Өзекті мәселелер

  • 20.06.19

    Гүлсім  ТАҢАТОВА,

    судья:

    Қап арқалаған қария. Әр сот отырысында жанынан тастамайтын кенеп қап... Оны есірткіге қатысты қылмысқа не мәжбүр етті? Тәжірибелі судьяның қылмыстық істі қараудан үзілді-кесілді бас тартуына не себеп? Бұл сауалдардың жауабын бірер айдан соң отс...

    Толығырақ...
  • 20.06.19

    АҒАЙЫНДЫ

    Екі ағайынды жігіт. Қабы да бір, сабы да бір: әке де, шеше де ортақ. Көргені де, жүргені де бір. Ішкені бірдей, жегені бір­дей... Бірақ біреуіне көптің көңілі қызығарлық ақыл қон­ған, біреуіне көптің шырқын бұзарлық арақ қонған...

    ...
    Толығырақ...
  • 20.06.19

    ЕКІ  ЕСАЛАҢ

    Ол түнімен «Нақұрыстың өмірін» оқып шықты. Автордың жан дүние­сіне үңілді. Жаңбырдан соң ауаның балғындығын бүкіл тамырымен сезі­не­ отырып, тәтті қиялға берілді. Кенет, шулаған ессіз қыздардың ащы күлкісіне жиіркене қарады. «Олар айтқан жайтта қандай күлуге тұрарлық мән бар екен» деп ой алабына  сүңгіді. Күнде теріскей жақтан­ ке...

    Толығырақ...
  • 20.06.19

    Қазақ өз ұрпағына қашанда жақсы тәлім, өнегелі тәрбие беруден жалыққан емес. Тіпті тәрбиенің бір бастауы­н бесіктен­ бастап, оның ата-анасының да жауапкерш­ілігін жүктеп отырған. Бүгінде осы ұлы мін­детті жартылай да орындай алмай жүргендер бар.

    ...
    Толығырақ...
  • 20.06.19

    «...Бізге керегі шын дарындар. Мемлекет өзінің талантты ұлдары мен қыздарын, тарланбоз жүйріктерін қолдауға, қорғауға міндетті». Иә, талантты да дарынды жастар – елі­міздің бетке ұстар мақтаныштары. Оны  жоғарыда айтылған Тұңғыш президентіміз Н.На­зар­баевтың сөзінен айқын байқауға болады. Жас ұрпақтың келешекке нық қадам басуы­ – қоғам үшін маңызды да жауапты күш. Еңсесін тіктеп келе жатқан ел...

    Толығырақ...
МҰНАЙ – ҚАЗАҚТЫҢ БАҒЫ МА, СОРЫ МА?
29.11.2018 12:21

Бүгінгі  күннің  бүлкілі

Расул  ЖҰМАЛЫ,

Саясаттанушы

Ұлттық  экономикамыздың күретамыры  мен дамуымыздың  басты  үміті – мұнайдың  бағалары қайта  құлдырады.

Лондон биржасында өткен сау­далауда Brent маркасы 7,8 па­йызға арзандап, баррель құны 61 долларға, 7,5 пайызға төмендеген WTI маркасы 53 долларға жетті.

Бұның басты себептері қа­тарында мұнай нарығында ұсы­ныстың тұтынудан асып түсуін, бағаны реттеу тұрғысында «қара алтын» өндіруші елдердің, ең алдыме­н ОПЕК мүшелерінің арасында ауызбіршіліктің жоқтығын, балама қуат көздерін пайдалану бойынша технология­лардың дамығанын, тиісті нарыққа кең көлемде Ирак, Иран, Либия секілді ірі ойыншылардың шыққанын, тиісті салада сланецтан өндірілетін мұнай мен газ көлемінің артқанын атауға  болады.

Сондай-ақ, мұнай бағасының қазіргі төмен­деуі­не­ Америка мен оның президенті Дональд Трамп айтарлықтай үлес қос­ты. Біріншіден, бұған дейін мұнай қо­рын  сақтап келген Құрама Штаттарының оны кең көлемде өнді­ре баста­ғаны сонша, бүгінде атал­ған­ өлшем бойынша Ресейді басып­ озып, Сауд Арабиясынан кейін әлемде екінші орынға шықты. Екіншіден, ғаламдық мұнай нарығында бағаның тым қымбат екенін алға тартып, оның төмендеуіне саяси алғышарт­тарды қамтамасыз етті. Соңғыларының қатарында саудиялық журналист Хашогджидің өлімі­не байланысты шыққан дауда­ Саудияға қолдау білдіргенін ескерген жөн. Бұнымен тікелей байланысы бар ма, жоқ па, Эр-Рияд әйтеуір мұнай экспортын күрт арттырып, оның бағасының құлдыруына себепкер болды. Соңғы жаңалықтардан соң қуанышын жасыра алмаған Трамп өзінің Twitter-парақ­шасында Сауд Арабиясына алғысы­н жаудырды. Үшіншіден, Иранмен арада қырғиқабақ ахуал­ға және санкциялық қы­сымға қарамастан, Ақ үй осы елдің мұнай сатуына жағдай жасады.­

 

«СЫБАҒАНЫҢ»  СЫБАҒАСЫ

Әйткенмен, мұнай нарығындағы дағдарыстар негізінен алғанда­ табиғи құбылыс болып табылатынын ескеру керек. Сәйкесінше, Американың да мұнай саясаты бірінші кезекте экономикалық прагматизмнен келіп туындайды. Тек кезіндегі Кеңес Одағы мен оның бүгінгі мирасқоры Ресей «қара алтын» бағамының құбылуы­нан әлдебір астар, бәсекелестердің арам пиғылдарын іздейтін. Әрине, отандық экономиканың күйзелі­сін, онымен бірге әлеуметтік жағдайдың нашарлауына келгенде, автор­итарлы билік себептерді өзінің қатесінен емес, басқа біреу­дің арандатуымен түсіндіруге дайын­ тұрады. Олай ыңғайлы да, жауапкершілік те жоқ.

Қысқа мерзімге өзін ақтағанымен, осындай солақай ұстаныммен ұзаққа шаппайтыны анық. Есте­ріңізде болар, сонау 2005 жылы Қазақстан билігі өндірілетін мұнай көлемін 70 милионнан 150 миллионға жеткіземіз деп мәлімдеді. Бұл тұрғыда Қашаған кен орнына зор үміт артты. Содан бері он емес, он үш жыл өте шықты. Экологтар мен жергілікті жұрт­тың жанайқайына қарамастан, мақтаулы Қашаған кәсіпорны іске қосылды. Алайда мұнай көлемі сол баяғы 70-80 миллионнан асар емес. Сорақысы сол, одан түскен табыстың басым бөлігі шетелдік компаниялар еншісінде. Мұнайлы өлкелердің өзінде өркендеудің орнына табиғатқа, жергілікті халық­тың денсаулығына орасан нұқсан келтіріп жатыр. Қашағанның кесірінен Каспий­дің итбалығы мүлде құрып кетуге қалды.

Ендігі түйткіл жал­ақы хақында. Қазақстанда өндірілетін мұ­найдың баррелінің өзіндік құны – 6 доллар. Бұл – әлемдегі ең төмен өлшем. Келетін пайда неғұрлым көп болса, әділ есептеу бойынша жалақы да соғұрлым жоғарғы болатыны ақиқат. Бізде олай емес. Қазақстанда аталмыш көр­сеткіш айына 600-1000 долларды құраса, Сау­дияда 5000-8000 доллар. Салыстыру үшін: Америкада мұнайдың өзін­дік құны 32 доллар бола тұра, орташа  жалақы – 10 000 доллар, 17 долларлық мұнай өндіретін Норвегияда орташа жал­ақы – 13 000 доллар, мұнайдың өзіндік құны 15 долларлық Аустра­лияда 14 000 долларға жетеді. Әлемде ең төмен жалақы алатын мұнайшылары Суданда – 5000 доллар.

Сонда Қазақстанда жалақының қоры қайда кетіп жатыр деген заңды сұрақ туындайды. Бірін­шіден, оның басым бө­лігі компанияның таза пайдасына аударылуы ықтимал. Екіншіден, топ-менеджерлер мен шетелдік мамандардың қалтасына түседі. Мәселен, 2016 жылғы ашық деректер  бойынша «Қаз­Мұ­найГаз»  бастықтары – Фрэнк Куйларс­тың жылдық табысы –$292 000, Питер Лэйн­дікі – $235 000, Кристофер Уолтондікі – $217 000. Отандық мұнай серкелерінің табысы құпия. Бірақ уақыт өткен сайын олардың жасырын шоттары әшкереленіп, миллиондаған долларға яхта мен арал, тоқалдарына бриллиант пен виллалар сатып алады. Үшіншіден, шылқымайға батқан олар өз құлқындарынан қалған тиын-тебенді ғана «қара алтынды» өндірудің машақатын көрген мұнайшыларға береді. Оның өзін­де оларды жарылқап тастағандай қылып беріледі. Ал еңбекшілер жалақыны көтеруді сұраса, қожа­йындары жұмыстан шығарады. Ол өз алдына, қудалап, күштік әре­кетке  баратыны  мәлім.

 

МҰНАЙДЫҢ  БУЫ

Кезінде Сауд Арабиясының мұнай министрі шейх Яманидің айтқаны бар: «Тас ғасыры тастың таусылғанынан аяқталған жоқ. Сол сияқты мұнай дәуірі де өтеді». Бүгінгі ғаламдық экономика үрдістеріне қарағанда осы болжам іс жүзіне асып келе жатқандай. Мұнай бағаларының төмендеуі – бірінші кезең ғана. Бірақ Қазақстанды алғашқы соққының өзі есеңгіретіп  тастады.

2014 жылдан бері әлемдік мұнай бағасының төмендеуі біздің экономиканы дағдарысқа ұшыратты, теңгеміз құнсызданып, дол­ларға шаққандағы бағамы 185-тен 380-ге жетті. Жан басына сана­ғанда ЖІӨ (жалпы ішкі өнім) 13,8 мыңнан 7 мың долларға дейін кеміді. Қаржы тапшылығы салдарынан талай кәсіпорындар банкрот атанды, бірсыпыра банк лицензиядан айырылды, әлеуметтік ахуал нашарлай түсті. Жағдайды еңсеру мақсатында үкімет болашақ ұрпақтарға деп жинаған Ұлттық қор мен халықтың жинағы зейнетақы қо­рына қолын салды. Енді міне, жыл сайын азаматтарға салынатын айып­пұлдарды, түрлі мәжбүрлі салық­тарды (жұмыссыздық үшін, денсаулықты, көлікті міндетті түрде сақтандыру үшін, жаңа мекен­жайда  уақытша тіркелу үшін, т.б.) ойлап тауып жатыр. Есесіне әлеуметтің сатып алу қабі­леті төмендеп, қоғамды кедейлік жайлады. Бұның салдары ретінде ұрлықтың, бопсалаудың, өзіне-өзі қол жұмсаудың жиілегені ащы шындыққа  айналды.

Әрине, экономикадағы түйт­кілдерді кешенді шешудің орнына­ салмақты халық иығына арта салу немесе шетелден қарыз алып жаба қою оңай көрінер. Соңғысы қазірде 176 миллиард доллардан асып жығылады. ТМД елдері арасында бұл да – ең жоғары көрсеткіш.

Анығы бір, зор үміт артқан мұнай дәуірі аяқталып келе жатыр. Ең өкініштісі – «қара алтынның» бағасы шарықтап тұрған заманды Қазақстан өз пайдасына жарата алмады. Тіпті тәуелсіздік алғанында толықтай Нөл деңгейінен бастаған Сауд Арабиясы немесе Бірік­кен Араб Әмірліктері құрлы болмадық. Экономиканы дамытып, бәсекелестікке қабілетті арттыру сөз жүзінде қалды. Іс жүзінде мұнайдан түскен миллиардтар той мен қажеті күмәнді форумдар өткізуге кетті. Осылайша әу баста сауатты елі бар, қойнауында мұнай ғана емес, толықтай Менделеев таблицасы жатқан Қазақстанға арабтар қол жеткізген алға басу тек арман. Қазіргі жүйеде тіпті қол жетпес қиял. Мұнай бағасы 120 доллар болғанда экономиканы өркендете алмаған шенділердің бұл көрсеткіш 60 долларды құрағанда бір нәрсені тындырарына сенудің өзі қиын.

Ақиқатында тығырықтан шығудың­ кілті мұнай бағасына, табиғи байлықтарға, жердің аумағы иә халықтың санына емес, саяси реформаларға келіп тіреледі. Олардың дені – демократиялық әділ таңдау арқылы биліктің, барлық құзыреттің қолынан іс келетін мемлекетшіл азаматтарға беріл­месе, он емес, жүз бағдарлама қабылдансын, оларды қанша қарқынд­ы, үдемелі, топ жарушы атасын­, мардымды нәтиже шықпайды. Ол неғайбыл. Қоғамның өзі де әлжуаз.

 

МӘСЕЛЕНІҢ  ЕКІНШІ  ЖАҒЫ

Әзірше мұнай бағасының шарық­тауынан халықтың басым бөлігінің қолы игілікке жетпеді. Ал жемқорлықтың шектен шық­қаны, әлеуметтік теңсіздіктің күшеюі, экономиканың ғылымға негізделген заманауи салаларының бұғатталуы, экологиялық ахуалды­ң ушығуы, т.б. жағымсыз әсері шаш етектен. Кезінде Кеңес Одағы күйреп, Қазақстан тәуел­сіздігін алуы сынды мұнай бағасы төмендеуінен болған жағымды нәтижелер бар әрине. Дайынға малданбай, алға басудың балама тетіктерін ойластырдық. Нәтижесінде орта және шағын кәсіпкерлік серпін алды, банк саласы едәуір дамыды. Шикізаттан түскен пайда­ мардымсыз болғандықтан, билік­тің өзі салық төлеушілермен, яғни қарапайым халықпен санасуға мәжбүр болды. Бұның өзі елдің демократиялық жолмен дамуына мұрсат берді. Ал енді мұнайдың арқасында байыған сайын Ресей­дің империялық саясаты күшейіп, көршілеріне қырғидай тиетін әдетін ескерсек, «қара алтын» бағасы­ның құлдыруы ұлттық қауіпсіздікке де оң әсерін тигізді.

Олай болса мұнай бағасының төмендеуіне қарапайым жұрт қайғырм­айды. Ол тіпті қажет емес шығар. Онсыз да бағасы шарықтап тұрғанда жерасты байлығының рақатын­ көрмеген халық енді тіпті татпас. Ол екіталай. Кім біледі, бәлкім лауазым иелерінің мұнайдың буынан арылып, кеш те болса мемлекетшіл іс-қимылға көшуіне өмірдің өзі мәжбүр етер.

Айналып келгенде өркениетті, бақуатты әлемнің басым бөлігі сол шикізатқа кенде елдер емес пе. Ендеше жерден қазып алғанды сатқа­нға мәз болған, тұрпайы шаруа­шылықтан қол үзіп ақылға жүгінген экономиканы ойлаған абзал. Бұл жолмен жүрсек, өзімізге деген сенім қалыптасуы өз алдына, болашақ ұрпаққа кереметтей байлық болмаса да, таза ауа қалдырғанымыз  құнды.

 

Автордың  пікірі  редакцияның ұстанымына  сай  келмеуі  мүмкін.

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Қараша 2018 >
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 30    

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары