Өзекті мәселелер

  • 20.06.19

    Гүлсім  ТАҢАТОВА,

    судья:

    Қап арқалаған қария. Әр сот отырысында жанынан тастамайтын кенеп қап... Оны есірткіге қатысты қылмысқа не мәжбүр етті? Тәжірибелі судьяның қылмыстық істі қараудан үзілді-кесілді бас тартуына не себеп? Бұл сауалдардың жауабын бірер айдан соң отс...

    Толығырақ...
  • 20.06.19

    АҒАЙЫНДЫ

    Екі ағайынды жігіт. Қабы да бір, сабы да бір: әке де, шеше де ортақ. Көргені де, жүргені де бір. Ішкені бірдей, жегені бір­дей... Бірақ біреуіне көптің көңілі қызығарлық ақыл қон­ған, біреуіне көптің шырқын бұзарлық арақ қонған...

    ...
    Толығырақ...
  • 20.06.19

    ЕКІ  ЕСАЛАҢ

    Ол түнімен «Нақұрыстың өмірін» оқып шықты. Автордың жан дүние­сіне үңілді. Жаңбырдан соң ауаның балғындығын бүкіл тамырымен сезі­не­ отырып, тәтті қиялға берілді. Кенет, шулаған ессіз қыздардың ащы күлкісіне жиіркене қарады. «Олар айтқан жайтта қандай күлуге тұрарлық мән бар екен» деп ой алабына  сүңгіді. Күнде теріскей жақтан­ ке...

    Толығырақ...
  • 20.06.19

    Қазақ өз ұрпағына қашанда жақсы тәлім, өнегелі тәрбие беруден жалыққан емес. Тіпті тәрбиенің бір бастауы­н бесіктен­ бастап, оның ата-анасының да жауапкерш­ілігін жүктеп отырған. Бүгінде осы ұлы мін­детті жартылай да орындай алмай жүргендер бар.

    ...
    Толығырақ...
  • 20.06.19

    «...Бізге керегі шын дарындар. Мемлекет өзінің талантты ұлдары мен қыздарын, тарланбоз жүйріктерін қолдауға, қорғауға міндетті». Иә, талантты да дарынды жастар – елі­міздің бетке ұстар мақтаныштары. Оны  жоғарыда айтылған Тұңғыш президентіміз Н.На­зар­баевтың сөзінен айқын байқауға болады. Жас ұрпақтың келешекке нық қадам басуы­ – қоғам үшін маңызды да жауапты күш. Еңсесін тіктеп келе жатқан ел...

    Толығырақ...
ӨЗ ЖЕРІНДЕ ӨГЕЙ БАЛАНЫҢ КҮЙІН КЕШУ немесе «жаман үйдің» балалары
11.04.2019 13:20

Соңғы  әлеуметтік  зерттеулерге жүгін­сек, қазақ жастарының  40 пайыздан астам­ы  шетелге  бір­жолата  кетуді  арман­дайд­ы  екен.

Соғыс жағдайында отырған жеке­леген мемлекеттердің өзінде мұндай көрсеткіштер төменірек. Жоғары мін­белерден айтылатын жетістіктерге қарамаст­ан, ай мен күннің аманында жас буын өкіл­дері өз елінен безсе, біздің қандай мемлекет құрғанымыз?

Жастардың осындай ұйғарымына ресмилер әдетте «Онда тұрған не бар, ғаламдану заманы, шекара ашық, тиісінше­ әр адам қалаған жеріне көшеді. Алаңдайтын дәнеме де жоқ» деп жауап қатады. Бәлкім солай да шығар­. Алайда келтірілген қисынға қарасақ­, бақуатты Америка мен Гер­манияның, Катар мен Оңтүс­тік Кореяны­ң азаматтары басқа елдерге неліктен лек-легімен ағылмайды? Қайта бәрі – сол ел­дің төлқұжаты бар азаматы екен­дігін  мақтан  тұтар патриоттар.

Негізі қазақта да «Өзге елде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген мақал бар. Жүрегі қазақ деп соққан әр адам бұл ұлағатты сөздің мағынасын шетелде­ шал­қып жүргенше, өз еліңе қызмет еткен абзал дегенді меңзейді. Алайда бүгінгінің тауқыметі оны шетк­е ысырып  тастағандай.

Рас, орыстың «Рыба ищет, где глубже, а человек – где лучше­» деген нақылын ешкім жоққа шығармайды. Кедей, артта қалған, қауіпті елдерден адамдардың бай да тұрақты, әлеуметтік қамсыздандыру деңгейі  жоғары  Еуропаға қарай ұмтылатынын түсінуге болады.

Шын мәнісінде Үндістан, Тәжікстан, Бангладеш сынды экономикасының дамуы демог­рафиялық өсімге ілесе алмаған, жаппай жұмыссыздық жайлаған елдердің азаматтары үшін басқа балама қалмаған да болар. Иә болмаса, Ауғанстан мен Либия сынды  со­ғыс­тан көз ашпа­ған елдердің тұр­ғындары үшін аман қалудың­ жалғыз жолы осы болар. Тек кең байтақ жері, орасан табиғи байлықтары бар қазаққа қаншалықты тән? Осындайда ақталу үшін біреу тәжірибе­нің жетіспеуі, мұнай бағасының төмендеуі, ауа райының қолайсыздығы сынды жүздеген сылтауды келтірер. Ал биліктің жауапкершілігі қайда қал­мақ?  Әсіресе, отан­дастарына көзқарасы тұрғысынан.

Кезінде Біріккен Араб Әмірліктерінің негізін қалаған Шейх Заид былай деген: «Нағыз­ байлық – ақша емес, адамның өзі. Ендеше бізді алға жетелейтін күш-қуат адамның бойында. Сондықтан Алла берген мүмкіндік­терді жеке тұлғаны қалыптастыруға және ұлтқа қызмет етуге бағыт­тау керек». Бүгінде осы қағи­датты мүлтіксіз ұс­тан­ған Әмірліктер даму­дың шыңынан табылып отыр. Жалпы, өркениетті кез келген мемлекет өз азаматтарына, олардың игілікті өмірін қамтамасыз етуге басым­дық береді. Адамның  құқықтары мен бостандықтары, ар-ожданы мен қауіп­сіздігі бұнымен қатар жүреді. Айналып кел­ген­де әрбір биліктің міндеті осында. Сәй­кесінше әрбір мем­лекеттің бақуаттылығы оның алып жатқан­ жер аумағымен, өткізген форумдарымен иә табиғи байлықтарымен  емес, алдыңғы кезекте адамдарының өмір сапасымен өлшенеді. Аталған бағытта адам капиталы деген сәнге айналған тіркесті өз бағдарламаларында Қазақстан басшылы­ғы да жиі қолданады. Бірақ, іс жүзіне келгенде сол бастамалары  жиі ақсап жатады да, оның орнын көп­шілік жағдайда келді-кетті дүниелер басады. Екі ортада көңіл­ге тиетіні өз азамат­тарының қажеттіліктерін елемей, басымдықтың шетелдіктерге беру етек жай­ған.­

Айтылғанға мысалдар жетіп артылады. Соның ішінде ең маңызды руханият саласын алып қарайтын болсақ, Тәуел­сіздік  алған 28 жылдың ішінде алысқа  бармай  ең  болмаса  ХХ ғасырдағы тарихымыз бен құндылықтарымызды түгендей алмай келе жатқан жайымыз бар. Бөтен елдің үгіт-насихатын тайраңдатып қойып, ұлт­тық сана-сезімді оятушы бастамаларды  бұғаттау  өз  алдына­. Конституцияда көрсетілген мәртебесіне жете алмай аянышты күй кешкен Қазақ тілінің ахуалы – мүлде бөлек әңгіме.

Асылында, өзін-өзі сыйлайтын елдерде мемлекеттік тіл – рухани  бірауыздылықтың алғышарты, оны білу азаматтық  алудың негізгі міндеті сана­латыны белгілі. Басқасын былай қойғанда, жекелеген елдер­де онсыз көше сыпырушы  боп жұмысқа тұрудың өзіне тыйым  салынған. Қазақстанда керісінше – жоғары мемлекеттік мансапқа болсын, бюджеттік мекемеге болсын қазақ тілін білмесе де жұмысқа тұру  оңай, орыс тілінсіз мүм­кін  емес.

Қазақ – қашан да қонағын қастерлеген халық. Дей тұр­ғанмен, есігін айқара ашып қойып, бөтендерге төрін беріп қою ешбір адами қисынға келмей­ді. «Жаман үйді қонағы билейді» демекші. Азаматтардың жеке бостандықтарына келгенде де сол жағдай. Мы­салы, уақытша тіркелу туралы заңға сай басқа мемлекеттерде бұндай шектеу тек шетелдіктерге қолданылады. Оның астар­ы  түсінікті – бөтеннің аты бөтен, оның нендей пиғылмен келгені беймәлім. Сондықтан елдегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында оның іс-әрекетін  бақылау артықшылық етпей­ді. Ал өз жерінде жүріп, осында туып-өскен адамға тіркелу ойға сыймайтын дүние. Екіншіден, бұл шара Конституцияны өрескел бұзу, адам құқықтары бойынша Қазақстанның алған халықаралық міндеттемелеріне қайшы. Үшіншіден, азаматтың ар-ожданы­на  тиетін  жағдай.

Не болмаса, былтыр Қазақстан 48 шет мемлекеттің азаматтарына визасыз келу жеңілдігін  сыйлапты. Құп-ақ! Бірақ, тиісті лауазымдылар дипломатияның негізгі қағи­датын ұмытқан секілді. Оның дені елдер арасындағы байланыстар тең болуы міндетті дегенг­е қатысты. Аталып отырған Батыс елдері біздің азаматтарға ондай жеңілдік берген емес. Сондықтан шетелдіктер Қазақстанға емін-еркін келіп жүргенде біздің азаматтарымыз шетел визасын алу үшін ұзын-сонар кезекте тұрып, қаптаға­н қағаз жинап, саусақ ізін тапсырып, оған тиісті төлемін  жасауға  мәжбүр.

Елдің байлығына қатысты көретініміз сол – теңсіздік. Бір жағынан Қазақстан жер аумағы бойынша әлемде тоғызыншы орында деп мақтан тұтамыз. Әйткенмен сол жердің рахатын көруге келгенде өзі­міздің диқандар мен малшылар шет қалады.

Заңмен уәде етілген он сотыққа да көпші­лік­тің қолы жетпей жатыр. Өз кезегінде ресмилер «артық жер жоқ» дегенді алға тартады. Бірақ шетелд­іктер сұраса, игерілмей бос жатқан бірнеше миллион гектар оңай табыла қалады. Осындай қа­рама-қайшы көзқарас неден туынд­айды, оның  алдын  қа­лай  алуға болады деген сұрақтар кімді де болса мазалайды. Жауап іздеп әншейінде  анаған-мынаған сілтеуге әуес лауа­зым иелеріне келіп тірелеміз. Әлгілері,  жалпы бұл – пост-кеңестік елдердің бірталайына тән құбылыс, саяси­ элита ретінде­ Отанына немқұрайды  қарайды. Тапқан миллиард­тарын өз елінде емес, шетелге салуынан, ұл-қыздарын жер­гілікті емес, шетелді­к оқу орындарына жіберуінен, демал­са, емделер болса, Қазақстанды емес шетелді таңдауынан соны көре­міз.

Әлдебір форум немесе тың жобаны қолға алғанда тиісті мамандарды, ғалымдарды өз ішінен  емес  шетелден ша­қыру­ дәстүрі тағы бар. Сая­сат­т­ы  айқынд­айтын  маңызды шешім қабылдайтын, мемлекеттің қаржысын игеретін орындағылардың өздері өз еліне­ осылайша сенімсіздік танытса, оның күйі  оңалмайтыны  анық.

Түйткілдің ендігісі жалақы мәселесіне келіп тіреледі. Қазақстанда көптеген шетел­дік немесе бірлескен кәсіп­орындарда шетелдік мамандардың табысы дәл сондай жұмыс атқаратын қазақстандық әріптестерінен асып түсе­ді. Кейде онысы бес, тіпті он еселік айырмашылықты құрайды. Компаниялардағы қызмет­тік деңгей бойынша да үстем­дік шетелдіктер еншісінде. Бұл келеңсіздіктің жазылып та, айтыл­ып та келе жатқанына талай­ жыл өтті. Дегенмен, шенділердің құрғақ уәделерінен басқа мардымды өзгеріс­тер байқалып отырған жоқ. Оның соңы уақыт өткен сайын жұмысшылардың наразылы­ғына  әкеліп жатыр. Ал, енді осы тұрғыдағы әлемдік тәжі­рибеге үңілер болсақ, басымдық әркез сол елдің төл азаматтарына беріледі. Себеп баяғы – өз азаматтарын, олай болса, өз мемлекетін құрметтеу, шетелелдіктерге емес, алды­мен отандастарына жағдай туғызу, жұмыспен қамту, т.б. Төленетін еңбекақысының мөлшері де осы мақсаттан белгіленеді. Әлгі сөз болған Араб елдерінде теңдей жұмыс атқар­ғаны үшін жергілікті тұрғын келім­сектерден 3-5 есе көп табыс­ алып отырады. Азаматтарын қолдауда кей мемлекеттер тіпті асыра сілтеушілікке жол береді. Мәселен, Араб Әмірліктерінде жергілікті азамат­ пен шетелдік соттасатын болса, дұрыс-бұрысына қарамай әдетте іс өз азаматының пайдасына шешеді. Мей­лі, Қазақстанда олай болмай-ақ  қойсын. Ең болмаса шетелдіктер мен өзіміздің азамат­тарымыздың құқықтары тең дәрежеде  сақталсын.

Соңғы жылдары кейбір отандық кәсіпкерлер ақшасын сыртқа шығарып, сонда компанияны тіркеп, сосын барып шетелдік инвестор санатында Қазақстанда бизнес жүргізуді қолға алған. Неліктен? Себебі қайта шетелдік іскерлерге жергілік­тіден гөрі әлдеқайда ыңғайлы жағдай жасалған. Әлдебір шенді оларды келіп тексерер болса, қоқан-лоқы көрсетер  болса, мемлекеттің өзі  оларды  қорғаштайды.

Өкінішке қарай өзіміздің бизнес жоғары жақта туысы не жанашыры болмаса жаңағыдай кепілдіктерден қағылып, өз жерінде өгей баланың күйін кешеді. Ұқсас әңгіме өз Отанында қолдау таппай, шетелде ғана бағы жанған дарын иеле­ріне де қатысты. Олай болса, жоғарыда  сөз  болған 40 пайыз жастардың шетелге кетуге талпын­ысы – заңды   құбылыс. Бұл – мемлекеттің сөз жүзіндегі емес, іс жүзіндегі жетістік­теріне жастардың берген­ бағасы. Тек аталған көрсеткіш жылдан-жылға өсе берсе, қазақтың  елі мен күйі не  болмақ?

Расул   ЖҰМАЛЫ,

саясаттанушы

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Сәуір 2019 >
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30          

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары