Өзекті мәселелер

  • 13.06.19

    Ежелден халық педагогикасы ұрпақ тәрбиесінің қайнар көзі болып келді және бұл бағытта жас ұрпақтың болашағына берік байлам жасалды. Әсіресе, дарабоз қарттарымыздың даналық ойы, салиқалы сөз саптау үлгісі, өмір белес­терінен  көрген-білгенін, ғибратты әңгімелерін  тәрбие құралына айнал­дырып, одан жақсылыққа ұмтылу, ынтымақ­қа ықылас қою, бауырмалдық қасиетк­е бет бұру секілді тағылымның түрлі ө...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    Бүгінде басы ауырып, балтыры сыздамайтын пенде жоқ. Сырқаттанған адамның алдымен жедел жәрдемнің көмегіне жүгінетіні белгілі. Дәрігердің ауырған жерін тәптіштеп сұраса, көпшіліктің дертінен айыққандай күй кешетіні тағы бар. Алайда «103» қызметкерлерінің әр күні сын сағатқа толы. Көбісі ем-дом жасауға дайын арашашы жандардың сан түрлі жағдай мен оқиғаны бастан кешетінінен бейхабар. Бұған...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    Тоқсаныншы  жылдардығы тоқырау көптің есінде ғой. Жоспарлы экономикадан нарықт­ық экононмикаға бет бұрып, жаңа белесті бағын­дыруға бой түзедік. Бұқара бұған бірден үйрене қойған жоқ. Әркім «балапан басына, тұрымтай тұсына» кетті. Ал отба­сы ошақ қасында болған әйелдер ала  дорбасын асынып, көшеге шықты. Сауда-сат­тықпен айналысты. Ал еркек­ кіндіктің кейбірі көше кезіп кетсе, енді бірі арақ-ша...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    «Бірінші байлық – денсаулық». «Қазалы арнаулы әлеуметтік қызметтер орталығы» мемлекеттік мекемесінің есігінен аттаған бойда осы аталы сөз ойға оралды. Жоқ, басқаша ойлап­ қалмаңыз. Ауладағы самал желмен­ тербелген әсем гүлдер, жайқалған саялы талдар, жеміс ағаштары, сүйкімді иісі танауды қытықтаған балғын жоңышқа, жүйектерді қуалап, сылдырай аққан тіршілік нәрі, баршасы мұнда шаруасына мығым ие...

    Толығырақ...
  • 13.06.19

    Әдетте, футболда көбінесе шабуылшылар­ға аса мән береді. Алайда­ команданың жеңуіне қақпашылардың үлесі зор екенін бірі білсе, бірі білмес. Үздік қақпашы найзағайдай жылдам реакц­иясымен, болаттай төзімді жүйкесімен және де дұрыс позиция таңдай білетін ақылымен командасына сеп­ті­гін тигізеді. Әсіресе, ойын тағдыры шешіле­тін «пенальти» секілді шиеленісті ойын кезін­де­ қақпасын голдан қор­ғап,...

    Толығырақ...
БАЛАНЫҢ ДҮНИЕТАНЫМЫ немесе халықтық педагогиканың ролі
13.06.2019 10:40

Ежелден халық педагогикасы ұрпақ тәрбиесінің қайнар көзі болып келді және бұл бағытта жас ұрпақтың болашағына берік байлам жасалды. Әсіресе, дарабоз қарттарымыздың даналық ойы, салиқалы сөз саптау үлгісі, өмір белес­терінен  көрген-білгенін, ғибратты әңгімелерін  тәрбие құралына айнал­дырып, одан жақсылыққа ұмтылу, ынтымақ­қа ықылас қою, бауырмалдық қасиетк­е бет бұру секілді тағылымның түрлі өнегесін таратып отырды. Шындығында, орынды айтылған ойдың баланы­ң дамуына, өз халқының салт-дәстүрлерін бойына сіңіруге ықпалы зор. Сондай-ақ тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, ұлттық ерекшелік, дәстүр жайлы­ танымы, түйсігі қалыптасады. Жеке тұлғаның адамгершілік құндылықтарына терең бойлап, рухани жан дүниесін байыта түседі.

Абайдың дана, дара болуында осы әкелер институты, әжеден естіген әсерлі әңгімелер, ауыз әдебиеті жанрларын, шежіре, дастандарды орындаудағы жыршы, жыраулардың ықпалы дүниетанымын, өмірге көзқарасын өсірді.

Жалпы, халықтық  тәрбиені насихаттаудың,  жаңғыртудың  пәрменді құралы – ауыз әдебиеті туындылары десек жаңылмаймыз. Өйткені ауыз әдебие­тінде халықтың ғасырлар бойы жинақталған бұқаралық көркем сөз шығар­машылығы, әдеби құндылық­тары, халық педагогикасының негізі, мәдени мұрасының қайнар көзі, тап­қырлық пен шешендіктің тамаша нұсқалары бар. Шешендік сөздер нұсқаларына қарай академик В.В.Радлов: «Қазақтар... мүдірмей, кідірмей, ерекше екпінмен сөйлейді. Ойын дәл, айқын ұғындырады. Ауызекі сөйлеп отырғанның өзінде сөйлеген сөздер ұйқаспен, ырғақпен келетіндігі соншалық, бейне бір өлең екен деп таңға­ла­сың­», - деп, қазақ тілінің тазалығы мен  табиғилығына  тәнті  болған.

Расында, ауыз әдебиеті мұраларының, мақал-мәтелдердің, аңыз әңгімелердің, өсиет, насихат өлеңдердің, ертегілер­дің, жұмбақ, жаңылтпаштардың, лиро-эпостық, эпостық жырлардың, шешендік сөздердің, тұрмыс-салт жырларының барлығы дерлік тәрбие тақыр­ыбын қозғады. Ауыз әдебиеті мұралары – баланың тұлға болып қалыптасуына нәр берді, ел мен жерге деген перзенттік парызын оятты, жанашырлық, патриоттық сезімін ұялатты.

Бұл жерде халық педагогикасының үш қайнар көзін айрықша атауымызға болады. Олар: ана тәрбиесі, әке тәр­биесі, қоғамдық орта тәрбиесі.

Ұлт даналығында «Атадан – өсиет, анадан – қасиет» дейді. Сол қасиет ананың­ ақ сүтімен дарыса, «Бесік жырыны­ң» әлдиімен тербелгеннен бала бойына мейірімділік, сабырлық ерекшеліктерін сіңіріп өседі. Қыз бала анасыны­ң аялы алақаны мен ғибратқа толы тағылымынан ибалылықты, әдептілікті, қарапайымдылықты, ізеттілікті, іскерлік секілді қасиеттерді көріп, естіп дарытады. «Шеше көрген тон пішер» деген қазақ сөзі анадан алатын­ тәлім-тәрбиені, көрегендік пен өнегені, адалдықты меңзеген емес пе? Адамның физиологиясынан ұққанымыз, бала біткен айтқанды емес, көр­генді  бойына  тез қабылдайды. Сондықтан әрбір ана өз баласының идеалы бола білгені дұрыс. Бұл – өмірлік қағида!

Әке – отбасының қамқоршысы, асыраушысы, қорғаны. Естеріңізде болса,­ ескінің есті кісілері «Әкесі сондай адам еді, атасы жақсы адам, көр­генді бала» деп ер адам тәрбиесін, әке мектебінен өткен маңызын айтады. Шындығында көкірегі қазыналы қарттардың әңгімесіне қанығудың берері мол еді. «Әке – асқар тау, ана – баурайындағы бұлақ, бала – жағасындағы құрақ» деген бір ауыз  сөзге  бүкіл тәр­биенің бас­тауын сыйғыза білген. Өмірге бейімі жоқ, шыңдалмаған бала қиындыққа да төзбейді. Сондықтан «Әке көрген тон пішер», «Әкеге қарап ұл өсер», «Бір әкенің тәрбиесін жүз мектеп бере алмайды­» деген нақылдар тектен-тек айтылмағаны  айқын.

Ертеректе еркекті көк тәңіріне теңеге­н. Ал әйелді жерге теңеген. Күлтегіннің үлкен жазуында «Тәңірідей тәңіріден жаралған бабам Күлтегін истемін­ қаған» деген жазу осының дәлелі. Рас, бала өз әкесіне ұқсауға ұмтылады. Демек, әрбір әке өзінің даналығ­ымен, парасаттылығымен даралан­уы  тиіс  деп ойлаймын.

Баланың өзінің ата-тегін білуі, мал сою, қонақ күту, ерлік пен еңбекшіл­дікті, серілікті, атбегілік, құсбегілік өнерді  бойына  сіңіріп, сол арқылы әке биігі үстем тұрады. Ер-азаматтың соңынан­ сөз ермейтін, сұңқардай саңлақ, қырандай текті болуы әке ролінің қаншалықты деңгейде болғанын байқатад­ы. Әрине, әке – отбасының алтын діңгегі. Осындай жауапкершілік пен міндет-мақсатын біле тұрып, жұмысбастылықпен бала тәрбиесіне немқұрайды қарау, ерте кезден көңіл бөлмеу салдары үйде баланың бетімен кетуіне апарады. Әке ролін аналар то­лықт­ай атқара алмайды. Себебі «әке – тірегің, ана – жүрегің» дейтіндей, әрқайсысының өз жолы, өз міндеті бар. Отбасында ата-ана шаңырақтың шамшырағы десек те, әрқайсысының өзіндік шоқтығы бар. Халқымыз қашанда әкені шаңырақтың иесі, қамқоры, қорғаны деп таныған. Аналарымызды сол шаңырақтың алтын босағасы, киелі тұтқасы іспетті құрметтеп қастерлеген. Сондықтан «Алты аға бірігіп – әке болмас­, жеті жеңге бірігіп – ана болмас» деп түйінін келтірген.

Бала тәрбиесінде қоршаған ортаның, әсіресе мектебі, ұстаздары, дос­тарының да ықпалы зор. Бұл тұста да ата-ана олармен тығыз байланыста болып,­ бірлесе жұмыс атқаруы тиіс. Әрбір өскелең ұрпақтың бойына өзінің отбасы, оқу-тәрбие жүйесі арқылы­ ұлттық құндылықтарды, ұлттық  психологияны  дарытып  отырса­ ұтылмаймыз, ұтарымыз көп. Мектепте оқушылармен жүргізілетін тәрбие жұмыстары, түрлі үйірмелер санаға  тазалықты, ептілікті, білімпаздықты  үйретеді.

Рас, қазір жаңа технологияның заманы­. Қарыштап дамыған өскелең өмірде интернет, телефон қызметі баланы­ң да санасын жаулап барады. Одан өзіне керегін алса жөн, бүгінде беталды кеткен кейбір ақпараттар оларды­ дұрыс жолдан тайдырып, жат қылықтарға жетелеп жатыр. Осы орайда қоғамдық сананы қалыптастыруда әлеуметтік желілердің жетекші орында тұрғаны өмір шындығы дер едім.

Кез келген пәнді оқытуда халық данал­ығын пайдалану баланың ой-өрісін дамытып ғана қоймай, пәнге деген­ қызығушылығын арттыра түседі, адами жақсы қасиеттерінің де қалыптасуына оң әсерін тигізеді. Сергек сананы­ жаңғыртып, рухани жаңғыру заманы­нда ауыз әдебиеті мұраларын педагогикамен ұштастыру арқылы ұлттық тәрбиенің нығаюына ықпал ету тиімділік тудырады. Әрбір берілетін білімнің, тәлім-тәрбие жүйесінің ең өзекті идеясы – халықтық қасиеттер мен халықтық педагогикаға негізделгені абзал­. Жастарды тәрбиелеудегі отаншылдық қасиет ең алдымен білім мен тәрбиенің тұғыры болуы тиіс. Ал, отаншылдық дегеніміз – өз елінің шежіресін, тарихи тұлғаларын, салт-дәс­түрін, рухани-мәдени байлығын, елінің қадір-қасиетін терең білу деген сөз. Әрине ұрпақты отаншыл етіп тәрбиелеу, елін, жерін сүйетін  патриоттық қасиетті дарыту отбасы тәрбиесіне, білім беру жүйелеріне тікелей қатысты. Отаншыл жастар тәрбиелеу – мемлекеттік маңызды істердің де бірі. Елбасы­ жастар саясатын дамытуға барынша қолдау көрсеткені осы маңызды айғақтай алады. Демек, біз жарқын болашақтан білімді, ізгі ойлы, елі сенетіндей ер тұлғаларды, қайраткер қыздарды көр­гіміз келсе, осы бастан терең тәрбиеге мән берген абзал-ақ.

Гүлзира  ОРАЛОВА,

Қорқыт ата атындағы

Қызылорда мемлекеттік

университетінің  аға оқытушысы,

филология ғылымдарының кандидаты

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Маусым 2019 >
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары