы ақпаратты таратудан қалып, қайтсе де «қамқоршысын» ақтап шығуға, тоқырауды даму деп, сыншыны жау етіп көрсетуге күш салады. Оған басым­ көпшілік сене бермесе де, не болса о болсын, қазіргі күйіміз нашарламаса болды деп немқұрайдықпен қарайды. Басқаша айтқанда, біріне-бірі өтірік сенгендей құлық танытады. Нағыз оппозицияның орнын жасанды оппозицияның басқаны да жағымсыз үрдістің  сипаты.

 

АҢҒАЛДЫҚТЫҢ   ҚҰНЫ

Рас, өтіріктің арты бір тұтам деген нақылды бала шағы­мыздан жаттап өстік. Авраам Линкольнның «Халықтың бір бөлігін ұзақ уақыт, не халықтың бәрін қысқа мерзімде алдау­ға болар, бірақ бүкіл халықты ұзақ уақыт алдау мүмкін емес» деген сөзі де көпшілікке таныс. Бірақ тарихи тұрғыда тұтастай халықтардың ұзақ жылдар алданып келе жатқаны осыны жоққа шығарады. Бүгінгі Солтүстік Корея мен Түркменстанды  мы­салға алыңыз.­ Тіпті кешегі Кеңес Одағының құрамында отырып, компартияның коммунизм жайлы сандырағына, капитализм әне-міне құриды деген ертектеріне талай буын шын ықыласымен сеніп келді ғой. Ендеше өзгенің болмаса да, өз тарихынан сабақ алу адам бала­сының пешенесіне жазыл­мағаны қайран қалдырады.

Осындайда тағы бір парадокс назар аудартады. Сөз болып отырғаны әдетте үлкендер балаларын «мына өмірде еш­кімге сенбе, тек өз ақылыңа жүгін» деп тәрбиелеуі. Сөйте тұра сол алдау-арбаудың тұзағына өздері түсіп жатады. Күдігі бола тұра, өз ақшасын қаржылық пирамидаға сеніп тапсырғанда, жеңілдікпен пәтер алу мақсатында пәленше әкімнің туысымын деген алаяққа жиған-тергенін бере салғанда, үкімет 99 рет берген уәдесін орындамаса да 100 рет сөзінде тұратынына иланғанда. Пушкиннің сөзімен айтқанда: «Мені алдау қиын емес, алдануға өзім әзір тұрсам». Бәлкім, бұл кей кездері ұсқынсыз шындықты мойындағанша құлаққа жағымды өтірікке сенуді жеңіл санаған адам баласының жа­ратылысы, іштей аңғалдығының кесірі болар. Тек айналып келгенде басты сұрау кімнен болмақ: алдаушыдан  ба, әркез алдануға  көнгеннен  бе?

Сорақысы сол, сенімін жоғалтқан қоғамда шындықты өтірік, батылдықты жағымпаздық, намысты екіжүзділік, адалдықты алаяқтық, ұлтжандылықты өзімшілдік жеңеді. Бұндай ортада тыныс алған қоғам не кешегі Кеңес Одағы тәрізді іштей іріп-шіріп, ақы­ры құрып тынады; не төзімі таусы­лғанда наразылығы ас­үйлерде қамалып қалмай көше мен алаңдарға шығады. Алайда­ оның өзі мұрат еткен әділ де сенімі берік қоғамға әкеле қоюы шарт емес. Керісінше, оның орнын әдетте әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай бұрынғыдан бетер күйзеліс басып­ отырады. Олай болса, істі насырға шаптырмай сенім мәселесін қолға алу аман қалудың жолы екенін кеш түсін­бесек игі.

Автордың   пікірі  редакцияның ұстанымына  сай  келмеуі мүмкін.

 


ҰРЫҚ ДОНОРЛЫҒЫ ТЕКСІЗДІККЕ СОҚТЫРМАСЫН... PDF Print Email
Жаңалықтар - Мәселенің мәнісі
31.01.2019 12:45

Елімізде жасанды жолмен балалы болғыс­ы келетін әйелдерге ерлердің ұрығы жетпей жатыр. Әсіресе, қазақ  және орыс ұлтының до­норлары  тапшы. Бұл – бала таптыруға қауқарлы азаматтардың мүлдем  азайып кеткенінің көрінісі. Ұрық тапсыратын 100 азаматтың 10-12-сінің ғана денсаулығы қалыпты көрінеді. Міне, мәселе бала сүйгісі келетіндердің артқанын­ан емес, дені сау донорлардың аздығынан туынд­ап отыр. Ал оның сыртында жасанды ұрықтандырудың машақаты тағы тұр. Статистикаға сенсек, жыл сайын тек бір клиникада дәл осы жолмен 70 бала дүниеге келеді екен. «Қалайда балалы болсам» дейтін олардың жан жарасын түсінуге болады, әрине. Бірақ бізді алаңдататыны басқа. Дәл қазір елімізде бір донор өзінің аталық жасушасын 20 рет тапсыра алады.

Бұл – ертең еліміздің түкпір-түкпіріндегі 20 отбасыда бір әкеден тарайтын 20 ұл-қыз бойжетіп, ержетіп шығады деген сөз. Ал олардың кейбіреуі 20-30 жылдан­ кейін бір-бірімен кездейсоқ танысып, отасып жатса, не болмақ? Тексіздікке соқтыратын түйткілдің тіні қашан  тарқатылады?

Жалпы, бұл мәселенің көтерілгеніне де біраз уақыт болып қалды. Қоғам оған көзінің қиығымен қарағысы келсе де, бұл да бір ауызға алатын­ айтулы мәселеге айналып барады. Нақтырақ айтқанда, ер-азаматтардың жыл сайын белсіздікке ұшырауы көбейіп отыр. Мамандардың айтуынша, бұл еркектердің өмір сүру салтына тікелей байланысты екен. Дұрыс тамақтанбау, жұқпалы ауруға шалдығу, өздігінен емделу, қозғалыстың жоқтығы – осы проблемаға әкеліп жатыр.­ Дүниежүзілік денсаулық сақтау­ ұйымы белсіздіктің осындай 33 себебін тізіп көрсеткен. Яғни, балалы­ болғысы келген отбасылар осының кесірінен донорлық ұрықты алуға мәжбүр. Өкінішке қарай, қалай қиналсақ та, бұл тәсілге тыйым салуға ешкімнің құқы жоқ. Өйткені бұл заңмен бекітілген. Ұрық донор­лығы елімізд­е 20 жылдан бері қолданылып келеді. Қазақстанда мұнымен айналысатын 20-дан астам репродуктивті орталық бар. Бұл тәсілді таңдайтындар жылдан-жылға көбейіп келеді. Бұл тіпті дәрігерлердің өзін алаң­датып  отыр.

Елімізде 16 мыңнан астам ер-азамат белсіздікке шалдыққан. Демек, осынша отбасы  бала  сүю қабілетінен­ айырыл­ған. Еліміз  бойынша  жылына­ тек бір клиниканың өзінде дәл осы тәсілмен кемінде 60-70 бала туады. Ал біздегі донор­лар саны саусақпен санарлық. Де­мек­, осы санаулы донор­дан жыл сайын жүздеген бала дүниеге келіп жатыр.

– Қазақ ұлтының ұлттық коды – ең таза қаны еді. Енді ХХІ ғасырдың аяғында біздің ұлттық кодымыз жойы­лып кете ме деген қауіп бар. Мына түрімізбен кете берсек, соған жетеміз. Біз тексізденуге өзіміз жол беріп отырмыз. Донорды алсын­, әке болсын, ана болсын. Бірақ оны заңдастырып, қай елдің, кімнің баласы­н алып отырғанын білетін нақты факті­лері болсын. Бұл жерде оны жүйелі түрде заңдастыру керек. Осыны қол­ға алса, ағайынды екеудің бір-бірін алатын қасіретінен арыламыз деп ойлай­мын, - дейді белгілі драматург, «Тексіздер» шығарма­сының авторы Сая Қасымбек.

Иә, бізге келер басты қауіп донор туралы ақпараттың жасырын сақ­талуында болып отыр. Ұрық донорлығы кезінде гендегі психологиялық һәм физиологиялық ерекшеліктер балаға өтеді. Сондықтан дәрігерлер мұндай қадамға барар алдында қан тазалығын сақтауға баса мән беру қажетін  айтады.

Алайда ұрық донорлығын таңдайтындар тек ерлі-зайыптылар емес. Дені жалғыз басты қыздар мен әйелдер көрі­неді. Олар клиникаға келіп, каталогтан таңдаған жанына тап­сырыс бере алады. «Бойы 170 см, салма­ғы 68 келі. Шашының түсі қара, ішпейді, шекпейді, маманд­ығы қаржыгер. Кіші жүз. Әлім». Донор анкетасында бар болғаны осылай ғана жазылғ­ан мәліметтер көрсетіледі. Тіпті, донорға жүгінген ерлі-зайыптының өзі де болашақ балаларының әкесі кім екенін білуге хақысы жоқ. Міне, осы бір жан кемінде 20 рет донор­ бола алады. Демек осы бір жапыр­ақ қағаз өзінің тегінің кім екенін білмейтін тағы 20 баланың дүниеге келуіне себеп болады. Ал егер бір донор бірнеше клиникаға жасушасын өткізген болып шықса, бұл сан еселене түсуі мүмкін. Осы жерде жеті атадан аспайтын жауапкершілікті де ұмытып отырған жайымыз бар.

– Менің ұсынысым Қазақстан бо­йынша аталық және аналық ұрықтың жалғыз бір базасын құру керек. Сосын барлығы тек сол орталықтан ғана алып отыру керек. Донорлар да тек сол орталыққа тапсыру керек, - дейді репродуктолог-дәрігер  Алмаз Ибрагимов.

Егер бұлай жасайтын болсақ, құл­қынын ақша тескен кей донорларға бір емес, бірнеше рет аталық жасу­шасын тапсыруға тыйым салынар еді. Бұл мәселе Еуропа елдерінде әлдеқашан жолға қойылған. Мәселен, Ұлыбританияда бір донор тек 10 бала­ның биологиялық әкесі бола алады. Жаңа Зеландияда бір донордың аталық жасушасын төрт, Австра­лиядағы бес отбасыдан артық қолданбайды. Аталған елдерді алаңдатып отырған бір ғана мәселе екені белгілі. Ол – бір әкеден тараған жандардың бір-біріне үйленуінің алдын алу, ауру бала санын­ азайту. Ал жеті атадан аспайынша қыз алыспайтын қазақ үшін бұл мәселе жауап­кершілікті қажет етуі тиіс. Шариғатта жасанды ұрықтандырумен перзентті болуға бір жағ­дай­да ғана рұқсат етіледі. Ұрық, аналық жұмыртқа және жатыр некелі жұбайларға ғана тиесілі болуы шарт. Ал, неке болмаған жерде бұл зина жасаумен тең дейді мамандар. Еуропаның бірқатар мемлекеттерінде барынша ашықтық сақталған. Бала 16-ға тол­ғанда әкесінің кім екенін білуге құқы бар  көрінеді.

– Бір донордан 20 бала туғаннан кейін оны қолдануға болмайды деу дұрыс емес. Ал біздің елімізде халықтың саны сонша көп емес. Яғни, олардың бір-бірімен кездесу мүмкіндігі жоғары. Сол себепті бұл санды ең болмағанда екі есе азайту керек, - дейді «Экомед» орта­лығының директоры Салтанат Байқошқарова.

– Ұрық иесі белгісіз болған жағдайда­ ол жерде адамның тектілігіне нұқсан келеді. Шариғатта бұған қырағы қарайды. Өйткені дүниеге келген баланың тегі мәлім болуы керек.­ Құранда туған баланы өз әкесі­нің атымен атаңдар деген. Ұрықты беруіндегі мақсаты – ұрпақ сүйсін деген ниет. Оны басқа мақсат­тарға жұмсау шариғатта күнә болып есептеледі. Осы күндері өзінің ұрығын белгілі бір орындарға, мекемелерге өткізіп, сыйлау немесе ақша табу мақса­тында жасалып жатқан амал шариғатқа түбегейлі қайшы, – дейді «Салы молда» орталық мешітінің бас имамы Жасұлан Қарасайұлы.

Гүлжан  РАХМАН,

журналист,

Астана  қаласы

 


ЖАЛАҚЫСЫ – 13 МИЛЛИОН ТЕҢГЕ! PDF Print Email
Жаңалықтар - Тіршілік тіні
31.01.2019 12:20

Еңбегің сайлы болса, ішің майлы­ болар. Республика бойынша ең жоғары және ең төмен жалақын­ы кім алады? 2018 жылдың төртінші тоқсанындағы статис­тиканы Sputnik Қазақстан сайты жариялады.

Сонымен, елді елең еткізетін, талайлардың тәтті түсіне айналатын айлықты аталмыш басылымның мәліметінше, кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазу, қаржы және сақтандыру қызметі және өзге де өңдеу өнеркәсібі сала­ла­рындағы бас директор алатын болып шықты. Қанша дейсіз бе? 13 миллион 192,4 мың теңге!

Ал ең төменгі жалақы 15,6 мың теңгені білім беру және мемлекет­тік басқару  салаларындағы  үй-жайларды  жинап-тазалаушы  алады екен.

Салалық құрылымдағы ең үлкен атаулы жалақы карьерлерді қазу және өңдеу өнеркәсібінде тіркелген – 390,4 мың теңге. (Орташ­а республикалық деңгейден 2,2 есе жоғары).

* Қаржы және сақтандыру қызметі­нде – 364,7 мың теңге  (2,1 есе  жоғары),

* Кәсіби, ғылыми және тех­ни­калық  қызметте – 332,5 мың теңге­ (1,9  есе  жоғары),

* Ақпарат және байланыс саласында – 261,7 мың теңге (1,5 есе жоғары),

* Құрылыс саласында – 227,5 мың  теңге  (1,3 есе жоғары).

Ең  төменгі атаулы жалақы 107,9 мың теңгені білім беру қызметкерлері алады екен. Бұл республика бойынша орта көрсеткіш­тен 38,7 пайызға төмен көрінеді.

Аймақтар бойынша ең жоғары жалақы Атырау облысында – 320,5 мың теңге. Бұл орташа респуб­ликалық көрсеткіштен шамамен 1,8  есе  жоғары.

Түркістан облысында 109,7 мың теңге, республика бойынша орташа деңгейден 37,7 пайызға төмен.

Жұрттың қалтасына түсер қаражат­ын санап, айды аспанға шығару мақсатымыз емес. Еңбе­гіне қарай өнбегі. Десе де, орташа айлық мөлшері әлеуметтің әлеуе­тін саралауға септігін тигізеді. Қалың бұқараның тұрмыстық жағдай­ын бағамдауға мүмкіндік береді. Осы тұста «сананы тұрмыс билейді» деген тәмсіл еріксіз ойға оралып тұр. Бұл сөздің қашан, қайда пайда болғаны беймәлім, бірақ ел арасында жиі еститін тіркесімізге  айналды. Қазір бұқара­ 50 теңгеге нан ала ма, әлде газет сатып алғанды құп көре ме? Айлығыңыз шайлығыңыздан артылса, нұр үстіне нұр. «Жалақым жоғары» деп кім айта алады?..

Ж.БАҒЛАН

 


ТУЫСЫ ЖАМАНДЫ ТҮЙЕ ҮСТІНДЕ ИТ ҚАБАДЫ PDF Print Email
Жаңалықтар - Құқық құрығы
31.01.2019 11:55

БАЛАНЫ   КІШКЕНТАЙЫНДА ҚАЛАЙ   БАР,

СОЛАЙ   ЖАҚСЫ  КӨРУ  КЕРЕК

Менің өзімнен 4 жас кіші туысқан інім бар. Мектеп қабырғасында  өте  нашар­ оқыды. Үштіктен гөрі екілігі көп болатын. Кішкентайындағы бұзықтығы бір бөлек. Аулада тұрып көшеде кетіп бара жатқан көліктерге тас лақтыратын. Кейде тіпті терезелерін сындырып, талай ұрыс та естіді. Үлкендер жағы ұрысты, бірақ болмады. Қайталай беретін. Енді бірде таппай қалатынбыз. Барлық достарын, барады-ау деген жерлерді аралап шығатын едік. Жоқ. Сонда асықпай, кешкі­лік компьютерлік клубтан кеп тұратын. Содан кейін де талай сол жерден таптық.

Өзіне берілген бағалы сыйлықтарды өзі қызыққан болмашы заттарға ауыстыра салатыны тағы бар. Ойлан­байды. Бір сөзбен айтқанда, өзі нені қалайды, соны істейтін. Бір жағынан, анасы (әкесі қайтыс болып кеткен) күндіз-түні жұмыста болғандықтан, көбіне әже мейірімі себепкер болды ма деген де ой келеді. Көрегенділігі көп кейуана қанша бұзықтық жасаса да немересін ұрғызбайтын. Ал 9-сыныпты бітір­генде, тәртіпсіз, төмен оқитын оқушыларды мектептің қуатын әдеті емес пе? «Балаларыңызды колледжге беріңіздер» деді. Қой­шы, содан не керек, әлгі бала колледжг­е түсіп, дін жолына бет бұрды. Ортасын түзеді. Жақсы жора-жолдастар тапты. Шүкір, қазір Құранды жатқа біледі. Өте сауат­ты. Иманды. Иманы берік қызды қолына қондырды. Бір қызы бар. Анасына қарайлап отыр. Ал, ең бастысы, әжесі өмірден өтерде дем салған да өзі. Сұрақ? Неге ол бүгінгі топтасып төбелесіп жүретін жас­тардың санатында емес? Тым бұзық әрі сабақ­қа құлықсыз болды ғой. Неге ол қатыгез балалардың санын көбейтіп кетпеді? Себебі, оны кішкентайында қалай бар, солай жақсы  көрді.

Психология ғылымдарының докторы Әлия Төлегенова бүгінгі бала тәрбиесіне қатысты жүргізген семинар-тренингтерінде дәл осыны үндейді. «Ата-ана бала болмысын сол күйі қабылдап, оны қандай жағдай­ болмасын шексіз жақсы көретіндігін, яғни сүйіспеншілігін сездіртуі қажет, оның сенімді серігін­е айналуы керек. Себебі бала психологиясында «ата-анам мені тілалғыштығым үшін ғана жақсы көреді», «қателік жасасам, кешірмейді» немесе «сүйіспеншілігіне сызат түседі» деген сыңаржақ ой қалыптасуы мүмкін екендігін айтады. Салдарынан қанша күшті тәрбиелеп отырсаңыз да, қасында сіз жоқта не сыртта білдіртпей, жасыры­н түрде бұзықтық жасап, үйде «тәртіпті» болып көрінуді әдетке­  айналдыруы  ғажап  емес.

 

БАЛАНЫҢ   ЖАҚСЫ

БОЛМАҒЫ АТА-АНАҒА

БАЙЛАНЫСТЫ

«Әке – балаға сыншы» дейді қазақ. Шыныменде баланың мақсат-мұраттарын айқындап, оған бағыт­ көрсетіп беретін бірден-бір жан – оның әкесі. Сондықтан кейбір маңызды істерде әке баласын өзімен бірге ала жүріп, оған оң мен солын, ақ пен қараны таны­тқаны абзал. Сондай-ақ, ұл баланы­ үй жұмыстарына да аралас­тырған жөн. Қарындастарына көмектесу де артықтық етпейді. Әкімсіз, ақсақалсыз ауыл болмайтыны секілді, ақылшысыз әулет болмайды. Ал ол ақылшы кім? Әрине, отбасында әуелі әкесі. Филология ғылымдарының кандидаты Омар Жәлелдің «Бүгінгі балалар ұялмайды, себебі ұялмайтын шешелерден туып жатыр» дегені бар еді. Яғни, баланың жақсы болмағы тікелей ата-анасына байланысты екенін айтады. «Абай «Туғызған ата-ана жоқ, туғызарлық бала жоқ» дейді. Баланың жақсы болмағы ата-анаға байланысты, нақтырақ айтсақ, ата-ананың тікелей байланысты екенін айтып отыр. Байқап отырғанымыздай Абай тек «анаға» байланысты деп отырған жоқ, «атаны» қоса айтып отыр. Сонда, қазақша айтсақ, баланың жақсы болмағы атаның күшіне (шаһуатына), ананың жатырына байланы­сты болмақ. Осыдан келіп, «туу», «туғызу», «туысы» деген баланың сапасын анықтайтын ұғымдар пайда болады. Қазіргі қазақ «туысы» сөзін мүлдем түсінбейтін болды: ол не, «родственник» пе дейді? Осының бәрі қазақтықтан мүлдем алыстап кеткендігіміздің салдары. Әйтпесе, бұрынғы қазақ бір адамға риза бол­ғанда­, «Па, шіркін! Тусаң ту!» деп айғай­лайтынын неге ұмытып қалдық? Немесе қазақта мынадай мақал бар: «Бітісі жаман қамысты су ішінде өрт алады, туысы жаманды түйе үстінде ит қабады». Дана қазақ болуы мүмкін емес нәрсеге тіреп, мәселені ақылға сыйымсыз  (абсурд) жағдайда жет­кізіп отыр. Туысы жаман адамның сүрінбейтін  жерден  сүрінетінін, қателеспейтін жерден қателесетінін айтып­ отыр. Ал біз қит етсе, «нағашы­сына тартқан ғой» дейміз. Өзімізден көрмейміз, кінәні өзімізден іздемей­міз, өзгеге жаба саламыз. «Жақсы ісінен көреді, жаман кісіден көреді» деген мақалды ұқпаймыз, ұққымыз келмейді» дегені бар. Жөн-ақ. Көбін­де екі бала төбелесіп не ұрсысып қалса, ата-аналары өз балаларының сөзін сөйлеп, жақтап шығатыны өтірік емес. «Өзі бастапты ғой» деген сөзді алдыға тартып, ақтап алғысы келеді­. «Қарға баласын «аппағым» дейді» демекші, қанша жерден бұзықтық жасап тұрса да, кінәлілер қата­рына қосқысы жоқ. Ал бұл баланың одан кейін де «менікі дұрыс екен» деген­ ой қалыптастыруына әкеліп соғуы әбден мүмкін. Салдарынан соңғы кезде әлеуметтік желіге тарап кеткен жасөспірімдер арасындағы кикілжі­ңдердің, жалғызға топтың жабыл­ғаны секілді бейнежазбалардың көбейетіні анық. Естеріңізде болса, әлеуметтік желілердің бірінде дәретханада ұл баланы соққыға жыққаны­ туралы видео тарап кеткен болатын. Кейіннен бұл видеоның Қызылорда қаласы мектептерінің бірінде болғаны анықталды. Бұл Түркістан облысындағы жағдайдан кейін жария болған дүние еді. Бірақ, ІІМ баспасөз хатшысы Алмас Садубаев­тың айтуынша, Қызыл­ордадағы бұл оқиға осыдан бір жыл бұрын  болған  екен.

– Полиция видео бойынша тексеру жүргізіп, соққыға жыққан жас­өспірімдерді және оқиғаны видеоға түсіргендерді анықтаған. Ол оқиға бір жыл бұрын, 2018 жылы 10 қаңтарда Қызылордада болғаны анықталды. Ол кезде жәбірленген оқушының ата-анасы полицияға арызданбаған. Оқиға бойынша Қылмыстық кодекс­тің 293-бабының 2-бөлімі (бұзақылық) бойынша соталды тергеу бас­талды,- деді А. Садубаев.

 

ТОПТАСЫП   ҚЫЛМЫС

ЖАСАҒАНДАРДЫҢ   ӨЗІНЕ

ДЕГЕН   СЕНІМДІЛІГІ   ТӨМЕН

Осылайша Қазақстан мектеп­теріндегі әлімжеттік туралы бір аптада­ екі видео таралып кетті. Қаламызға қатыс­ты әлгі бұзықтық жасаған бозбаланың қай мектептің оқушысы екенін білу үшін қалалық білім бөлі­міне хабарласқанымызда, жауап беруде­н түрлі себептер айтып жалтарды. Әуелі бөлім басшысы, одан кейін сондағы жауапты маман бастарын ала қашқаны өтірік емес. Тіпті, ресми түрде жалғыз ғана «Қай мектептің оқушысы болғандығын» сұрап хат та жаздық. Өкініштісі, бір ғана сол сұраққа  жауап  келе қоймады. Ал білім бөлімінің баспасөз хатшысы Бақыт Бектібайқызы ол баланың бүгінгі таңда колледж студенті екенін, бұзақылық жасаған уақытта мектеп оқушысы болғанын айтып қалды. Қызылорда облысы Полиция департаментіне де ресми хат жолдадық. Онда да қай мектептің оқушысы екенін, ол кездегі мектеп инспекторының кім болғанын білгіміз келді. Бірақ, бәріңіз білетіндей, сол баяғы тергеу ісінің құпиялылығына байланысты артық ақпарат берілмеді. Тек ІІМ  баспасөз  қызметі таратқан ақпаратты  ғана  мәлімдеді.

Қызылорда облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотын­ың төрағасы Қ.Абдуллаев өзінің бір мақаласында «Қылмысқа барған жасөспірімдерге топ құру, топ болып әрекет ету тән. Осындай жасөспірімдер ересек кісілермен салысты­рғанда жалғыз өзі қылмыс жасауға өте сирек баратындығы практикалық тұрғыдан дәлелденген. Бұдан олардың өз-өзіне сенбеуі ғана емес, сонымен қатар олардың достық жөніндегі түсініктері теріс бағытқа ие болғанын және осындай достыққа ұмтылатындығын да бай­қауға болады» деген еді. Рас, әйтпесе бірі екіншісін ұрып тұрғанда, ажыратудың орнына видеоға түсіріп жатқанның түсінігі «досыма көмектесіп жатырмынмен» шектеліп тұрғаны ғой. Сондықтан олардың да жазасы жеңіл болмауы керек деп ойлаймыз.­

 

КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРҒА ҚАРСЫ   ЖАСАЛЫНҒАН

ҚЫЛМЫС  АЗАЙМАЙ  ТҰР

ҚР Бас прокуратура жанындағы Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитет (Qamqor.kz) сайтындағы ақпаратқа сүйенсек, 2018 жылы еліміз бойынша барлығы 292 286 құқықбұзушылық (қылмыс) жасалыныпты (оның 823-і – адам өлімі). Оның ішінде 2125-і кәмелет жасқа толмаған бала­ларға қатысты жасалынған. Айта кетей­ік, сол 2125-інің 32-сі адам өлімімен аяқталған екен. Ал жалпы құқықбұзушылықтың (292286-сы­ның) 7655-і (27-сі адам өлімімен аяқталған) біздің облысымызға тиесі­лі. Ал соның 61-і – кәмелетке толмағандарға қарсы жасалынған қылмыс. Екеуі қайтыс болған. Өкінішке қарай, кәмелетке толмағандарға қатысты жасалынған қылмыстың соңғы 3 жылдағы статистикасы көңіл көншітпей тұр. Мысалы­, 2016 жылы бұл көрсеткіш облысымыз бойынша 51 (тек кәмелетке толмағандарға қатыстысын айтып отырмыз) және ешқандай адам өлімі болмаған болса, 2017 жылы 60 және 1 адам өлімімен аяқталған. Көбеймесе, азаймапты. 2018 жылдағыны жоғарыда айтып кеттік. Әрине, бәрін тіреп әкеп құқық қорғау  органдарының  маманда­рына  жүктеп қоюға болмайды. Бұған жоғар­ыда айтып өткендей ата-ана, жора-жолдастары, арала­сатын  ортасы  да жауапты.

ТҮЙІН. «Жапырақ тамырдан нәр алады» дейді қазақ. Бүгінгі өсіріп отырған ұрпағың – ертеңгі ел болашағы. Ал ол ұлағатты болсын десең, дұрыс бағытта тәлім алуына әке де, ана да бірдей жауапты екенін ұмытпау керек. Бірақ еңбек етуге ебі жоқ, сылбыр жүріске салынған, қолынан ұялы телефон түспейтін кей әкелердің балаларына қандай тәрбие беретіні ойлантады. Сондай-ақ, кез келген құнды нәрсе, ең алдымен, адам баласының арманынан идея ретінде, сонан соң зат ретінде түсетіні секілді, жақсы бала да алдымен ата-ананың арманынан идея ретінде дүниеге келіп, содан кейін ғана жарық өмірге тіршілік иесі ретінде келеді екен. Ал қазіргі қазақ жасы иманды ұрпақты армандай ма? Армандаумен туған балалар бар ма өзі? Қайдам. Біз байлық пен дәулетті, атақ пен мансапты алғашқы орындарға қойып кеткен секілдіміз. Соларға жетіп, мақсатымыздың орындалғанына ғана қуанып жүргендейміз. Омар Жәлелұлы «Жақсы» атты кітабында «Қазақ ғұламасы Мәшһүр Жүсіп «Біздің ата-бабаларымыздың бәрі Жақсы, бәрі Әулие өткен. Себебі – олардың жүрегінде ғаллат (дүниеге деген махаббат) болмаған» дейді. Ал шын Жақсы «малым – Жанымның садағасы, жаным – Арымның садағасы» деп өмір сүреді. Ал Жақсы болудың бірінші шарты – Жақсылармен бірге жүру: «Жақсымен бірге жүрсең – Жақсы боласың, Жаманмен бірге жүрсең – жын ұрып бақсы боларсың» деген екен.

Жансая  ЕЛУБАЙҚЫЗЫ

 


ТОҒЫЗҚҰМАЛАҚТА МИЛЛИОНДАҒАН НҰСҚА БАР PDF Print Email
Жаңалықтар - Сергек
31.01.2019 11:46

Бексұлтан  БОСТАНДЫҚОВ,

тоғызқұмалақтан  жастар  арасындағы

Азия  чемпионы:


Бүгінде Бексұлтанның шыққан өз биігі, өз белесі бар. Тақта үстіндегі тартыстан тайсалмайтын тоғызқұмалақшының талабы таудай.

Ақтөбедегі аламанға аттанарда ақжол тілеп, «асығың алшысынан түссін» деп айтқанбыз. Сірә, Сыр намысы жолында сыр бермейтінін білсек керек, сенімге селкеу түспеді. Біз де жолымыздан жаңылмай, жеңімпазбен жолығып, жап-жақсы сұхбат жүргізейік деп шештік.

- Бексұлтан, жеңіс құтты болсын! Алды­мен­  жарыс  туралы  айта  кетсең...

- Көп-көп рақмет! Біз барған ерлер арасын­дағы ҚР чемпионаты Ақтөбе қаласында өтті. 13 команда қатысқан ел бірін­шілігінде Қызылорда облысы жалпыкомандалық есепте 1-орыннан көрінді. Шымкент қаласы – екінші, Павлодар облысы үшінші орынды иеленді. Негізі басты қарсылас­тарымыз Ақтөбе мен Түркістан құрамалары­ болатын. Олармен орта жолда шеберлік байқасып, айқын басымдықпен жеңдік.

Жалпы, Ақтөбеге бапкерлік құрам жастард­ы алып барды деуге әбден болады. Сенім ақталды. Соның арқасында 4 спортшымыз: Ермұхамед Әләйдар, Рауан Ыбрай­, Асылбек Қаржаубаев, Дамир Ахметовт­ер ҚР спорт шебері нормативін орындады.

- Алдағы жарыстарға дайындық қалай? Қандай турнирлер күтіп тұр?

- 14-20 ақпан аралығында Көкшетауда әйелдер арасындағы ҚР командалық чемпионаты өтеді. Оған да облыс құрамасы барады. Одан өзге мемлекет және қоғам қайраткері Н.Ергешбаевты еске алуға арналғ­ан халықаралық турнир ұйымдас­тырылады. Сосын Түркістан облысында тоғызқұмалақтан ҚР кубогы өтпек. Ең басты­сы, сәуір-мамыр айларында 5-ші әлем чемпионаты жалауын желбіретеді. Барлық жарыстардан жүлделі қайтуды мақсат тұтамыз. Осы жолда еңбек етіп жатырмы­з. Әлем чемпионатында өзім халықаралы­қ  дәрежедегі спорт шебері нормативін  орындауым  керек.

- Тоғызқұмалақ спортына қалай келдің?

- Тоғызқұмалақты ең алғаш мектеп қабырғасында үйрендім. Тұрғанбай Бол­ғанбайұлы  деген  ағайымның  септігі бол­ды­. Алғашында мектепішілік турнирлерге қатыссақ, араға ай салмастан аудандық жарыстарға да жарап қалыппыз. Мен барған алғашқы үлкен жарыс Шиелі ауданында өтті. Бір ғана ұпай еншілеп қайтқаным есімде (күліп). Десе де, бұл мені қайрады, шыңдады. Кейін аудандық, облыстық жарыст­арда  үздік саналып, республикалық­ додаларда бақ  сынап жүрдім.

Жаңа айтып өткенімдей, алғашқы ұстазым­ Тұрғанбай Болғанбайұлының тоғызқұм­алақ спортына келуіме ықпалы болды. Қазір ол кісі өмірден өтіп кетті (күрсініп). Одан кейін Хәкімжан Елеусінов ағайымның еңбегі зор. Әрдайым білгенімен бөлісіп, ақыл-кеңесін аямай отырады.

- Жалпы, облыстағы тоғызқұмалақ спор­тына деген қолдау қаншалықты деңгейде?

- Қолдау жаман емес. Мысалы, былтыр­ біз  Ақтөбе қаласындағы спартакиададан 1-орын алғанда Түркия еліне баруға мүм­кіндік жасалды. Шетелдегі жарыстарға баруға­ мүмкіндік бар. Жақсы нәтиже көр­сеткен спортшыларға арнайы стипен­диялар тағайындалады. Мысалы, мен Азия чем­пионатынан 1-орын алған кезімде облыс­ әкімінің бір реттік стипендиясы бұйырды. Қолдаудың қай түрі болмасын, адамды жігерлендіреді, құлшынысын арттырад­ы.

- Меніңше,  тоғызқұмалаққа  ұлттық спорт деп ғана қарау оның аясын тарылтатын  сияқты. Қалай  ойлайсың?

- Иә, мұнымен келісуге болады. Өз басым­ тоғызқұмалақты шахматтан артық көрмесем, кем санамаймын. Өйткені, тоғызқұм­алақтағы бір ойында миллиондаған нұсқа бар. Өте күрделі. Шахматтағы фигуралар ойыннан шығып қалғанда, тақта­ үстіндегі тартысын жалғастыра алмайды­. Мұнда бүкіл тастар соңына дейін ойында қалады. Тоғызқұмалақты тек ұлттық ойын ғана емес, шахмат секілді әлемдік ойын деп қараған жөн. Сол деңгейге көтерілсе деймін. Бірақ, бұл қазіргі тоғызқұмалақ шарасыз күйде деген сөз емес. Осы күні Чехияда жылына екі рет тоғызқұмалақ турнирі ұйымдастырылады. Швейцария, Түркия, Венгрия секілді елдерд­е халықаралық турнирлер өтіп жүр. Жыл өткен сайын олардың қатары да, деңгейі де өскені байқалады. Енді ол жақтарда арнайы мектептер ашылып, жастарды бау­лыса деген ойым бар. Себебі, ойыншылардың көбісі үлкендер болып отыр. Қазіргі күні әлемдік жарыстарда қырғыздар, моңғолдар бізге жап-жақсы қарсылас. Бұл сол жерлердегі мектептердің әсері болса керек.

- Облыстағы жас тоғызқұмалақшылар туралы не айтасың? Жастардың қарқыны­ қалай?

- Негізі  тоғызқұмалақта жас ешқандай рөл атқармайды. Барлығы адамның ойлау жүйесіне, қабілетіне байланысты. Біздің жастардың қарқыны өте жоғары. Мысалы, біз Азия чемпионатында 10 медаль алдық. Жастар деген өте көп. Оның үстіне жыл сайын­ жаңа есімдермен толығып жатыр.­

- Биыл  қателеспесем, тоғызқұмалақтан 5-ші рет әлем чемпионаты өтеді. Ел құра­масының, облыс  спортшыларының  әлеуеті қалай?

- Әлем чемпионатына қыздардан Ақерке Кенжебекова, Ұлдана Махамбетамин секілді тоғызқұмалақшылар қатысса, ұлдардан мен барамын. Біздер тоғызқұмалақтың рапид түрінен бақ сынаймыз. Және өзіміздің жаттықтырушымыз Хәкімжан Елеусінов блиц (шапшаң ойналатын түрі) түрінен қатысады. Қазір дайындығымыз жақсы. Қазақстан құрамасының да дайын­дығы өте жоғары. Өз ісінің мамандары, кәсіпқой ойыншылар тұрғанда қорқатын ештеңе жоқ деп ойлаймын. Жақсы өнер көрсетуге тырысамыз.

- Дайындық жұмыстарын қалай жүргі­зесің? Ішкі  дайындық  дегендей...

- Жыл соңында өз-өзіме есеп беремін. Ойындарыма сараптама жасаймын. «Кімнен ұтылдым», «қалай және ойынның қай уақытында?» деген секілді сауалдардың жауабын шешімімен қоса табуға тырыса­мын. Сосын әр ойынды жазбаша жүргіземін. Өзім физикалық дайындықты қатты қолдаймын. Ойында 3-4 сағаттап отыратын кездер болады. Адамның миы тез шаршайды ғой, энергия жоғалтады. Бас шаршаған соң, басқа дене мүшенің қа­лыпты жұмыс істемейтіні анық. Сондықтан, жан-жақты жұмыс жүргіземін. Жүзу, жүгіру секілді шыдамдылыққа баулитын спорт  түрлеріне  назар  аударамын.

- Тоғызқұмалақты интернеттен жүктеп алуға болады. Бұл өз кезегінде оның тара­луын арттыратыны  сөзсіз  ғой.

- Иә, бұл бағдарламалармен де жұмыс жүргіземіз. Олардың жүктелуі де артып келе­ді. Ойыншы ретінде мені қуантады. Онымен қоса, ол үйренемін деген адамға таптырмас мүмкіндік. Деңгейі де төмен емес. Қазір тоғызқұмалақты онлайн ойнау­ға да болады. Сайттар арқылы да ойнауға мүмкіндік бар. Байқағаным, онда шетел­діктер көп отырады. Қорыта айтқанда, мұндай бағдарламалардың шығып жат­қаны тоғызқұмалақтың дамуына айтарлықтай өз үлесін тигізеді.

- Рақмет, Бексұлтан! Жеңісті күндер көп болсын!

Сұхбаттасқан  Рыскелді  ЖАХМАН

 


АТҚА МІНУ – ӨЗ-ӨЗІМІЗДІ ТАНУ PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
31.01.2019 11:41

«Атқа мінген кезімде мен өз басым, Тақта отырған адамды менсінбеймін» деп келетін өлең жолдары бар еді. Иә, бір оқығанда менменсіну, өркөкіректік байқалатындай. Мен бірақ мұны басқаша­ түсіндім. Жердің кеңдігі, жылқы­ның ерлігі деп те айтуға болады. Қазақтың қанында жылқыға деген жылылы­қ бар. Бір-біріне «Ат жалын тартып мінерің аман болсын» дейтін қазақ, бір-бірінен ат құйрығын оңай кесісе салар ма? Ат шаптырым жердегі ағайынымен байланысты ат басындай алтынмен айырбастамағаны тағы бар.

Қамбар батырды Қарақасқасыз, Алпамыс­ты Байшұбарсыз, Қобыландыны Тайбурылсыз, Ақан серіні Құлагерсіз елестету мүмкін бе? Иә деп иек қаққаннан, жоқ деп басты шайқау көп болар. Ендеше, қазақты да жылқысыз елестету мүмкін емес. Жалпы алғанда жылқы жайлы теңеу де, тіркес те, мақал да, барлығы-барлығы  көп.

Ертеде бip аттың тұсауын ұрлаған адамға Төле  би ер тармағы үшін  бір бесті айып төлеуді бұйырады. Төле бидің үлкен айып кесуі ел ішінде мынандай істің болашақта жайылмауын көздеген болатын. Тіпті, одан да ауыр жаза қолданған деген де мәліметтер кездесе­ді. Халық есінде бұл билік: «Тұсау ат сақтайды, ат ер сақтайды, ер ел  сақтайды»  деген сөзі арқылы атадан балаға мұра болып келеді. Түсінгенге бұл  да  өнеге.

Өткен аптада Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі Елбасы Н.Назарба­евтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты сараптамалық бағдарламасы аясында С.Айтбаев атындағы Көр­кемсурет галереясында «Ұлы дала елінің тұғырлы тарихы» атты көрме ұйымдастырды. Көрменің мақсаты – атқа міну мәдениеті кешегі бабаларымыз үшін әлемді аузына қаратқан айтулы оқиға болса, бүгін сол бабалардың ұрпағы аттың оң-терісін ажырата білгенін түсіндіру, көрме арқылы жастардың жылқыға деген құрметін арттыра білу, атқа міну мәдениетін санаға сіңіру. Қазақ қоғамындағы жылқының қадір-қасиетін жас ұрпаққа ұғындыруды көздеген шараға зиялы қауым өкілдері, жергілікті қылқалам және қолөнер шеберл­ері  қатысты.

Көрмені облыс әкімінің орын­басары Руслан Рүстемов ашып, Елбасы Н.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты сараптамалық бағдарла­масы, оның  жүзеге  асырылуы жайлы ой  бөлісті.

- Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласында атқа міну мәдениеті туралы айтылды. Жалпы, біздің  халықтың  өмірінде  жылқының орны  ерекше. Ата-бабаларымыз  ең  алғаш­ рет атты қолға үйретті. Бізде жылқымен бітеқайнасқан қадір-қасиет бар. Б.Момыш­ұлы «Ұшқан ұя» деген кітабында қазақтың атқа мінуден айырылып бара жатқанын кейіпкер арқылы еске салад­ы. Одан бері қаншама уақыт өтті. Расында біз алыстап қалдық. Бүгінгі шара жас буын үшін өте қажетті. Ұйымдас­тырған музей ұжымына алғы­сымызды  білдіреміз! - деді ол.

Батыр Баукеңнен алыстамай тұр­ғанда тағы да айталық. Жазушы Әзілхан Нұршайықов «Ақиқат пен аңыз» атты кітабында Бауыржанның жылқыға деген­ жанашырлығын жазады. Өзі мінетін ақбоз аттың үстіне, жабудың астына күлеңкіні қаптайды. Суық жел мен сықырлаған аязда қара басының ғана емес, жылқының да жанын ойла­ғаны  өзгелерге  сабақ  болыпты.

Көрмеге Қызылорда қаласының тұр­ғыны, жеке коллекционер, ХVIII ғасырдан сақталып келе жатқан күміс ер-тұр­ман әбзелдерін жинаушы, бәйге атын ұстап-баптаушы Қожабек Бөлебайұлы да қатысып, заттарын қойды.

- Ел Президентінің мақаласы осы күні қоғамда жақсы талқыланып жатыр. Соның бір тарауында ат ұстау, міну, ертте­у деген тақырыптар айтылған. «Ат – ердің қанаты» демекші, қазақ халқы­  жылқысыз өз өмірін елестете алмай­ды, кез келген тұрмыс-тіршілігін осымен байланыстырады. Сусыны да, еті де пайдалы. Мінсең спорт, ауру-сырқаудан да ада боласың. Айта берсек,  өте  көп, - деді  ақсақал.

Көрме екі топтамадан тұрды: біріншісі – ежелден ат баптаған қазақтар жаһандық мәдениетті дамытуға үлес қосқаны жайлы баяндалатын фото­суреттер және екіншісі – Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі қорында сақталған ат әбзелдері, киім үлгілері, этнографиялық бұйымдар, тұрмыстық заттар және ер қаруы бес қару, атқа міну мәдениетінің тарихына қатысты  суреттер.

- Жылқы қазақтың ажырамас бір бөлігі  деп  білемін. Ертеде жігітті атына­  қарап  танитын  болған. Жылқы сол уақыттағы мінсе көлігі, жесе тағамы, ішсе сусыны еді ғой. Шыны керек, біздің буын жылқыдан мүлдем алыстап барады. Мұндай шаралардың ықпалы арқыл­ы ата-бабамыздың тұрмыс-тір­шілігімен жете танысып, атқа міну мәдениетіне қайта оралуымыз керек. Қазір  атқа  мінудің  денсаулыққа пай­дасы­ дәлелденіп болды емес пе? - дейді Қорқы­т ата атындағы ҚМУ-дың 2-курс студент­і, көрмені тамашалаушы Жаһанге­р  Жақыпбек.

Көрмеге Сыр бойы суретшілерінің жылқы тақырыбына арнаған туын­дылары да қойылды. Сондай-ақ, атақты­ суретші Әбілхан Қастеевтің қолымен салынған «Бүркітші» картинасы да көрменің төрінен көрініс тапты. Жалпы­ алғанда көрмеде жылқыға қатысты барлық­ деректер қамтылып, көптеген заттар қойылған. Көрме жұмысы 15 ақ­панға  дейін сағат 9:00-19:00 аралы­ғын­да жұмыс  істейді.

Рыскелді  ЖАХМАН

 


БІЗГЕ СӨЗ ЕМЕС, НӘТИЖЕ КЕРЕК PDF Print Email
Жаңалықтар - Арнайы беттер
31.01.2019 11:32

Әдеттегідей облыстық басқарма басшылары жапа-тармағай жылды қорытындылап жатыр. Есепті жиында атқарған жұмысыңды көрсетіп, алдағы жоспарлар жөнінде айтылады ғой. Бұған басқарма басшылары басымен жауапты. Десе де, өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен бұл жолғы брифингке облыстық ауыл шаруашылығы, облыстық табиғи ресурстар  және  табиғат пайдалануды реттеу, облыстық ветеринария басқармалары басшыларының орынбасарлары келіпті. «Орынбасары басшының орнын қаншалықты баса алады екен?» деп біз отырмыз. Ашығын айтайық, барлығы да ісіне жауапты шығар, дей тұрғанмен, олардың сөзге шорқақ екендігін анық байқадық. Баяндамадан бас көтеріп, көсіле сөйлегендері шамалы. Асылында, мұның бәрі де тәжірибемен келетін дүние ғой деп өзімізді жұбаттық. Дегенмен, бізге сөз емес, жыл ішінде нендей жұмыстардың тамамдалғаны маңызды.

Әңгіменің әлқиссасын ауыл шаруашылығы бас­қар­масы басшысының орын­басары Сейілбек Нұ­рым­бетов бастады. Асыраушы сала­да толайым табыстардың барын айтып, біраз шаруаның беті қайтқанын жеткізді. Негізгі қорға тар­тылған ин­вестиция 5745,0 млн теңгені құрап, 2017 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 4 пайызға өсім алған. Ал, былтыр облыста 96,6 млрд теңгенің  өнімі  өндіріліпті.

– Тамақ өнімдерін өндіруге негізгі капиталға 883,2 млн теңге инвестиция салынды. 2018 жылы аймақта 184 мың гектар жерге ауыл шаруашылығы дақылдары орналас­тарылды. Оның ішінде дәнді дақылдар – 95,3 мың га, майлы­ дақылдар – 10,3 мың га, малазықтық дақылдар – 61,5 мың га, картоп, көкөніс, бақша дақылдары – 17,4 мың га, күріш 87,3 мың гектар жерге егілді,- деді Сейілбек Серғазыұлы.

Былтыр облыста су тапшылығы  болғаны  белгілі. Бұған  қарамастан,  күріш­тен – 473422 тонна, күздік бидайдан – 7483 тонна, арпада­н – 368 тонна, тарыдан 1766 тонна өнім алын­ған. Ел үкіметі үнемі экспорттық әлеуетті арттыруға баса назар аударып отыр. Бұл бағытта атқар­ылған жұмыстар да аз емес. Айталық, 2013 жылы Қызылорда облысы сыртқы нарыққа 3 өнім шығарса, қазір 15 түрлі тауарды шетел асыруда.

Сейілбек Серғазыұлы биыл облыста асыраушы салағ­а серпін беретін 9 жобаны іске қосу жоспарланғанын жеткізіп, алда атқарылар шаруа­лардың шаш етектен екендігін айтты. Дегенмен, неге екенін қайдам, ол баяндамасында «Дипломмен ауылға» бағдарламасының қалай жүзеге асып жатқан­дығына тоқталмады. «Бұл бағдарламаның орындалу барысы­  қай  ауданда  төмен?» деп сауал қойдық. Аз-кем күмілжіп қалғанын да көрдік. Шамасы, бұл сауалға дайындықсыз келген-ау деп топшыладық. Яғни, алдындағы ақ параққа жазылған сан­дарды оқып беріп, құтыл­ған­ды  жөн  көрді.

– 2018 жылы ауылдық елді мекендерге барып жұмысқа орналасқан білім, денсаулық сақтау, мәдениет, спорт, әлеуме­ттік қамсыздандыру, агроөнеркәсіптік кешен салаcы бойынша 279 маманға бір жолғы көтерме жәрдем­ақы төлеуге 265,7 млн теңге, жеңілдетілген несиемен тұрғын үй алуға немесе салуға 386 маманға 1 405,8 млн теңге бөлінді. Бұл ба­ғыттағы жұмыстарға респуб­ликалық бюджеттен 1 млрд 905 млн теңге қаржы қарал­ған,- деді Сейілбек Нұрым­бетов. Ал біздің әлгі сауалымызға бар болғаны:

– Өңірдегі барлық аудандар тиісті жұмыстарды ат­қаруда. Аудандар бойынша қосымша ақпаратты жол­даймыз,- деп қысқа қайырды.

Брифингте облыстық ветер­инария басқармасы басшысының орынбасары Бер­лі­бек Ахмет өз саласында қандай шаруалардың шешіл­ге­нін айтты. Былтыр аймақта эпизоотиялық тұрақтылықты сақтау мақсатында республикалық қазынадан 5190,4 мың доза және энзоотиялық ауруларға қарсы облыстық бюджеттен 641 мың доза ветеринариялық препараттар сатып алынған. Олар аймаққа белгіле­нген мерзім ішінде жеткізілген.

– Биыл берілген тап­сырмаға  сәйкес  аса  қауіпті 14 түрлі жұқпалы ауруларға қарсы 5031,8 мың доза ветеринариялық препараттар бөлінбек. Бүгінгі таңда оларды тасымалдау қызметі бо­йынша мемлекеттік сатып алу конкурсы өтіп, жеңімпаз анықталды. Сарып (бруцеллез) ауруына қарсы диагностикалық тексеру нәтиже­сінде 57 бас мүйізді ірі қара, 190 бас уақ мал анықталып, тиісті талап­тарға сәйкес сойылды,- деді Берлібек Ахмет.

Айта кетейік, сарып ауруы аймақ бойынша 39 пайызға төмендеген. Былтыр қаңғы­бас иттер мен мысықтарды жоюға бюджеттен 43,3 млн теңге бөлінген. Бұған 26561 ит пен мысық ауланып, инсинератор пештерінде өрте­ліп, типтік жобадағы мал қорымдарына тасталған. Сондай-ақ, Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы ауруына­ қарсы өткен жылы 127 елді мекен қолайсыз деп танылған. Оларға тиісті механикалық тазалау және залалсыздандыру жұмыстары жүргізілген. Басқарма басшысының орынбасары өз сөзінде 22 типтік жобадағы мал қорымдарының жоба-сметалық құжаттары әзір­леніп, облыс тайқазанынан 6 мал қорымына 86,5 млн теңге және Қазалы ауданының бюджетінен 2 мал қо­рымына  41,1 млн теңге қар­жы бөлінгенін  жеткізді.

Ал табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы басшысының орынбасары Бауыржан Шәменов жыл ішінде жасаған жұмыстарын жіпке тізді. Ең ауқымдысы, агроөнер­кәсіптік кешенін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде 3 млрд текше метр тасқын су жинайтын 6 су қоймасын салу жос­парланған. Атап айтқанда, 1,5 млрд текше метр су жинай­тын Қараөзек және  600 млн текше метр су жинайтын Күміскеткен су қоймалары.

– Өздеріңізге белгілі, Кіші Арал теңізінің қалпына келуі облыста балық шаруашылығы саласын дамытуға зор мүмкіндіктер жасады. Облыс бойынша балық шаруашы­лығына маңызы бар Кіші Арал теңізінің 18 учаскесі мен 203 көл тізімге алынды. 2018 жылдың 1 қаңтарына облыс бойынша балық шаруашылығына маңызы бар Кіші Арал теңізінің учас­ке­лері толықтай және 203 көл­дің 142-сі (немесе 70%) бекі­тіліп беріліп, 61-і резервте болатын. 2018 жылы 46 көл табиғат пайдаланушыларға конкурстық негізде бекітіліп беріліп, жаңадан 100-ге жуық жұмыс орындары ашылды. Бүгінгі күні балық шаруашылығына маңызы бар 188 көл (немесе 93%) табиғат пайдаланушыларға бекітіліп, көл­дердің саны 61-ден 15-ке азайды. Балық аулау көлемі соңғы 5 жылда 36 пайызға өсіп, 2018 жылы облыста 8 477 тонна балық ауланды,- деді Бауыржан Серікұлы.

Экологиялық ахуалды жақсарту мақсатында Арал теңізінің  құрғаған  ұлтанына Қазақстан тарапы соңғы 25 жылда 173 мың гектар алқап­қа сексеуіл екпелерін ексе, жыл сайын облыс бюджеті есебінен онда 5 мың гектар жерге орман отырғызу жұ­мыста­ры жүруде. Бірақ, бұл шаралар нәтиже бере ме, бермей­  ме, белгісіз.

Қалдықтарды басқару мәселесі де күн өткен сайын күрделеніп барады. Бұл шаруа тез арада шешілуі қажет.

– Полигондарды экологиялық және санитарлық талап­тарға сәйкестендіру мақсатында соңғы 3 жылда об­лыстық бюджеттен полигон құрылысына 246 млн теңге бөлінді. Энергетика министрлігінің қолдауымен құрамында сынап бар жарамсыз электр шамдарын бөліп жинауға арналған 850 арнайы контейнерлер орнатылды. 2018 жылы 147 мың тонна қатты тұрмыстық қалдық­тардың 4,7 мың тоннасы өңделген. Қайта өңдеу үлесі 3,19%-ды құрады,- дейді Бауыр­жан  Шәменов.

Басқарма басшысының орынбасары мемлекеттік-жекемен­шік әріптестік ая­сында тұрмыстық қатты қалдықтарды сұрыптау кешені және полигон құрылысын салу  жоспарланып  жатқанын жеткізді.

Орынбасарлар  осылайша басшысының орнын жоқ­татпай жыл ішінде атқарған жұмысын баяндап берді. Десе де, оларға ораторлық  қасиет­ті  терең меңгерсе  екен дей­міз.

 

Қозы  Көрпеш  ЖАСАРАЛҰЛЫ

 


БІЗГЕ СӨЗ ЕМЕС, НӘТИЖЕ КЕРЕК PDF Print Email
Жаңалықтар - Саясат
31.01.2019 11:32

Әдеттегідей облыстық басқарма басшылары жапа-тармағай жылды қорытындылап жатыр. Есепті жиында атқарған жұмысыңды көрсетіп, алдағы жоспарлар жөнінде айтылады ғой. Бұған басқарма басшылары басымен жауапты. Десе де, өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен бұл жолғы брифингке облыстық ауыл шаруашылығы, облыстық табиғи ресурстар  және  табиғат пайдалануды реттеу, облыстық ветеринария басқармалары басшыларының орынбасарлары келіпті.

«Орынбасары басшының орнын қаншалықты баса алады екен?» деп біз отырмыз. Ашығын айтайық, барлығы да ісіне жауапты шығар, дей тұрғанмен, олардың сөзге шорқақ екендігін анық байқадық. Баяндамадан бас көтеріп, көсіле сөйлегендері шамалы. Асылында, мұның бәрі де тәжірибемен келетін дүние ғой деп өзімізді жұбаттық. Дегенмен, бізге сөз емес, жыл ішінде нендей жұмыстардың тамамдалғаны маңызды.

Әңгіменің әлқиссасын ауыл шаруашылығы бас­қар­масы басшысының орын­басары Сейілбек Нұ­рым­бетов бастады. Асыраушы сала­да толайым табыстардың барын айтып, біраз шаруаның беті қайтқанын жеткізді. Негізгі қорға тар­тылған ин­вестиция 5745,0 млн теңгені құрап, 2017 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 4 пайызға өсім алған. Ал, былтыр облыста 96,6 млрд теңгенің  өнімі  өндіріліпті.

– Тамақ өнімдерін өндіруге негізгі капиталға 883,2 млн теңге инвестиция салынды. 2018 жылы аймақта 184 мың гектар жерге ауыл шаруашылығы дақылдары орналас­тарылды. Оның ішінде дәнді дақылдар – 95,3 мың га, майлы­ дақылдар – 10,3 мың га, малазықтық дақылдар – 61,5 мың га, картоп, көкөніс, бақша дақылдары – 17,4 мың га, күріш 87,3 мың гектар жерге егілді,- деді Сейілбек Серғазыұлы.

Былтыр облыста су тапшылығы  болғаны  белгілі. Бұған  қарамастан,  күріш­тен – 473422 тонна, күздік бидайдан – 7483 тонна, арпада­н – 368 тонна, тарыдан 1766 тонна өнім алын­ған. Ел үкіметі үнемі экспорттық әлеуетті арттыруға баса назар аударып отыр. Бұл бағытта атқар­ылған жұмыстар да аз емес. Айталық, 2013 жылы Қызылорда облысы сыртқы нарыққа 3 өнім шығарса, қазір 15 түрлі тауарды шетел асыруда.

Сейілбек Серғазыұлы биыл облыста асыраушы салағ­а серпін беретін 9 жобаны іске қосу жоспарланғанын жеткізіп, алда атқарылар шаруа­лардың шаш етектен екендігін айтты. Дегенмен, неге екенін қайдам, ол баяндамасында «Дипломмен ауылға» бағдарламасының қалай жүзеге асып жатқан­дығына тоқталмады. «Бұл бағдарламаның орындалу барысы­  қай  ауданда  төмен?» деп сауал қойдық. Аз-кем күмілжіп қалғанын да көрдік. Шамасы, бұл сауалға дайындықсыз келген-ау деп топшыладық. Яғни, алдындағы ақ параққа жазылған сан­дарды оқып беріп, құтыл­ған­ды  жөн  көрді.

– 2018 жылы ауылдық елді мекендерге барып жұмысқа орналасқан білім, денсаулық сақтау, мәдениет, спорт, әлеуме­ттік қамсыздандыру, агроөнеркәсіптік кешен салаcы бойынша 279 маманға бір жолғы көтерме жәрдем­ақы төлеуге 265,7 млн теңге, жеңілдетілген несиемен тұрғын үй алуға немесе салуға 386 маманға 1 405,8 млн теңге бөлінді. Бұл ба­ғыттағы жұмыстарға респуб­ликалық бюджеттен 1 млрд 905 млн теңге қаржы қарал­ған,- деді Сейілбек Нұрым­бетов. Ал біздің әлгі сауалымызға бар болғаны:

– Өңірдегі барлық аудандар тиісті жұмыстарды ат­қаруда. Аудандар бойынша қосымша ақпаратты жол­даймыз,- деп қысқа қайырды.

Брифингте облыстық ветер­инария басқармасы басшысының орынбасары Бер­лі­бек Ахмет өз саласында қандай шаруалардың шешіл­ге­нін айтты. Былтыр аймақта эпизоотиялық тұрақтылықты сақтау мақсатында республикалық қазынадан 5190,4 мың доза және энзоотиялық ауруларға қарсы облыстық бюджеттен 641 мың доза ветеринариялық препараттар сатып алынған. Олар аймаққа белгіле­нген мерзім ішінде жеткізілген.

– Биыл берілген тап­сырмаға  сәйкес  аса  қауіпті 14 түрлі жұқпалы ауруларға қарсы 5031,8 мың доза ветеринариялық препараттар бөлінбек. Бүгінгі таңда оларды тасымалдау қызметі бо­йынша мемлекеттік сатып алу конкурсы өтіп, жеңімпаз анықталды. Сарып (бруцеллез) ауруына қарсы диагностикалық тексеру нәтиже­сінде 57 бас мүйізді ірі қара, 190 бас уақ мал анықталып, тиісті талап­тарға сәйкес сойылды,- деді Берлібек Ахмет.

Айта кетейік, сарып ауруы аймақ бойынша 39 пайызға төмендеген. Былтыр қаңғы­бас иттер мен мысықтарды жоюға бюджеттен 43,3 млн теңге бөлінген. Бұған 26561 ит пен мысық ауланып, инсинератор пештерінде өрте­ліп, типтік жобадағы мал қорымдарына тасталған. Сондай-ақ, Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы ауруына­ қарсы өткен жылы 127 елді мекен қолайсыз деп танылған. Оларға тиісті механикалық тазалау және залалсыздандыру жұмыстары жүргізілген. Басқарма басшысының орынбасары өз сөзінде 22 типтік жобадағы мал қорымдарының жоба-сметалық құжаттары әзір­леніп, облыс тайқазанынан 6 мал қорымына 86,5 млн теңге және Қазалы ауданының бюджетінен 2 мал қо­рымына  41,1 млн теңге қар­жы бөлінгенін  жеткізді.

Ал табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы басшысының орынбасары Бауыржан Шәменов жыл ішінде жасаған жұмыстарын жіпке тізді. Ең ауқымдысы, агроөнер­кәсіптік кешенін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде 3 млрд текше метр тасқын су жинайтын 6 су қоймасын салу жос­парланған. Атап айтқанда, 1,5 млрд текше метр су жинай­тын Қараөзек және  600 млн текше метр су жинайтын Күміскеткен су қоймалары.

– Өздеріңізге белгілі, Кіші Арал теңізінің қалпына келуі облыста балық шаруашылығы саласын дамытуға зор мүмкіндіктер жасады. Облыс бойынша балық шаруашы­лығына маңызы бар Кіші Арал теңізінің 18 учаскесі мен 203 көл тізімге алынды. 2018 жылдың 1 қаңтарына облыс бойынша балық шаруашылығына маңызы бар Кіші Арал теңізінің учас­ке­лері толықтай және 203 көл­дің 142-сі (немесе 70%) бекі­тіліп беріліп, 61-і резервте болатын. 2018 жылы 46 көл табиғат пайдаланушыларға конкурстық негізде бекітіліп беріліп, жаңадан 100-ге жуық жұмыс орындары ашылды. Бүгінгі күні балық шаруашылығына маңызы бар 188 көл (немесе 93%) табиғат пайдаланушыларға бекітіліп, көл­дердің саны 61-ден 15-ке азайды. Балық аулау көлемі соңғы 5 жылда 36 пайызға өсіп, 2018 жылы облыста 8 477 тонна балық ауланды,- деді Бауыржан Серікұлы.

Экологиялық ахуалды жақсарту мақсатында Арал теңізінің  құрғаған  ұлтанына Қазақстан тарапы соңғы 25 жылда 173 мың гектар алқап­қа сексеуіл екпелерін ексе, жыл сайын облыс бюджеті есебінен онда 5 мың гектар жерге орман отырғызу жұ­мыста­ры жүруде. Бірақ, бұл шаралар нәтиже бере ме, бермей­  ме, белгісіз.

Қалдықтарды басқару мәселесі де күн өткен сайын күрделеніп барады. Бұл шаруа тез арада шешілуі қажет.

– Полигондарды экологиялық және санитарлық талап­тарға сәйкестендіру мақсатында соңғы 3 жылда об­лыстық бюджеттен полигон құрылысына 246 млн теңге бөлінді. Энергетика министрлігінің қолдауымен құрамында сынап бар жарамсыз электр шамдарын бөліп жинауға арналған 850 арнайы контейнерлер орнатылды. 2018 жылы 147 мың тонна қатты тұрмыстық қалдық­тардың 4,7 мың тоннасы өңделген. Қайта өңдеу үлесі 3,19%-ды құрады,- дейді Бауыр­жан  Шәменов.

Басқарма басшысының орынбасары мемлекеттік-жекемен­шік әріптестік ая­сында тұрмыстық қатты қалдықтарды сұрыптау кешені және полигон құрылысын салу  жоспарланып  жатқанын жеткізді.

Орынбасарлар  осылайша басшысының орнын жоқ­татпай жыл ішінде атқарған жұмысын баяндап берді. Десе де, оларға ораторлық  қасиет­ті  терең меңгерсе  екен дей­міз.

 

Қозы  Көрпеш  ЖАСАРАЛҰЛЫ

 



<< Бірінші < Алдыңғы 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Келесі > Соңы >>

Күнтізбе

< Қаңтар 2019 >
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31      

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары