Өзекті мәселелер

  • 22.08.19

    Елімізде дәрінің көмегімен өмір сүретін азаматтар аз емес. Олардың дәрілік препаратсыз қауқары жоқ. Антибиотикке тәуелді науқасқа кім қарайды? Ақысыз берілетін дәрі-дәрмектерді кімдер, қайдан және қалай ала алады?

    ...
    Толығырақ...
  • 22.08.19

    Халық «Елін сүйген ер болар» дейді. «Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі» дейді тағы  да.

    Иә, ел намысы үшін ерлік­ке бара алар азаматтарды кебен­ек ішінде танып-білу аса маңызды.

    Кебенек – сыртқы киім. Оны көбіне-көп жорықта, аңшылықта киеді. Демек, бұл киімді кез келген адам кие алады. Олай болса, «Ерді кебене­к ішінде  таны» деген – ер жігітті киіміне қарап емес, жан дүниес...

    Толығырақ...
  • 22.08.19

    ТЫНДЫРЫМДЫ   ІС – НӘТИЖЕЛІ   КӨРСЕТКІШ

    Қаланың экономикалық тұрғыда дамып­, қалыптасуында стратегиялық міндет жүйелі түрде өз-өзін айқындап отырады. Шаһардың болашағына байлан­ысты әр жоспар, әр бағыт өзіндік құнымен маңызды. Осындай іргелі істерді атқару барысында Қызылорда қаласының әкімі Нұрлыбек Нәлібаевтың іскерлік һәм басшылық міндеті ж...

    Толығырақ...
  • 22.08.19

    Өткен бейсенбіде облыстық кәсіпкерлік және туризм басқармасының қолдауымен, өңірлік коммуникациялар қызметінің ұйымдастыруымен БАҚ өкілдері Шиелі ауданына баспасөз турына барды. Жолай біз бағыт алған өңірдегі баратын нысандардың тізімі қолымызға тиді. Риза болғанымыз, бір-біріне ұқсамайтын бес қызмет түрін жандандырып отырған шағын кәсіп иелерімен таныстық. Оның ішінде ауқымды жерді алм...

    Толығырақ...
  • 22.08.19

    192   ШАҚЫРЫМ  ЖОЛ  ЖӨНДЕЛЕДІ

    Елдегі көлік саласы маңызды рөлге ие. Оған сауда-экономикалық бағыттағы тауарлардың көліктің қай түрімен болсын тасымалдануы дәлел. Одан өзге аймақтар үшін республикалық, облыстық және аудандық маңызы бар жол­дардың  өзектілігі  жоғары.  Өткен  жылы осындай жолдар мен көшелерді дамыту­ға республикалық бюджеттен 1...

    Толығырақ...
КІШІ АРАЛҒА ҚАУІП ҚАЙДАН?
04.07.2019 11:20

Талай тақырыпқа арқау болған Арал теңізі... Үміттерді қайта оятқан Кіші Аралға қауіп қайдан? Мамырдың 14-інде Қызылорда облысындағы сапарында президент Қасым-Жомарт Тоқаев Арал теңізінің Қазақстан жақ бөлігіндегі Кіші теңізді ұстап тұрған Көкарал бөгетін нығайтпасақ, Кіші Аралдан да айырылып қалуымыз мүмкін екенін айтты. Осыған орай біз мәселенің мән-жайын білмек болып, Қызылорда облысының Арал ауданына барған едік.


 

КӨКАРАЛ  БӨГЕТІ  БҰЗЫЛҒАЛЫ  ТҰР!

«Кіші Аралдан айырылып қалуымыз мүмкін». Бұл жердің халқы Аралдан айырылу деген қасіреттің кермек дәмін біледі. Көлемі жөнінен әлемнің төртінші теңізінен көз алдында айырылу аралдықтарға ауыр болғанын кім білмейді. Алайда 90-жылдардан бастап Қазақстан өкіметі Солтүстік Арал теңізін сақтап қалу жобасына белсене кірісті. Осылайша, Көкарал бөгеті салынып, Кіші Арал пайда болды. Енді Кіші Аралдан айырылу... Оның беті әрмен...

Қызылорда облысына са­парында президент Қасым-Жомарт Тоқаев Кіші Аралды қорғап тұрған Көкарал дамбасының жағдайы дабыл көтерерлік екенін айтты. Себебі теңізге құятын сыңар өзен – Сырдария табиғи түрде өз арнасы­н өзгертіп, су Көкарал су реттегішінен ауытқи бас­таған. Табиғаттың ісі. Адам қолымен жасалған, 13 шақырымдық алып инженерлік құрылғы – Көкарал бөгетін су мүжіп жатыр. Егер дария суы дәл гидроқұрылғының өткіз­гішіне келмесе, онда Кіші Аралдың суы бөгетті бұзып, миллиардтарға салынған Көк­арал көкке ұшты дей беріңіз. Ал ол дегеніңіз – жер бетіндегі миллиардтардың өміріне тұз бен шаңдақты ұшырып жатқан өлі Аралдың аумағы бұдан әрі ұлғаяды деген сөз. Сыр еліндегі сапарында президент Тоқаев былай деген еді:

«Елбасының бастамасы бойынша «Сырдария арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтап қалу» жобасы іске асырылуда. Осы жобаның және Көкарал бөге­тінің  арқасында Кіші Аралдағы су қалпына кел­ді. Мәселелер мұнымен шектелмейді. Көкарал бөгетінің төменгі жағын Сырдария ағыны бұзып жатыр. Дереу қолға алмасақ, Кіші Аралдан да айырылып қалуымыз мүмкін. Теңіз тартыла бас­таған  жылдары «Арал тағдыры – адам тағдыры» деген ұран пайда болған. Енді «Көкарал тағ­дыры да адам тағдырына» айнала бас­тады».

Аудан орталығы Аралдан 180 шақырым жерде орналас­қан Көкарал бөге­тінің жанына келдік. Сырдарияның Кіші Аралға құяр тұсына жетіп, жергілікті балықш­ылар, Қаратерең ауылының азаматтарынан қайық сұрап мініп, сол қа­зылған арнаны көзі­мізбен көрдік.

Көргеніміз мынау (суретте): Сырдария сол жақ қапталдан екі өзек салып, жырып кеткен. Судың жарды жегені, тікелей қазылып бара жатқаны анық көрі­неді. Су өз еркімен осылай аға беретін болса, онда Көкарал дамбасының сол жағына­н жаңа жыра пайда болуы мүмкін. Ал ол дегеніңіз – Көкарал дамбасына өте үлкен қауіп төніп тұр деген сөз.

Көкарал бөгеті – Үлкен Арал мен Кіші Аралдың ортасындағы гидроқұрылғы. Ол 2005 жылы Қазақстанның идеясы­мен салынды, негізгі қаржы көзі – дүниежүзілік банк. «Сырдария арнасын реттеу­ және Солтүстік Арал теңізін сақтап қалу» жобасы аясында бой көтерген бөгеттің негізгі қызметі – Кіші Арал теңізін­дегі суды реттеп тұру. Бөгеттің биіктігі – 6 метр, ұзындығы – 13 шақырым. Су арнадан асса, ұлы теңізге құлатады, қалған уақытта 27 млрд текше метр суды Кіші теңіз көлеміне жинайды. Яғни өте маңызды стратегиялық нысан. Демек, облыс басшылығының байбалам салатын жөні бар. Бұл туралы білмек болып сол кездегі  облыс  әкімі Қырымбек Көшербаевқа бардық. Әкім өз сөзінде Сырдария өзінің бағытын­ жиі өзгертіп тұратын өзен екенін, сондықтан  Көкарал  дамбасына  қарай бір арна пайда болғанын, оның Көкарал  дамбасына  өте  қауіп­ті  екенін  айтты.

- Сондықтан Көкарал дамбасын нығайтуымыз керек, - деді Қырымбек Елеуұлы. – Оның деңгейін көтеруіміз қажет. Теңізді Арал қаласына дейін жеткізіп, Аралдың порттық әлеуетіне келтіруіне барлық  мүмкіндік  бар.

 

КІШІ   АРАЛ  –  ҒАСЫР   ЖОБАСЫ

Жалпы, теңізді қалпына келтіру, теңізді бөгеу – адамзат тарихында болмаған оқиға. Бұны Қазақстан жүзеге асыра алды. Ендігі мақсат – сол қазақстандық тәжірибенің көрінісі – Көкаралды, сол арқылы­ Кіші теңізді сақтап қалу. Қазір Арал теңізіне Әмудар­ия құймайды. Сон­дықтан бар үміт – тек Сырдарияның суында. Ал дариядан Көкарал дамбасына дейінгі аралықтағы ауытқыған арнаның мәселесін шұғыл шешу өте маңызды. Ақлақ гидроторабы және Солтүстік Арал теңізі тоғаны­ның жетекшісі Марат Бозғұловтың айтуынша, судың Көкаралда тұрғанына 13 жыл болған. Дамбаның жиегінен, Көкарал бөгетінің жиегінен су қазып кеткен орды бітемесе, су Көкаралдың жиегімен барып, дамбаны мүжиді. Ары қарай бұрынғы  арнасымен бармайды.  Соны  бөгеу  керек.

Тарихтан белгілі, Арал апаты­ адамзат баласына үлкен экологиялық проблемалар әкелді. Халықтың денсаулығы нашарлап, адамдар теңізді тастап­,  жан-жаққа  кетті. Теңіз суы тұзданып, Сырдарияның суы  өлі  теңізге  сыздықтап ағып жатты. Халықтың туу көр­сеткіші төмендеп, адам өлімі күрт көбейді. Ауыл шаруа­шылығын күшейтеміз деген советті­к асырасілтеушілік кесіріне­н Әмударияның арнасы Өзбекстанның егістіктеріне бұрылып, Сырдария бірнеше жерден бөгелді.

Аралды құтқаруға енді ғана егемендігін алған елдер Қыр­ғызстан, Өзбекстан, Тәжік­стан, Түркіменстан және Қазақстан талпынып көрді. Алайда­ Қазақстан тарапы ғана теңізді сақтап қалу жобасына ынталылық танытып, нәти­жесінде ұлы теңіздің бір пұшпағы  Кіші  Арал  қайта  толды. Енді Қазақстан және Өзбекстан Біріккен Ұлттар Ұйымымен бірлесіп, үлкен теңіз ұлтанына сексеуіл егу жобасы­н  бастады.

Кіші Арал аймақтың эко­логиясы мен экономикасын жақсартып отыр. Көкарал бөгеті артылған суды Үлкен Аралға жібереді, себебі теңіз­дің  құрғаған  бөлігін  де  ұмытпауымыз керек. Дегенмен теңіздің қазақстандық бөлі­гінде микроклимат жақсара бастаған. Халықаралық Аралды  құтқару  қорының  департамент директоры Әмірхан Кен­ші­мовтің сөзінше, Кіші Аралды ғана ойламай, жалпы Ұлы теңіз ұлтанын да оңалту керек.

- Көкарал плотинасының төменгі  жағын біз жасанды атырау жасайық  деп жатырмыз, су көп кездері су ағып кетеді,­ ол сулар экологиялық жағдайды түзеуге септігін тигізбей­ді, - деді ол. – Канал жасап,­ Барсакелмеске су апарып­,  жайран,  құландардың жағдайын жасағымыз кеп жатыр­. Ол жерлерде де біраз жағдай жасалды, құстар көп, жабайы шошқа бар. Жалпы жағдайы  жаман  емес  қазір,   әрі қарай да жақсартуымыз керек.­

Мамандар судың тұз­дылығы  азайып, тек камбала ғана жүзіп жүрген теңізге балықт­ың 14 түрі қайта орал­ған дейді. Ал 60-жылдары теңізд­е  балықтың  32  түрі жүзіп жүрген. Соған сай Арал маңының­ балықшылары жылына 8000 тонна балық аулап жүр. Егер 2000 жылы Кіші Аралдан бар-жоғы 400 тонна камбала балығы аулан­ғанын ескерсек, бұл – үлкен көрсет­кіш! Жалпы, облыс­ бойын­ша балық аулау көлемі соңғы алты жылда 2 есе өскен.

- Судың көлемі ұлғайған сайын бұл жерде балық шаруашылығы дами береді. Біздің Арал ауданында ол қарқынды жүріп келе жатыр. Судың көлемі  үлкейген  сайын  балықтың да көлемі ұлғаяды. Ғылыми­  зерттеу  институт­тары өзде­рінің лимиттерін беріп отыр қорына байланысты, аулана­тын балыққа жылына 7100-7200 тонна лимит береді. Су ұлғайса, Қазақстанды қамтама­сыз етіп, ауысқан балық­ты  экспо­ртқа  шығаруға мүмкіндік  алады,  -  дейді  Арал ауданының әкімі Мұхтар Оразбаев.­

Қазір Арал ауданында 7 балық зауыты  жұмыс  істейді. Арал балығы Дания, Германия, Грузия, Ресей, Қытай және Еуропа елдеріне де экспорт­тала  бастаған. Облыста балық өнімінің экспорты 9 есеге ұлғайған. Мәселен, Н.Әйім­бе­тов басқаратын балық өңдеу зауыты 20 түрлі балық өнімін өңдейді. Балықты шетелге тек шикізат күйінде шығарудан пайда жоқ. Сондықтан бұл кәсіп иелері Кіші Арал балығын қақтап, тұздап, бір балықтың өзінен бірнеше түрлі тағам түрін жасайды. Кіші Арал «Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтап қалу» жобасының бірінші кезеңінде қалпына келтірілді. Бұл турасында Қызылорда облысының бұ­рынғы әкімі Қырымбек Көшербаев:

- Күміскеткен су қоймасы, Қараөзек көктемгі суды алып, суармалы жерлерге су жеткізу үшін. Қараөзек көлдер сис­темасы  60  шақты  көлге  қажетті суды қамтамасыз  ететін су қоры болуы керек. Осы жобалардың бәрі Солтүстік Аралдың екінші кезеңі аясына кірген. Осы жобаны­ іске асыруға Елбасы тапсырма берді, үкімет келесі жетіде осы тиісті қаулысын қабылдап, тиісті жоспарлар жасалады. 254 млрд теңге үлесі бар. Осының бәрі іске асса, Аралдың болашағына үмітпен қарауға болады, - деді.

Қалай десек те, Кіші теңіз портты қала Аралға 17 шақырымға жақындаған. Енді сол «Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Аралды сақтап қалу» жобасының екінші кезеңі жүзеге асса, теңіз жағалаған жұрттың жағдайы бұдан да жақсарады деген сенім бар. Оған негіз де жоқ емес. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбегімен жүзеге асқан Солтүстік Аралды реттеу жобасы Арал өңірінің халқына үлкен қолдау болды. Кезінде үдере көшкен халық тұрақтап, өңірдің өмірі өзгерді. Арал өңірі – Сыр бойы­ның әлеуметтік-экономикалық саласы соңғы жыл­дары еңсесін көтерді.

Аралдықтар да Аралдың бола­шағына үмітпен қарап отыр. Экологияның эпицентрінде өмір сүру, тұз бен шаң жұту, сонда да келешектен үміт күту Арал секілді алып теңізінен айырылған халықтың ғана қолынан келетін секілді. Кіші Аралдың сақтаушысы – Көк­арал­  бөгеті  өңірдің  өмірі  үшін қаншалықты  маңызға ие екенін  осыдан-ақ  біле  беріңіз. Теңдессіз жоба Кіші Аралды сақтау – өмірлерді сақтау, сенімде­рді  сақтау,  жалпы  елді сақтау...

Нұрбек  ӘМИША,

журналист,

арнайы  «Халық»  газеті  үшін,

Нұр-Сұлтан-Қызылорда-Арал.

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Шілде 2019 >
1 2 3 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары