Оқырманнан хат

Келіп кету есептегіші

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterБүгін2217
mod_vvisit_counterКеше2743
mod_vvisit_counterОсы аптада11520
mod_vvisit_counterӨткен аптада16249
mod_vvisit_counterОсы айда44683
mod_vvisit_counterӨткен айда81370
mod_vvisit_counterБәрі4031526


Өзекті мәселелер

  • 19.09.19

    Әлемдегі өте қауіпті қылмыскерлер қамалатын, қауіпсіздігі ең қатаң сақталатын «Алькатрас» түрмесінен 1963 жылға дейін бірде-бір тұтқын қашып шыға алмаған. Ел абақтыны «Рок» (құз) деп те атайды. Сыртынан қарағанда сұсты көрінетін түрме әу баста қорғаныс шебі ретінде қолданылып, кейінірек әскери түрме салып, содан соң өте қауіпті қылмыскерлерге арналған абақты ретінде пайдаланылған. Толығырақ...

  • 19.09.19

    ЖҮРЕК   ДЕРТІНЕ  ШАЛДЫҚҚАНДАРҒА  КӨМЕК

    Кеудедегі жұдырықтай жүректің қызметіне тең келер не  бар?!  Оны адам ағзасының «моторы» дейміз. Бірақ жүрек дерті жас талғамай тұр. Тым жасарып бара жатыр. «Жүрегі тоқтап қалыпты», «жүрегі ауырады»  деген сөздер бүгін­де  жасамысқа  емес, жастарға да  айтылатын  болды.

    ...
    Толығырақ...
  • 19.09.19

    Әлемнің  дамыған 30 мемлекетінің қатарына кіру идеясы жарқын  болашаққа бас­тайтын жол болуы тиіс. Жаһандану үдерісі дәуірінде еліміз өз тәуел­сіздігін орнықтырып, шекараларын айқындап, ядролық қарудан бас тартып, этносаралық және конфессияаралық келісімді сақтай отырып, әлемдік ау­қымдағы тұрақтылық, достық, толеранттылық идея­ларын негіздеуде. Және бұл мәселелер Елбасының жыл сайынғы дәстүрлі...

    Толығырақ...
  • 19.09.19

    «Мәңгілік ел» идеясының негізі – бұл біздің Қазақстан халқы ұрпақтарының алдындағы жауапкершілік, әлемдегі бәсекеге қабілетті 30 мемлекеттің қатарына ену мәртебесі белгіленген және бұйырған лайықты және ұлы Қазақстанды дамытудағы біздің стратегиямыз. «Мәңгілік ел» идеясының бастауы тым тереңде жатыр. Бұл біздің жалпыұлттық идеямыз мемлекеттігіміздің тамыры сияқты көне тарих...

    Толығырақ...
  • 19.09.19

    Айжарық  СӘДІБЕКҰЛЫ

    ОЙ   ТОЛҒАДЫМ  БІР   КЕЗЕК

    Сөз жоқ, социализмді гүлдендіріп, коммунизм ор­нат­пақшы болған қоғамды қайтадан құру машақаты бастал­ғалы сонау отызыншы жылдардан «коммунизмнің сталиндік алып құрылыс­тары» ұранымен жүргізілген шабуылдан табиғаттың тепе-теңдік заңдылығын бұзып...

    Толығырақ...
БАРШЫНКЕНТТІҢ ГҮЛБАРШЫНҒА ҚАТЫСЫ ҚАНДАЙ?
06.06.2019 10:32

ҚҰМ   АСТЫНДАҒЫ  ҚАЗЫНА

Өткен аптада Қызылорда облысының мәдениет, ар­хив­тер және құжаттама бас­қармасының қолдауымен, облыстық тарихи және мәде­ни­ ескерткіштерді қорғау жөніндегі коммуналдық мемлекеттік мекемесінің ұйымдастыруымен Сырдария ауданы, Қоғалыкөл ауылынан шығысқа қарай  2 шақырым жерде орналас­қан ортағасырлық Қышқала қаласында жүргізіліп жатқан археологиялық қазба жұмыс­тарымен таныс болдық. Баспасөз турының мақсаты – қалашық туралы кең көлемді мағлұмат беру және зерттеу жұмыстарының нәтижелері жайлы ақпараттық-насихаттық  жұмыстарды жүргізу.

Жалпы, Қышқаладағы қазба жұмыстары 2018 жылдан бастап «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында Қы­зылорда облысының тарихи-мәдени мұраларын қорғау және пайдалану жөніндегі ғылыми-әдістемелік кеңес­тің шешімімен жүзеге асырылып келеді. Экспедиция жетекшісі – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық универ­ситетінің профес­соры, белгілі археолог Мадияр­  Елеуов.

Қышқалаға  барғанда құм астында қазына бар екенін білдік, бірақ дәл мынадай болад­ы деп ойламаппыз. Былтыр зерттеу жұмысын бас­тар алдында археологтар да біз сияқты шамаласа керек­. Сырын ішіне бүккен қаланың дәл бүгінгі қалпы мен археологиялық қазба жұмыстары аяқталғанға дейінгі аралықты салыс­тырып қарау мүмкін емес. Бар білгеніміз, мұнда қазына­ жатыр, тарих жатыр...

ТАЛАЙ  ТҰЛҒАНЫҢ ТАБАНЫ  ТИГЕН

Бұл қала жөнінде алғаш рет 1242 жылы итальян саяхатшысы Плано Карпини жазып қалдырған деседі. 2018 жылы жүргізілген зерттеу  жұмыстарының  нәтижесі бойынша, шаһар жобамен XIII ғасырдың орта тұсымен мерзімделеді. Сол уақыттағы жазба деректерде «Барчин» деген атпен кездескен. Көне­нің көзіндей болған мекен 50 гектардай жерді алып жатыр­. Қала үйлерінің биік­тігі  1-1,5 метрді шамалайды. Олардың күйдірілген қыштан соғылғаны көрініп тұр. Алайда өткен ғасырдың  50-жылдарында қыштан жасал­ған  ғимараттың  басым бөлігі  бұзылыпты.

Бұл жерде 1960 жылы ғылым докторы Әуелбек Қоңыратбаев, кейіннен акаде­мик Әлкей Марғұлан болған. 1994 жылы Қорқыт ата атындағы ҚМУ-дың оқытушысы, археолог Тәңір­берген Мәмиев шағын кө­лемдегі қазба жұмыстарын жүргізген. Дегенмен, бұл жұмыстардың  барлығы  әуесқой зерттеу  болатын.

Осыдан 93 жыл бұрын Қызылорда қаласы еліміздің астанасы болып тұрған кезде Алаш арысы Бейімбет Майлин Сыр бойындағы Көккесене күмбезі мен Баршынкент қаласының орнын есепке алып қорғау керектігін, болашақ ұрпақ үшін архео­логиялық  зерттеулер  жүр­гізу қажеттілігін айтыпты. Оны 1926 жылдың қарашасында «Еңбекші қазақ» газетіне «Мәдениет мұралары» деген  атпен жариялайды.

 

ҒЫЛЫМНЫҢ  НЕГІЗІ – АРХЕОЛОГИЯДА

Кез келген адам үшін «Қаладан не  табылды?» деген­ заңды сұрақ туын­дайтыны рас. Былтырдан бері 4 жерге қазба жұмыс­тары жүргізілген екен. Бірін­шісі – қаланың жылын анықтау мақсатында қазылған орын. «Бұл  жер осы төбенің құрылыс кезеңінде не болғанын анықтау үшін керек» дейді археологтар. Қазіргі күннің өзінде бояулы-бояусыз түрлі-түрлі ыдыстар, жазу­ы бар жапсырма тақтай, тиын,  сыйымдылығы жоғары  хум ыдыстардың қалдық­тары, кесе, т.б. заттар да табылған. Мұнан бөлек жерлеу орын­дары, медресе, қыш күйді­ретін пештің орны секілді жерлер төбе көрсетті. Ал, қаланың негізгі аумағы 50 гектар екендігін және қазба жұмыстары биыл да, одан  кейін  де  жалғасатынын­ ескерсек, әлі талай құнды жәдігерлердің, жерлердің табылаты­ны ақиқат. Оны уақыт  көрсетеді.

- Облыс көлемінде архео­логиялық қазба және зерттеу жұмыстары ортағасырлық Қышқала, Сығанақ, Жанкент, Сортөбе және Бәбіш молда қалаларына жүргізіліп жатыр. Қышқаладағы биыл­ғы жұмыстардың бастал­ғанына 1 айдай уақыт болып қалды, - дейді облыстық тарихи­ және мәдени ескерткіштерді қорғау жөніндегі коммуналдық мемлекеттік мекемесінің директоры Сапар­  Көзейбаев.

 

БАРШЫНКЕНТ  БАЙЛЫҚТАРЫ­

Әлгінде  айтқанымыздай, болашақты  уақыт  көрсетеді. Ал, біз  барған Баршынкенттегі екінші нысан жерлеу орны болды. «Жалпы, қай жерде болмасын қаланың зиратын табу оңай емес» дейді қазба жұмысын жүр­гізушілер. Мұнда адам жерлеудің үш түрлі кезеңі көрі­ніс тауыпты.

- Зираттан табылған адам сүйектерін Алматыға алып кетеміз. Сол жақтан жасын, жынысын, қай типке жататынын анықтаймыз. Сосын қайта орнына жерлейміз, - дейді Қазақстанның еңбегі сіңген қайраткері Мадияр­  Елеуов.

Көп ұзамай үшінші объектіні де бетке алдық. Көлемі 5х6, биіктігі 2 метр болатын үлкен пештің өзін­дік ерекшелігі бар. Осыған дейін әуесқой зерттеушілер мұндағы қыштың құрамы Қожа Ахмет Иассауи кесенесіндегі қышпен бірдей деген пікірді айтқан көрінеді. Бір қызығы, пештің қасында құм сақтайтын бөлмесі болған. Дәл біз аялдаған уақытта архео­логтар сол жерді аршып жатты. Зерттеушілер мұнда қышты қолданудың кең тарағаны­н ескеріп, әлі де пештердің табылатынына сенімді. Төбесі күмбезделген жердің арнайы есік орны анық көрініп тұр. Балқыған ерінділері әлі мыңдаған, миллиондаған жылды оңай еңсеретіндей. Тұрғындар барлық шикізатты осы жерден пайдаланған. Жергілікті ағаш сексеуілдің бір кәдеге жарағаны анық. Ұсталар алды­мен пешті салған, құрылысшылар сосын барып қаланың­  іргетасын  қалаған­ға  ұқсайды.

 

СЕГІЗ   ҚЫРЛЫ  МЕДРЕСЕНІҢ

СЫРЫ ҚАНДАЙ?

«Осы жерді қазамыз деп шешіп едік, қателеспеппіз» деген археолог бізді төртінші объектіге алып келді.

«Мына маңдағы ғимарат медресе болған деген жорамал бар. Бұған дейін нақты бір тоқтамға келе алмай жүр­ген едік. Қараңыз, сегіз­бұрышты белгі әрбір бөлмеде­ кездеседі. «Сегіз санының сыры неде?» деген ой келеді. Аналогиясын аша алмадық. Күллі Орта Азияда мұндай белгі шықпаған. Ресей, Өзбекстан секілді елдердегі ғалымдармен байланыстамыз, олардан да сұрастырдым, кездестірмепті. Медресенің екі есігі бар. Бірі – үлкен көшеге, бірі екінші жаққа  шығып  кетеді», - дейді экспедиция жетекшісі.

Бұл аумақтан арабша жазуы­ бар боялған қыш табыл­ды. Қаланың тіреуіштерінің орны байқалады. Су сіңіп кететін септикке ұқсас тесік те бар көрінеді. Айт­қан­дай, медресе болған деуге­ негіз бар. ХІІІ ғасырдың орта шенінде  әйгілі  Жамал  Қар­ши Баршынкент туралы «...Үлкен ауыл бар екен. Нағыз­ білгір, ғұламадан сабақ алдым­» деп жазады. Мұны академик  Әбсаттар  Дербіс­әлі кітабында  келтіреді.

Қаланың уақытында ірі сауда әрі қолөнер орталығы болғандығы туралы айтылады. Сауда керуенінің жолы болуы ғажап емес. Зерттеудің нәтижесін көп жағдайда сол маңнан табылған тиын мен жерлеу мәдениеті нақтылай түседі. Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан қала Қышқала аталғанымен, аты кейіннен ұмыт қалғандай.

 

ҚАЛА  ТУРИСТІК  АЙМАҚҚА

СҰРАНЫП  ТҰР

Қаланы қалыпқа келтіріп, туристік нысан етуіміз керек. Иә, археолог М.Елеуов осы жайтты жақсылап  жариялауды  тапсырғандай.

- Егер облыстан қаржы бөлінсе, көп болса 2 айда қаланы қалыпқа келтіреміз. Мысалы, мұндағы медресе­ Сығанақта да жоқ, ол қазақтың астанасы болған жер ғой. Қайта-қайта бұзылып салынған соң солай шығар. Ал, бұл құлаған күйінде сақталған. Мен ойлап отырмын­ осыны еденін төсеп, бағандарын дұрыстап, 10 кесекке көтерсек. Мұның төрт мұнарасы бар. Пешті қалыпқа келтірсек, шырақшының бөлмесін реттесек дейміз. Меніңше, 20 мың  кесек  кетеді.

Бұл жерді туристік аймаққа айналдыруды ұсынып отырғаным, мұндай нәрсе, мұндай ауқымды медресе­ тіпті астана болған Сығанақта да табылмаған. Енді маңызын ойлай беріңіз. Сосын кез келген туристі, қонақты мұнда ұялмай-қызармай әкеле аламыз,­ - дейді ол.

- Қышқалаға өткен жылы ғана қаржы бөлінді, еңбектің нәтижесін көрдік. Екі жыл ғылымға түк емес, мынадай қаланы ашу қиын. Отыз-қырық жыл қазылып жатқан қалалар бар. Тарихқа талай жаңалықтар енеді деп ойлаймын. Әсіресе, мына медресенің маңызы жоғары. Жай халыққа қызық болмас, бірақ біз мәдениетіміздің  800 жыл бұрын осындай болғанын көрсеткіміз келді. Алдағы уақытта қаланы туристік аймаққа айналдыру үшін жұмыс істелетін болады, - деді облыстық тарихи және мәдени ескерт­кіштерді қорғау жөніндегі коммуналдық мемлекеттік мекемесінің директоры Сапар Көзейбаев.

 

БАТЫРДЫҢ   ЖАРЫ   ГҮЛБАРШЫННЫҢ ҚАЛАҒА  ҚАНДАЙ  ҚАТЫСЫ  БАР?

Профессор Әуелбек Қоңыратбаев ел аузындағы аңызға сүйеніп, бұл қала Алпамыс батырдың жары Гүлбаршынды қалдырып кеткен шаһар екендігін еске салған. Өйткені, кейбір деректерде қала Баршын­ (Барчин), Баршынкент, (Барчинлыгкент, Барджинлигент), Қызқала деп те аталады.

Баршынкент  қаласының  тағы  қызық  бір  тарихы – Гүлбаршын сұлуға арнап салынғандығы. Ал, тағы бір нұсқада «оғыз ақсүйектерінің өкілі Баршын сұлу Сырдарияның төменгі бойындағы қаланы өз есімімен атайды» делінген. Осыдан соң «Қызқала» атауы шыққан деседі. Аңыз бойынша, Сырдарияның оңтүстік жағасындағы Көккесене де Баршын сұлудың құрметіне салынған. Бұл әйелдің атымен аталған, түркі тектес халықтар мекендеген жердегі бірден-бір қала болған.

 

ТАМЫРСЫЗ  ТАСЫНДА  ДА  ТАРИХ  БАР

Қышқала жайлы XV ғасырдан кейін кездеспеуі Сыр арнасы өзгергеннен кейін халықтың өзге жаққа қоныс аударуымен байланысты сияқты. Әйтсе де, үлкен ауқымды жерді алып жатқан көне шаһар бізге қазақтың қилы тарихының бір тармағындай сезіледі. Монғол шапқыншылығы кезеңінде қала ең ірі сауда-саттық орталығы болған.

- Осы уақытқа дейін бекінісі бар, қаласы бар, елді мекені бар, тағысын тағы 300-дей нысанның қазба жұмыстарына қатысыппын. Жасым жетпістен асты. Десе де, соңғы 2 жылда ғана туған топырақтың құнды дүниелерін аршуға, табуға атсалысып жүрмін. Облыс әкімі Қырымбек Елеуұлы өтінішімді екі етпей қабылдап, мүмкіндік беріп отыр, - деді жерлесіміз, археолог Мадияр Елеуов.

 

Қышқаладағы архитектураны көргенде күллі әлем біздегі сәулет өнерін көшіріп алғандай көрінді. Руби деген ғалым «Гректер, римдіктер кесектен күмбез салуды Сыр бойынан үйренген» депті өз еңбегінде. Барлық өркениеттің ошағы бізде жатыр. Қышқала секілді қалалар біздің халықта сол кезде-ақ қалалық өркениеттің дамуы өте мықты болғанын дәлелдей түседі.

 

Рыскелді   ЖАХМАН,

Ердос Беркінбаев (сурет)

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Маусым 2019 >
          1 2
3 4 5 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары