Өзекті мәселелер

  • 15.08.19

    Қала әкімдігінде шаһар басшысы Нұрлыбек Нәлібаевтың төрағалығымен аппарат отырысы өтті. Бұған дейін мәжіліс залында ине шаншар орын болмайтын. Бұл жолы орын бос болды. Шамасы, ақжағалылар тамылжыған тамызда тынығуды жөн санаса керек. Жә, бастысы, ол емес.
    Аппарат мәжілісінде екі мәселе таразыға тартылды.

    ...
    Толығырақ...
  • 15.08.19

    Өткен аптада Жаңақорған ауданы, Жайылма ауылдық округінде қарбыз шырынын шығаратын цех алғашқы өнімін сынақтан өткізді. «Енді Жайылмада қарбыз кластері дамиды» дейді білетіндер. Лайым солай болғай! Естеріңізге салайық, осыдан тура 6 ай бұрын өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен брифингте сүйінші жаңалықты Жаңақорған ауданының әкімі  Ғалым Әміреев бірінші болып жеткізген-ді. Сол кезд...

    Толығырақ...
  • 15.08.19

    Жасыратыны жоқ, қоғамда мүмкіндігі шектеулі жандардың көп нәрсеге мүмкіндігі жоқ деген қате пікір әлі де бар. Алайда әр пенденің бұйыратын өз несібесі бар. Біреудің қолынан келмеген іс екінші адамның қолынан тууы мүмкін. Сол секілді айналадағы мүмкіндігі шектеулі азаматтардың еңбекпен жетіп жатқан жұмыстарына қолдау көрсетіп, шынайы баға беруді міндет санағанымыз жөн. Сондай өмірге құштар, ...

    Толығырақ...
  • 15.08.19

    Кәсіпкерлік дамыса, еліміз де өркениетке өрлейді. Жұмыссыздық азаяды. Нарық халыққа қажеттіні қамтиды. Шағын және орта бизнесті дамыту мақсатында қабылданған мемлекеттік бағдарламалар кәсіпкерлерге қолдауды арттырды. Іскерлік мүмкіндігін молайтты. Солардың қатарында сырдариялық тұрғындар да мемлекеттік бағдарламаның игілігін көруде. Мұны облыстық кәсіпкерлік және туризм басқармасы  мен ...

    Толығырақ...
  • 15.08.19

    Сәрсенбінің сәтті күнінде өңірлік коммуникациялар қызметінде облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы Олжас Әкімовтың қатысуымен брифинг өтті. Бір ерекшелігі, Олжас Азатұлы қашанда өзімен бірге спорттың әр түрінде жеңімпаз атанып, ел намысын қорғап жүрген қызылордалық өрендерді баспасөз мәслихатына  ертіп әкеліп, БАҚ өкілдерімен бетпе-бет жүздестіреді, кері байланыс орна...

    Толығырақ...
ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫҢ ЖОҒАЛУЫ...
18.04.2019 12:40

Дос КӨШІМ

...Менің балдызымның есімі – Света. Қайын жұртымның ауы­лында Катя мен Колялар да жетерлік. Бәрі – қазақ, бірақ орыс жеріне жақын жатқандықтан (Батыс Қазақстан облысы), орыс есімдері сыналап кіріп кеткен болуы керек. Жақында сол жердегі бір ауылға құда түсіп бардық. Болашақ құдалар өзде­рінің туған-туысқандарын таныстырғанда, «мынау – Әскерсват», ал мынау – «Маратсват» деп, қазақ-орыс тілін қосақтаған, жаңа бірік­кен сөз қолданып, біз­дерді бір мәз қылып тастады. Ал Зайсан жақтағы тағы бір құдамның жап-жақсы Төлеубек  деген аты – Толя болып кеткен. Әрине, қатар жатқан екі ұлттың тілі бір-біріне әсер етіп, кейбір сөзде­рі­нің ауысатыны – табиғи құбылыс. (Бірақ қазақпен қатар жатқан орыс ұлтының аттары неліктен Сарыбай не Дүйсенкүл болмайтыны таңғал­ды­рады...).

Меніңше, бұл жерде табиғи заңдылықпен қатар нақты саясат, еліктеушілік пен басқа ұлттың мәдениетін, құн­дылықтарын қабылдау да бар. Сондықтан болуы керек, сібір халықтарының көпшілігінің аты-жөндері толық жойылып, орыстанып кетті. Көз­дері сығырайған, жалпақ бет саха, чукчілеріңіздің барлығы – Николай Петро­вич пен Иван Степано­вичтер. Мүмкін, орыстың қол астында тағы он-жиырма жыл тұрғанда біздер де «Ма­ша» мен «Саша» болып кетер ме едік. Қысқасы, отар елдердің, басқа­ халыққа ба­ғы­нышты елдер­дің ұлттық ерекше­ліктерінің, салт-дәстүрінің уақыт өткен сайын жо­йы­луы – табиғи құбылыс емес, қоғамдық-саяси астары бар, ұлттың  негі­зіне әсер ете­тін, халықты­ іштен бө­ле­тін аса қауіпті құбылыс. Ең қызығы, бұл құбы­лысты – қазақ ұлтының салт-дәстүрі мен ұлттық құндылықтарының жоғала­ бастауын, олардың басқа ұлттық құн­дылықтарымен ауыс­тырылуын  бәріміз  көріп, біліп отырмыз, бірақ қарсы­ласқымыз келмейді (Қарсыласу деген сөз артықтау болар, бұл жердегі «қарсыласу» – өзіңнің құндылығыңды бағалай білу, ұстана білу). Білмеймін, басқалардың мәдениеті біздің мәдениеттен артық сияқты, ақылға қонымды сияқты көрінеді ме, қалай...

Ұлттық құндылықтың, салт-дәс­түрдің жойылу жолы да сан түрлі; бір жағдайда, өздерінің мәдениетін жоғары­ санайтын, ал басқа елдердің, оның ішінде өзінің отары болып отырған елдің ұлттық құндылықтарын «жабайыл­ық», «тағылық» деп қабылдап, оны өзгертуге күш салатын мемлекеттік саясат жүргізіледі. Бұндай отар елдерді «мәдениеттендіру» саясатын испан конкистадорларынан баста­п, ағылшын, француз, орыс, т.б отаршылдар белсенді түрде жүзеге асырды. Ұлт зиялылары, кейде дін басыл­ары бұл саясатқа қарсылық көрсетсе, басқыншы биліктің жанында  жүрген конформистер метропо­лия­ның мәдениетін жарыса қабылдап, өздерінің ғасырлар бойы қалыптас­қан, атадан-балаға беріліп келген құндылықтарына мұрындарын шүйі­ріп  қарайтын болды. Метрополия отар халықтың  ұлттық құндылық­тарының бір түрі болып табылатын билік жүйесін де өзгертуге күш салды.­ Сан ғасырлар бойы келе жатқан қазақтың хандық жүйесін жойып, сұлтандар мен болыстар жүйесін құру да – осы саясаттың салдары.

Қазақтың отаршылдық жағдайындағы ұлттық құндылықтардың жойыла­ бастауы – бәрімізге түсінікті мәселе болса, тәуелсіздік алып, өзінің мем­лекетін құрған халықтың ұлттық құндылықтарының өзгеруі немесе жойылуы – терең талдауды талап ететін, сирек кездесетін құбылыс. Бұл жердегі ұлттық құндылықтарды өзгертуші күш – біріншіден, бұрынғы орыс мәдениетін қабылдаған, солардың құндылықтарын қазақ халқының құндылықтарынан жоғары қоятын адамдар болса, екіншіден, орыстан­ған мемлекеттік биліктің өзі болып табылады.­

Біріншілері өздерінің ана мәде­ниет­терінен бас тартып ғана қоймайды, өз ұлтының өкілдеріне өздерінің түсініктеріне сәйкес, басқа ұлттың мәдениетін таңуға күш салады. Ең қорқыныштысы, бұлардың көпшілігі мемлекеттік билік орындарында, мемлекеттік идеологияны дайындау, бағыттау, жүргізу және тарату орындарында­ отыр. Олардың басым көпшілігі, өкінішке қарай, қазіргі қазақ қауы­мының зиялыларының тобына жатады. Сондықтан бұндай адамдар үшін қазақтың еті – «бешбармак», ал оны шанышқы мен қасықты жинап қойып, қолымен жеген адам – нағыз «мәдениетсіз», этиканы білмейтін мәмбет. (Жапон, қытай, кәріс сияқты ұлттар да, өздерінің ұлттық мәдениетінен айнымай, шанышқы мен қасықты жинап қойып тамақты екі таяқшамен жейді). Сондықтан да олар орыстардың қазақтың етті қолмен жегенін мазақтау үшін қойған «бешбармак» атауын қазақ тілінің сөз байлығына кірген төл сөз есебінде телехабардың аты етіп қоюды ыңғайсыздық деп таппайды. Бұл – олардың бітімі мен болмысы. Меніңш­е, олар қазақтың ұлттық құн­дылығына, мәдениетіне қарсы жұмыс істеп отырғанын білмейді, керісінше, біздерді, қазақшылықты сақтаған, ұстанған адамдарды «жоғары мәде­ниетке» үйретіп отырмыз деп ойлайды. Бұл кейде біздердің ашу-ызамызды тудырса, енді бірде өзімізді өте ың­ғайсыз сезініп, аңтарылып та қаламыз.

Осы айтып отырған мәселенің нақ­ты, классикалық мысалы алдыңғы жылы Парламентте орын алды. Депутаттардың алдында сөйлеп тұрған министр­ Ерболат Досаевтың аузынан «Уәке» деген сөз шығып кетіп еді, Парламент мәжілісінің төрағасы «дастарқан басындағы «Уәке», «Бәке» дегенді қойып, депутаттарға аты мен әкесінің атын қосып айтыңыз» деген, ескерту-тілек-ұсыныс беріп, барша қазақты бір тіксінтіп тастады (Осы оқиғаға байланысты қазақ тілді интернет-сайт­тардағы пікірлердің 100 пайызы төрағаға қарсы айтылыпты!). Қазақ дәстүрі – адамдардың теңдігін сақтайтын, жағымпаздық пен лауазымға жалпақтаушылыққа жібермейтін қатаң жүйе. Жасы үлкен адамдарға, отырған орны мен қызметіне қарамай, «Мәке», «Бәке» деу, ал одан да үлкен адамдар­ға «Мақсат аға», «Болат аға» деуіміз де соның көрінісі. Бұл – біздің тілдік заңдарымызға («Қаратпа сөз») кірген, барлық қазақ тілділердің қатаң ұстанатын ережесі. Бұқар жыраудың Абыла­й ханға «Ей, Абылай, Абылай...» деп сөйлеуі де осы тамаша дәстүрі­міз­дің арқасы болар. Айта кету керек, кезін­де Швеция мемлекеті де «бір мекем­еде қызмет істейтін адамдар бірімен-бірі «сен» деп сөйлессін» деген қазақтың сөйлеу мәдениетін қабылдапты. Сонда ғана шен-шекпенге құлдық ұрып, билік орындарында жұмыс істеген жандарды ерекше «құрметтеуге», демек, жағымпаздыққа тосқауыл қоюға болады деп есептепті. Қысқасы, швед елінің генералдары мен қатардағы жауынгерлері, парламент депутаттары мен көмекшілері, университеттің ректорлары мен студенттері бір-бірімен «сенге» көшіп, бауырластық, сыйластық орнапты (Осы жерде Пушкиннің «Сердечный – Ты, пустое – Вы...» деген өлең жол­дары есімізге түседі. Шындығында да, «сен» деген «өзім» деген сияқты адамдарды жақындатады да, «сіз» деп сызылған – адамдарды алшақтады емес пе?). Өкінішке қарай, Мәжіліс төрағасы өзінің қателігін түсінбеген болуы­ керек, Көкшетаудағы студенттермен кездесуінде: «Әрине, ата-бабамыздан келе жатқан дәстүріміз бойынша үлкен адамдарға, туған-туысқандарға, жақын жолдастарға «Әбеке» немесе «Сәке» ден сыйлап сөйлеген өте орынды. Мен өзім де солай жиі сөйлеймін. Бірақ, Парламент сияқты ресми органдарда ресми сөйлеу мәдениетін сақтау керек­ деп ойлаймын» деген пікір айтыпты. Менің білуімше, қазақтың ұлттық мәдение­ті деген бар да, «ресми сөйлеу мәдениеті» деген тарауды «Қазақ тілі» ғылымынан кездестіре алмадым. Әр елдің өзіндік сөйлеу салты бар, егер орыс халқы өзінен дәрежесі жоғары не жасы үлкен адамдарға «Иван Иванов­ич» десе, бұл – орыс тіліндегі қаратпа сөздің үлгісі, орыс халқының салт-дәстүріне негізделген тілдік заң. Қазақ тіліне бұл қаратпа сөздің ешқандай қатысы жоқ. Әңгіме, Парламент Мәжілісінің төрағасының білместігінде емес, қазіргі кезеңде қазақтың ұлттық мәдениетін білмеу, түсінбеу жалпылық сипат алуда­ (Балабақшадағы менің 5 жастағы немерем өзінің тәрбиешісін «Маржан Әбішқызы» деп атайды... Өткен ғасырдың 60-70-жылдарында қазақ мектептеріндегі мұғалімдер «Маржан апай» деп аталса, орыс тілді мектептерде, сол тілдің заңына орай, «Маржан Абишовна» деп аталар еді), меніңше, басты мәселе – басқа елдің ұлттық құндылықтарын қабылдау. Ол тек қана өзіміздің құндылықтарымызды құрту, жою арқылы ғана жүзеге асады.

Ұлттық құндылықтарымызды жоятын тағы бір күш – біздің мемлекеттік биліктің өзі сияқты. Сөзіміз дәлелді болу үшін, бұған да мысалы келтіріп кетейік. Осыдан екі-үш жыл бұрын елімі­зде «Қазақ күресі» деген ...жаңа күрестің түрі пайда болды. Иықтарына қасқырдың терісін ілген (Бұл не көне грек аңызындағы Гераклге еліктеу­ де немесе Шота Руставелидің «Жолбарыс терісін жамылған батырынан» көшірме. Қазақтың қасқырдың не түлкінің терісінен ішік тігіп кигенін бәріміз білеміз, бірақ ешқашан басы салбыраған аң терісін иығына жауып күреске шықпаған сияқты) балуандар қазақша күреске ешқандай қатысы жоқ, дзюдоның негізінде өзгертіліп жасалған дүбәра күреске шығады және оны «Қазақ Барысы» деп атайды.­ Біріншіден, қазақтың балуандарына «түйе балуан» деп ат беретінін естігеніміз бар, ол қара күшке қатысты беріл­ген  болар, ал «барыстың» күреске  қатысы шамалы сияқты. Екіншіден, қазақ күресінің басты ерекшелігі, өзегі, белгісі – қарсыласыңның жауыры­нын жерге тигізу! Қазақта «жауырыны жер иіскемеген балуан» деген тұрақты сөз тіркестері бар. Бұл күресте ешқашан ұпай берілмейді, ұпай саналмайды. Менің шетелдік достары­м: «Қазақтардың күресі қазіргі күрестен аумайды екен ғой» деп таңғалса, оларға бұл күрестің қазақ күресі емес екендігін түсін­діремін деп мен шаршадым. Мен үшін, мемлекеттің жасаған бұл «жаңалығы» қазақтың ұлттық спортының, демек ұлттық мәдениетінің басты бір түрін құрту болып табылады.

Әлем өзінің әртүрлілігімен қызықты. Сан түрлі халықтың сан түрлі мәдениеті, салт-санасы, дәстүрі, спорт түрлері бар. Оны сол  күйінде  әлемге таныс­тыру – сол халықтың, сол ұлттың, демек, біздің міндетіміз. Егер оны халықаралық деңгейге көтере біл­сек, нұр үстіне нұр. Монғол халқының күресі қандай тамаша; барлық ереже, киім үлгісі ғасырлар бойы өзгеріссіз келе жатыр. Ондай­ киім, ондай ереже мон­ғолдардан басқа еш жерде кез­деспейді. Жапондықтардың сумосын әлемдегі барлық ел мойындайды, теледидардан көз алмай көреді, сол күрес түріне қатыс­қысы келгендер Жапон еліне барып­, бақтарын сынайды. Сумоға қатысатын балуандардың жекпе-жекке шығу рәсімі – ғасырлар бойы өзгермеген жапон халқының ұлттық ерекшелігі, балуандардың шаш қою ережесі, киімі, сәлемдесуіне дейін – таза жапондық дәстүрдің сақталуының үлгісін көрсетеді. Ал біз өзіміздің тамаша қазақша күресімізді жасанды күреспен ауыстыруға күш салудамыз. Егер біз бірнеше күрес түрлерін араластыра отырып, ерекше бір басқа күрес шығарсақ, соны ойлап тапқан адамның есіміме­н-ақ атауға болады. Ал қолдан жасалған күреске – қазақ күресінің атын беру – біріншіден, қазақтың ұлттық күресін жою болса, екіншіден, «қазақша күрес» дегеніміз осы деп барлық әлемді алдау  сияқты.

Кейде біз өзімізді еліктегіш халықпыз деп ақтауға тырысамыз. Сондықтан болуы керек бір ақымақтар «жұп гүлдерді сыйлауға болмайды, тек қана тақ гүлдерді сыйлау керек» десе (жапонд­ықтар екі не төрт гүл сыйлай­ береді), бұл заңдылық қай атамыздан келді деп басымызды ауыртып жатпаймыз, ақиқат есе­бінд­е қабылдаймыз. Алдарынан қара мысық кесіп өтсе, түрлері бұзылып, түймелерін ұстап, тұрып қалатын талай қандастарымызды көрдім. Енді біреулеріміз «көз тимесін» деп, ағашты үш рет тықылдатып әлек боламыз­... Сол уақытта көз алдыма кока-коланың бос қалбырын мұрындарына іліп алып, соған мәз болатын жабайылар келеді. Демек бұл – еліктеушілік емес, нағыз надандық не бейшаралық  болар.

Менің  қорқатыным, «уәке-мәкені» айтқан министрге (Ереке, Сізге рақмет!) ескерту берген не болмаса «қазақ күресін» ойлап тапқан­ адамдар емес. Орыс тәр­биесі, орыс мәдениетінің әсері өтіп кеткен жандар қазақ жерінде жеткілікті болар. Мен Қазақтың ұлттық құндылықтарын жойып жатқанда, ғасырлар бойы келе жатқан қаратпа сөзімізді айтқан адамға­ ескерту беріп жатқанда ауыздарын ашпай, үнсіз отырған Парламенттегі қазақ азаматтары мен «Қазақ Барысына» барып, еліре қол соғатын бейшара халқымыздан қорқамын.

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Сәуір 2019 >
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30          

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары