Өзекті мәселелер

  • 19.12.19

    Кешегі даласында абақ­тысы жоқ, бес қаруы белінде жүрсе де жауынан өзгеге қару жұмсамаған заманда елдің бір-біріне өкпесі, кеткен есесі болмады дейсің бе? Болды ғой. Бірақ, сол заманның өзінде қойнындағы қаруға тұра ұмтылмай, әділдікті, ақ пен қараны шешетін әулеттің үлкені не ауылдың ажасы, оған көнбей жатса, елдің қожасына жүгінді емес пе? Дау бұған да бөгет бермеген кезде биге барып соңғы ше...

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Ақыл  жетпес

    Адамның ақылы өлшеусіз мол. Алайда сол ұлан-ғайыр, шексіз ақылыңның кейде кішкентай, уақ-түйек мәсе­лелерді шеше алмай, тұйыққа тіреліп, жол таба алмай, адасып­  жүретініміз  қалай?!

    ...
    Толығырақ...
  • 19.12.19

    «Кувад синдромы» туралы бұрын-соңды естіп пе едіңіз? Мүлдем естімеген болуыңыз да мүмкін. Бұл – ер адамның жүкті әйел секілді күй кешуі. Мұндай да болады. «Кувад» сөзі француздың «couver» деген етістігінен шыққан, яғни қазақшалағанда «жұмыртқа басу» дегенді білдіреді. Бұл синдром екіқабат әйелдің күйеуінде жүктіліктің үшінші айында басталып, сәби дүниеге келгенге дейін жалғасуы ықтимал....

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Шырылдаған бала дауысынан селк ете қалған олар өздері секілді тағы бір күнә­сіз­дің жетім қалғанын сезді. Сәбиді түннің бір уағында тауып­ алған тәрбиеші дереу төсекке жатқызып, жұбата бас­тады. Әбден жылай-жылай көзінен жасы сарқылған баланың демі бітіп, әрең тыныс алады. Көздері жәудіреген бір топ баланың естісі аузындағы емізікті жұлып алып, апайына ұстатты. Жанаршылықпен қараған оның ересек...

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Поэзия

     

    Ботадай боздап аспан жылайды,

    Алдайды бәрін түлкі үміт.

    Жапырақтардан жас тамшылайды,

    Жапырақ жүрек бұлқынып. ...

    Толығырақ...
ТАРИХТЫ ТОБЫР ЕМЕС, ТҰЛҒА ЖАСАЙДЫ
27.06.2019 12:30

ҚР еңбек сіңірген қайраткері,

ҚР Президенті сыйлығының лауреаты,

«Құрмет», «Парасат» ордендерінің иегері,

белгілі  қаламгер  Қали  СӘРСЕНБАЙ:

Журналистік алғашқы еңбек жолын «Лениншіл жас» газетінен (қазіргі «Жас Алаш») бастап, «Өркен-Горизонт», «Жетісу», «Егемен Қазақстан», «Парасат» сияқты еліміздің беделді басылымдарында айшықты қолтаңбасын қалдырған, бүгінде өзі «Мың жасаған шаһардың шамшырағы» деген үкі таққан «Алматы ақшамы» газетінің директор-бас редакторы, ҚР еңбек сіңірген қайраткері, ҚР Президенті сыйлығының, Халықаралық ТҮРКСОЙ ұйымының БАҚ саласындағы үздік бас редактор сыйлығының, Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, Алматы қаласы Мәслихатының депутаты, Қазақстан Жазушылар одағының және Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, «Сендердi сағынғанда», «Өнер-өмiр», «Тұлға-тағдыр» және «Шал мен шындық» атты кітаптардың авторы, жуырда ғана алпыс жылдық мерейтойын атап өткен белгілі қаламгер Қали Қошқарұлы Сәрсенбаймен болған сұхбатымыз қазақ баспасөзінің кешегісі мен бүгіні туралы, жалпы өнер, мәдениет, руханият саласы төңірегінде өрбіді.

 

«БҮГІНГІ  БАСПАСӨЗ  НЕГЕ  БӨСПЕСӨЗГЕ  АЙНАЛДЫ»?..

– Қали аға, сұхбатымызды төл мерек­еге орай, қазіргі  журналис­тиканың  келбеті деген тақырып төңі­регінде бастасақ. Өзіңіз  айтпақшы, «бүгінгі баспасөз неге бөспесөзге айналды»?­

– Қазір журналистика күнкөріс құралына, оңай кәсіпке айналып кетті деген пікірлер бар. Бұл пікір­ден мен де қалыс қалмаймын. Шындығын айтқанда, журналистика қолбала сияқты. Иісі мұрнына бармайтын, өмірі қолына қалам ұстап, он жол хабар жазбаған адам да бүгінде журналистика жөнінде пікір айтатын болған. Ал Шерхан, Камал, Қалтай, Оралхандардың тұсындағы журналистика қандай еді?! Сұрапыл еді ғой. Олар журналистиканы өнер деңгейіне көтеріп кетті. Оның өз мектебі, дәстүрі бар еді. Ал қазіргі журналистикада сес жоқ. Кім көрін­геннің журналист болатыны содан. Сауатсыздық, жауапсыздық басым. Ғаламтор деген шықты. Сол жақсы болды, ешкімнің жаны қиналмайды, керегінің бәрін содан қарап, тауып ала қояды. Ерінбегені әлгі алғанына бір-екі сөз қосып, ал ерінгені сол күйі төпей береді. Журналистиканы күн­көріс көзі дейтіні содан шыққан.

– Менің байқап жүргенім, қазір аға буын болмаса, кейінгі толқынның басым­ көпшілігі газет оқымайды, кере­гін сайттан қарай салады. Және де олар ұзын-сонар мәтінді де оқып отырмайды. Мен осыған кәдімгідей «ренжіп» қаламын. Сіз ше? Жалпы, газет заман ағымына қалай бейімделуі керек?

– Иә, журналистиканың аса үлкен шапшаңдықпен дамуы – заңдылық. Қазір айтылған ақпаратыңның көзді ашып-жұмғанша сол мезетт­е-ақ ғаламтор, түрлі сайттар арқы­лы жаһанға тарап кетуі – үлкен қажеттілік. Ол керек. Мен бұл саладағы жаңалықтардың барлығын құшақ  жая қарсы аламын. Себебі, ол – бүгінгі уақыттың қойып отыр­ған талабы. Иә, ақпарат тасқыны, жаңалық өте көп. Бірақ соның бәрін талғаусыз жұта беруіміз керек пе? Талғам, талап қайда? Ұлттық журналистика өзінің әу бастағы болмысын сақтап қалуы тиіс. Мысалы, «Ана тілі», «Қазақ әдебиеті», «Егемен Қазақстан», «Айқын», «Жас Алаш» сияқты ұлттың дәстүрлі басылым­дары ділі, тіні, бағыты бөтен жат пиғыл­ды жаһандық журналистикаға жұтылып кетпесе деймін. Баспасөздегі дәстүр сабақтастығы, мінез сақталуы керек. Өкінішке қарай, қазіргі журналистика осындай айбынынан, айбарынан алыстап бара жатыр.

Қазіргі буын «заман басқа ғой» деген сөзді жиі алға тартады. Мен бір-ақ нәрсені білемін: қазақ деген ұлт бар, сол ұлтқа тән тәрбие, сол ұлттың мұңын мұңдайтын, жоғын жоқтайтын рух, сезім, қала берді мұң болуы тиіс. Ал бұл құндылықтардың заманға қандай қатысы бар? Сонда заман осындай екен деп, ұлттың сөзін сөйлемеуіңіз керек пе? Журналистика деген – ұлттың өзін-өзі жоғалтпауы жолында күресетін маман­дық.

– Бізге, редакцияға тәжірибеден өтуге келіп жүрген студенттерден байқаймын, олар газетке бірлі-жарым мақал­асын шығартып алса болды, «біз телевидениеде істейміз болашақта» деген  ойларын  жасырмай  еркін айта­ды­ әуелі. Ал қазір телеарналар шоу-бизнес өкілдеріне қатысты бағдарламалардан көрінбейді. «Неге осындай бағдарлама­лар көбейіп кетті?» дегенге, «көрерменнің сұранысы – осы» дейді. Бұл  тұрғыда  не  айтасыз?

– Телевидение – мыңның, миллионның аудиториясы. Бұрын оған кім-көрінген шықпайтын, киім киісің­нен бастап, сөз мәнерің, кес­кін-келбетің – бәрі ескерілетін. Өйткені, сен халықтың алдына шығасы­ң. Қазір кімнің қалай шығып жүргенін көріп жүрсіз. Оның бәрі ілім-білімнің таяздығынан. Адамдардың жандүниесі қазақы болмыстан алыстап бара жатыр. «Халықтың сұранысы – осы» деп айта береді. Бұл пікірді қоғамда зерттеу жүргізіп, соның нәтижесінде айтып отыр деп ойламаймын. Ресей актеры Олег Табако­в «Мен рейтинг деген пәледен қорқамын» деп еді бір сұхбатында. Сол рас сөз. Иә, өнер кейде эксперименттен тұрады. Оны халыққа ұсынады да, халық қалай қабылдайтынын, пікірін ескереді. Сондай бағытт­а болса, жарайды дейміз. Мені­ңше, ұрыс-керіске құрылған, жылауық қоғамның ғана болмысын беретін хабарлар емес, танымдық дүниелерге арналған бағдарлама жасауғ­а тырысу керек. Қазір бір Мәскеудің өзінде 380 театр бар. Рухани­ жаңғыру дегеніміз – осы. Демек,­ бізге тойхана емес, кітапхана,­ театрлар ашу керек. Атаңның күші­мен, ана сүтімен ауызданған, рухтан­ған сұлу өнер керек бізге.

ҚАЗІР  КӨРІНГЕН  ЖЕРДЕ  ЖУРФАК  БАР...

 

– Бұрын журналистика факультеті КазГУ-де және Қарағанды университетінде болған еді. Қазіргі таңда жекеменшік жоғары оқу орындарында да көптеп ашылуда. Журналистика деңгейінің төмендеп бара жатқанының бір себебі осында жатқан жоқ па, қалай ойлайсыз? Сан бар, ал сапа қандай дегенім ғой?

– Сосын жоғары партия мекте­бінде болды журналистика факультеті. Иә, қазір көшедегі дүңгіршектер тәрізді көрінген жерде журфак бар. Елдің бәрі журналист болғысы келеді. Журналистика теледидарға шығып, танымал болу үшін ғана керек­ сияқты болып көрінеді. Шындығында, шешен сөйлеу де – адамға Құдайдан берілетін өнер.

Қытайда бір облыс губернаторының қызы оқуға түсе алмай, құлап қалған көрінеді. Бізде облыс әкімі­нің қызы тұрмақ, аудан әкімінің қызы оқудан құласа да, масқара деп қабылданатыны өтірік емес. Ал әлгі губернатор үндемепті. Сөйтсе, Қытайда кез келген университетте оқудан құлап қалған балалардың көңілі түсіп, жасып қалмауы үшін дереу солардың басын қосып, олардың не нәрсеге қабілетті екенін анықтайтын арнайы мамандар бар екен. Бізде оқуға түсе алмай қалған кей балалардың өзіне қол салатыны рас қой. Ал қытайлар сондай келе­ңіздіктің алдын алу үшін әрекет етеді екен. Сөйтіп, әлгі мамандар губернатордың қызының кондитер саласында кәмпит орауға қабілетті екенін анықтаған. Әкесі мұны естігенде қатты қуаныпты. Мұны айтып отырғаным, адам мамандықты «қайтсе­м жұлдыз боламын, танымал боламын» деп емес, өз қабілетіне қарай таңдағаны абзал. Мысалы, мектепте жүргенде өлең, мақала жазуың­ыз мүмкін. Сөйтіп, қабіле­тіңіз біртіндеп шыңдалып, оқуға келе­сіз. Ал қазір ше? Оқу-тоқусыз, бір демде журналист болып шыққысы келеді. Өйткені, бұл мамандықтың қадірі кетіп қалған.

Біздің кезімізде журфак – университеттің ішіндегі университет болып саналатын. Мүйізі қарағайдай мықты-мықты редакторлар келіп дәріс оқитын. Ақын-жазушылар жатақханада жүретін, жиі-жиі рухани кештер өткізіліп тұратын. Біз 3-4-ші курстарда оқып жүргенде «Журналистік шеберлік» деген курс болатын. Сол курс сіздің журналист болатыныңызды, болмайтыныңызды айқындайтын. Ол кезде газет редак­циясындағы бөлім меңгеруші­сінің есігін ашып кіре алмайтынбыз. Бұл – сол кездегі журналистика деңгей­інің қандай болғандығының белгісі. Қазір осы саланың өзінде адам танымайтын ұрпақ өсіп келеді.

Бұрын журналистика факульте­тіндегі мұғалімдердің ең осалының өзі студентке бағыт-бағдар беруге жарайтын, кімді, нені оқу керектігін айта алатын. Ал қазіргі мұғалімдер­дің деңгейі қандай екенін білмей­мін. Бірақ бізге тәжірибеден өтуге келетін студенттердің деңгейіне қараймын да, басымды шайқаймын. Біздің «Алматы ақшамында» «Тұлғатану», «Тұлға-тағдыр», «Адамдар. Жылдар. Тағдырлар», «Бұрынғының адамдары-ай!» және тағы басқа да тұрақты айдарлар бар. Ал оларды не үшін аштық дегенге келетін болсам, тұлға – бағыт-бағдар беруші, биік адам. Қазір қоғамда сондай тұлға бар ма, жоқ па? Тұлға бар, бірақ ол елге қызмет ететін тұлға ма, жоқ әлде қолдан жасалған тұлға ма? Міне, осы мәселелерді көтеріп, тұлғаға айналған адамдардың тағдырын, өмірін жазу арқылы жастарды тәрбиелеп келеміз. Қаншама тұлғалардың өмірін ақ қағазға қаттап, тағдырлары­ туралы жазылып жатыр. Меніңше, журналистика факультеттерінде студенттің келешектегі тұлғалық қасие­тін қалыптастыруды жолға қою керек. Журналист биік тұлға болуы тиіс.

– Бекзат журналистиканы қалыптастыруда не істемек керек?

– Әрине, газеттің көп болғаны, кітаптың жиі-жиі жарық көргені жақсы. Бірақ оларды таразыға тартып, електен өткізу деген бар. Менің ойымша, арнайы бір мекеме осымен айналысып, рейтинг жүргізіп отырса. Мемлекет ұлттың дәстүрлі басылымдарын сақтап қалу керек. Қалай десек те, ұлтқа, мемлекетке жаны ашитын, жоғын жоқтап, мұңын мұңдайтын ұлттық басылымдар ғой. Қоғамға сол басылымдарды үлгі етуіміз қажет.

 

ТОЙ  МЕН  ОЙДЫҢ  ӘНШІСІН  АЙЫРА  АЛМАЙМЫЗ...

 

– Осы тұлға тақырыбын жиі көтеріп жүрсіз. «Өскен-өнген, өрке­ниетті елдерде есік көзінде отырған вахтеріне дейін тұлғасын тап басып таниды­», - депсіз бір сұхбатыңызда. Бұл тақырыптың жаныңызға жақын болу себебімен бөліссеңіз?

– Тарихты тобыр емес, тұлға жасайд­ы. Шүкір, қазақ тұлғасыз емес. Мен қай басылымда қызмет атқарсам­ да, ең алдымен тұлғаға арнал­ған айдар ашумен айналысатынымды жасырмаймын. Бұл тақы­рыпқа деген қызығушылығым, бәлкім, даңқты­ адамдардың өміріне арналған ғұмырбаяндық кітаптарды көбірек оқитын әуесқойлық себеп болған шығар. Айтпағым, Ақселеу Сейдімбек ұстазымыз тарихты тұлға арқылы зерттеу қағидасын алғашқы болып енгізгендердің бірі және бірегейі­. Тұлғалардың өмірін  оқы­ған адам тарихты өз-өзінен біледі. Әлем тарихының өзі тұлғалардың өмірі­нен тұрады. Мысалы, Напо­леонсыз Францияны, Черчилльсіз Ұлыбританияны елестету мүмкін емес. Сол сияқты өзіміздің Алаш ардақтылары­ да том-том тарихымыздың ең маңыз­ды бөлігін жасап кетті. Бір кереме­ті, солардың бәрі оқулық жазған.­

Бәрі де салыстыру арқылы сарала­нады ғой. Қазіргі лауазымды басшылардың кейбірі анекдотпен күн көріп жүр. Өйткені, деңгей сол. Біз­дің қазіргі деңгейіміз қандай? Миллиондар көретін аудиторияға тойдың әндері шығып кетті. Теледидар тойхана іспетті. Той мен ойдың әншісін айыра алмайтын жағдайға жеттік. Мысалы, Ермек Серкебаев өмірден өтті, ал ол шырқап өткен «Япурайды» енді кім айтады? Парижг­е қашып, ақыры сонда көз жұмған ұлы композитор Сергей Рахман­инов алғаш «Япурайды» тыңдаға­нда, «Мына әнді шығарған халықты мен қайтсем де көруім керек!­» депті. Көрді ме, көрмеді ме, білмеймін, бірақ сол «Япурай» қайда қазір? Ал бүгінде кішкентай ғана даусы­ бар, керісінше кеудесі аяққаптай, шоу-бизнесті шебер меңгерген, отыздан енді асып тұрып «халқым» деп сөйлейтін той-томалақтың әншілерін әспеттейтініміз сонша, теледидар мен сайттарды ашып қалсаң, «бәленше халыққа келіншегін көрсетті!» дейді. Әлі отызға да жетпеген бір жұлдыз «өткен өмірім туралы кино түсіріп жатырмын» дейді. Өмірі енді басталған адам қандай­ өмір туралы айтып отыр?!. Міне, біздің деңгей?..

Осыдан бес-алты жыл бұрын қызық үшін бір мектептің бас­тауыш сыныбына «Шәмші Қалдаяқов кім?» деген тақырыпта әлеуметтік зерттеу жүргіздім. Қызықтың соңы «қасіретке» айналғандай болды. Біреуі «бизнесмен», біреуі «крутой», тағы бірі «шенеунік» дейді. Осы зерттеу біздің мектептерде ұлттық тәрбие, ұлттық негіз жоқ екендігін дәлелдеп берді. Ал ұлттық тәрбие көрмеген адамның ешқашан өз халқына жаны ашымайтыны айдан анық нәрсе.

Иә, қазіргі жастар өте сауатты, көп біледі, тілді меңгерген. Оған таласым жоқ. Бірақ сол білімін өз тілінде жеткізе алмайды. Орыс, ағылшын тілінде айтады да, көпке қазақша жеткізіп айта алмайды. Баяғыда шешендік өнер деген болды. Қазір сол жоғары оқу орындарында жоқ. Егер «Тұлға­тану» пәнін, шешендік өнерді қайта енгізсек, оқуға құштар жастар ойын анық жеткізе алған болар еді деп ойлаймын. Бұл пәнді барлық факультетте оқыту керек. Сосын тұлғалармен кездесу дәстүрін жандандыру қажет. Мысалы, қазірдің өзінде мықты деген тұлғаларды оқу орындарына ақы-пұл­сыз-ақ дәріс оқуға шақырсыншы, олар қуана-қуана баратынына сенімдімін.

 

ТҰЛҒА   БОЛАТЫН   ҰРПАҚ  ТӘРБИЕЛЕУІМІЗ   КЕРЕК

 

– Қазіргі жастардың көп тіл білетіндігі туралы айтып қалдыңыз, осы орайда үштұғырлы тіл мәселесіне деген көзқарасыңызды да біле кетсек?

– Үнемі шығыстағы үш ел – Жапония, Қытай, Корея туралы оқып, танысып отыруға тырысамын. Осы үш мемлекет өз дәстүрі арқылы дамуда. Тіпті, бұрынғы дәстүрін жаңғыртып, жаңаша көзқараста дамытуға кіріскен. 1995 жылдары Жапонияның 14 қаласын араладым. Бізде компью­тер деген атымен жоқ заман. Бір күні Токиода келе жатыр едік, пошымы өзгеше үйге көзім түсті. Бастаушыдан «бұл не үй?» деп сұрап едім, «кіріп-шығайық, сосын түсінесіз» деді. Әр тұста жамыр­ап жастар отыр. Қызу пікір­талас. «Бұлар соншама не деп қызыл кеңірдек болып жатыр?» - деп сұрасам, дискуссиясының төркіні «Жапонияны қайтсек алға сүйрейміз, мына дәстүр тозды, мына жаңалық ескірді, жаңасын ойлап табу керек» дегенге саяды екен. Көрдіңіз бе, өрімдей жастар елдің келешегін ойлап шырылдап жатыр. Ал біздің осы жастағы адамдар «халқым» деп сөйлеп, құр кеуде керіп жүр. Жапония – дәс­түрін берік ұстанатын ел. Бала­сына 13 жасқа дейін басқа тілді оқытпайды. Қазақ «Он үште – отау иесі» дегенді не үшін айтқан?­ Біздің қазақ мүшелге көп мән берген­. Біреулер бұл үйленіп, әмеңгерлікті ұстап қалу деп қылжақтайды. Мүлдем олай емес. Он үште тай мініп, елге сөз айтатындай жағдайға жетесің деген мағына. Он үшке дейін бала қалып­тасып бітеді. Кеше Қаз дауысты Қазыбек би 13 жасында билік айтқа­н жоқ па? Қалмақпен арада қандай сөз айтты? 13-ке дейін өз дәстүрін игеріп, бойына сіңіріп, тілін жақсы білген бала әрі қарай қанша тіл білсе де, негізін сақтап қалады. Елжандылық деген нәрсе сол 13 жасқа дейін қалыптасады. Кәдімгі даланың оқымаған қарттарының өзі қандай қазына еді?! Баяғы Демосфен, Цицерон, Талейр­андармен біздің Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би пара-пар емес пе? Солардың орнын басатын, тұлға болатын ұрпақ тәр­биелеуіміз керек.

Неге екені белгісіз, бізде тұлға туралы мерейтойы кезінде ғана айтылады, жазылады. Әсіресе, басыл­ымдар тұлғатану туралы ұдайы жазуы керек. Тұлғаны жазу арқылы ұрпақтың танымдық деңгейін тәрбиелейміз. Біз «Алматы ақшамы» газетіндегі жұмысты тұлғаларға бет бұрудан бастадық. Марқұм Әшірбек Сығай Қапан Бадыровтың күнделіктерін табыс­тады, Асанәлі Әшімовтің күнде­ліктері  жарық көрді. Бұл бетбұрыс Сәбит  Оразбаевтың  естелік-әңгі­мелеріне ұласты. Кешегі күннің әңгімесін бүгінгі тірі шежі­ре Асекең­дер, Сәбеңдер айтпаса, ертең ол әңгімені біреулер бұрмалап айтуы мүмкін ғой. Бұл кісілер Қаллеки, Шәкен, Елубай, Серкелерден бастап бәрінің көзін көрді, әңгімесінің де өзін асқақ, өзгені аласартып көрсететін пендәуи пиғылмен емес, биік пайыммен парасатты айта біледі. Сөйтіп жүріп осы «Ақшамның» ішінен-ақ «Алматы ақшамының» кітапханасы» сериясымен Асекеңнің көп­томдықтары, Сәбеңнің «Өмірдің өзі – театр», «Тазарғың келсе, театр­ға бар» деген екі кітабы жарық көрді. «Ақшамның» ел аузында жүрген айдарлары кітаптың атауына айналып шыға келді.

Әлгі айтқан Жапонияда мектепті бітірген балалары өзінің тұлғаларын біліп шығады. Былайша айтқанда, жоғары оқу орнына дайын боп барады. Олардың қыр-сырын, құпиясын, өмірін жетік білмесе де, жалпы мағлұмат алып шығады. Меніңше, бұл пәнді біз­де мектептерге енгізу қажет. Сол Жапонияға барған сапарымда мектеп оқушыларына арналған кішкентай кітапшаларды көзім шалды. Өз елінің тұлғалары туралы, Жапонияның тарихы туралы өте түсінікті тілмен жазылған. Неге осы үрдісті бізге енгізбеске?! Бұл бүгін айтылған мәселе емес. Қазір «Тұлғатану» бойынша кей­бір жоғары оқу орындарында кафед­ралар ашылды, арнайы орталықтар бар. Бірақ әлі де болса, кемшін.

– Сіздің «Тұлғатану» сериясымен жеке-жеке кітаптар шығара бас­тағандығыңыздан хабардармыз. Жуырда журналистикадағы ұста­зыңыз Шерхан Мұртаза туралы «Шер-шындық» деген, рухани ағаңыз болы­п  кеткен Асанәлі Әшімов жайын­дағы «Абыз-аңыз» кітабыңыз оқырмандар қолына тиді. Тағы қандай­ ірі тұлғалар туралы жазбақ ойыңыз  бар?

– Алдағы уақытта Өзбекәлі Жәнібеков, Амангелді Сембин, Қадыр Мырзалиев сияқты, қазақ тарихында үлкен орны бар басқа да ірі тұлғалар туралы жазсам деймін.

– Білуімізше, сіздің немерелеріңіз де тұлғалардың есімдерін иеленген. Димаш, Шерхан, Асан­әлі, Ақселеу, Имаш, Зере, Әмина деп өзіңіз қойдыңыз ба? Немере­леріңізден тұлға болу қасиеттерді байқайсыз  ба?

– Ырымшыл халықпыз ғой. Бұл да тәрбиенің бір түріне жатады деп ойлаймын. Балаға тұлғаның атын беру ол алдымен – құр­мет, ілтипат. Ал бұл атты алып жүру өз алдына, соған лайық болып­ өссе жетіп жатыр.

 

АРМАНЫМ  АКТЕР  БОЛУ  ЕДІ

 

– Бала күніңізде жазушы, не журналист болсам деп арман­да­дыңыз ба?

– Балаң арманым актер болу еді. Дегенмен, айналып келіп рухан­ияттың төңірегінен табыл­ғандықтан, еш өкініш жоқ. Өнердің адамы болмасам да, өнер адамдарының өмірін жазып келемін­. Менің әу бастағы негізгі стихиям – өнер, мәдениет. О бастан осы салаларда қалам тербедім. Президент сыйлығын да сол үшін берді. Сондықтан, руханият – жаным­ның бір бөлшегі.

– Қай кезде өнімді жазасыз, түнде, әлде күндіз бе? Жалпы, бап талғайсыз ба?

– Біреулер күн шығып, таң атып келе жатқанда немесе түнде жазамын дейді. Ал маған көңіл күйім қай сәтке сәйкес келеді, сол кезде отыра қалып жаза беремін.

– Қазір көкейіңізде жазсам деген­ қандай тақырыптар жүр?

– Жаныма эссе, эссе-элегия жанрындағы дүниелер аса жақын. Бұрынырақта жарық көрген, мықты­ тенор Амангелді Сембин­нің өміріне негізделген «Павороттидің сәлемі» деген әңгімем бар. Ол сахнада сегіз-ақ жыл өмір сүр­ген, қиын тағдырлы әнші болған. Ла-Скалада оқып жүрген кезінде Павороттимен бірнеше мәрте жолық­қан екен. Қайсыбір жыл­дары Италияға Қазақстаннан бір топ делегация барады. Сонда «Қазақстан» дегенді естіп елең ете қалған Паворотти Амангелді Сембинді сұрап, оған өз атынан сәлем айтуды өтінген екен. Ал жаңағы делегацияның ішінде Сембин тура­лы бір адам білмепті. Тіпті, елге қайтып келгеннен кейін де «Әйгілі Паворотти сұрайтындай ол кім еді сонша» деп сұрастыр­ған да бір жан болмаған. Өкінішті! Көкейімде осындай бағыттағы бірлі-жарым дүниелер жүр.

Қазір архивіммен жұмыс істеп жатырмын. Архивімде Әзілхан Нұршайықов, Зейнолла Қабдолов, Төрегелді Шарманов, Сейіт Кенжеахметов, Ақселеу Сейдімбеков, Ілия Жақанов, Рахымжан Отарбаев, Құлбек Ергөбеков сынды­ танымал тұлғалардың маған жазған рухани мазмұндағы хаттары көп. Маған онда жазылған көңіліңді елжіретер сөздер жылдар өткен сайын құндырақ бола түскендей. Бір өкінетінім, кезінде­ пәтерден-пәтерге көшіп жүргенде­ анамның хаттарын жоғалтып алдым­. Ол кісінің жазуы маржандай еді. Маған ай сайын 60 сом салатын және сонымен бірге хат келетін. Әрбір хаты көркем туындының жүгін көтеріп тұрушы еді. Таяуда мен туралы «Эстет» деген кітап жарық көрді. Сол кітапта шешемнің сол хаттарының жарық көрмегені өзегімді өртейді...

– Жабыққан сәттеріңізде не нәрсеге  жүгінесіз?

– Мұндай кездерде домбыра тартамын. Домбыраның үні ғажап қой! Шертіп отырғанда адамның бір шерін басады. Домбыраның қоңыр үні бәрін алып кетеді.

– Салиқалы да салмақты сұхбатыңыз үшін рақмет. Мерекеңізбен!

Сұхбаттасқан

Нұржамал  ӘЛІШЕВА,

журналист,

арнайы  «Халық»  газеті  үшін,

Алматы  қаласы.

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Маусым 2019 >
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 28 29 30

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары