Өзекті мәселелер

  • 17.10.19

    Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына «Сындарлы қоғамдық­ диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты алғашқы Жолдауын жариялаған­ы баршамызға белгілі. Сарапшылардың басым­  бөлігі бұл Жолдауға Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев айқындап берген саясаттың жалғасы деп баға беруде. Мұны еліміздің негізгі саяси бағыты с...

    Толығырақ...
  • 17.10.19

    Әнуар Дәуленбаев – 2016 жылдың наурыз айынан бастап №8 Төретам сайлау округі бойынша облыстық мәслихат депутаты. Өзінің сайлауалды бағдарламасында Байқоңыр қаласы мен Қармақшы ауданындағы кәсіптік білім беретін оқу орындарының базасын нығайтуға күш салатындығы туралы­  айтқан еді. Айтылған уәде бойынша мектепті жаңадан бітірген, тәжірибесі жоқ және жұмысқа орналаса алмай жүрген жастарды...

    Толығырақ...
  • 17.10.19

    Таңмен таласып, жұртпен жағаласып, кезекті күнімізді қарбаласпен бастап жатырмы­з. Бәрі де бір мақсатты күйттеп, бағыт алып барады. Біреуі жеке көлігімен, енді біреуі қоғамдық көлікпен кетпекші. Қолсағатыма қарасам, сабақтың басталуына­ небәрі 10-15 минутқа­ жетер-жетпес уақыт бар екен. Таксимен жеделд­етіп жетпек ниет­пен, тұрақта тұрған көліктің артқы есігін ашып, отыра кеттім. Тәуелсіздік да...

    Толығырақ...
  • 17.10.19

    «Сыбырлағанды да Құдай есітпей ме?» деген. Несіне жасырамыз, осыдан бірнеше жыл бұрынғы Қармақшының халін дүйім жұрт біледі. Экономикасы баяу, кәсіптің көзі жоқ, алға жылжиын десе халықта ынта болмаған еді. Мұндайда елдің есін жинайтын көреген басшы керек. Жұрттың да тілегені табылғандай, әуелі Жаратқанның, содан соң білікті басшылардың арқасында Қармақшы ауданында динамикалық өсу қарқы...

    Толығырақ...
  • 16.10.19

    Тәуелсіздік күні қарсаңында «Шіркейлі» арнасындағы көпірдің ашылу салтанаты өтеді... «7-20-25» бағдарламасы бойынша тұрғын үйлер халық игілігіне пайдалануға беріледі... Жыл басынан бері сәулет-құрылыс саласындағы заңнама талаптарын бұзған тұлғаларға 16 млн 822 мың теңге айыппұл салынған... 2019-2021 жылдары газдандыру жұмыстарына 22 млрд теңге қаржы бөлінеді...

    ...
    Толығырақ...
ТЕҢІЗ ТАҒДЫРЫ
19.09.2019 10:40

Айжарық  СӘДІБЕКҰЛЫ

ОЙ   ТОЛҒАДЫМ  БІР   КЕЗЕК

Сөз жоқ, социализмді гүлдендіріп, коммунизм ор­нат­пақшы болған қоғамды қайтадан құру машақаты бастал­ғалы сонау отызыншы жылдардан «коммунизмнің сталиндік алып құрылыс­тары» ұранымен жүргізілген шабуылдан табиғаттың тепе-теңдік заңдылығын бұзып, тал бесігін белінен ойсырата омырға­н олқылықтар бірден бүкілхалықтық талқыға түсіп жүре берді. Бұған дейін табиғат-анамызға толассыз жа­салған жойқын шабуыл жө­нінде өрт өңешіне қанатымен су сеппекші болған қарлы­ғаштай  жанұшыра  шырылдап ақиқатты айтқандардың аузын тұмшалап келген екі­жүзді сиқыр саясаттың тамыры сыздап, солқылдай бас­тады.

Қасіреті қалың халқымыздың азабы арылмаған ауыл-аймағымыздан бастап, Біріккен Ұлттар Ұйымының мәртебелі мінберіне дейінгі аралықта бұрын тылсым құпия­ның құндағында тұн­шығып келген жансебіл шындықтың небір айғақтары жалға­нның жарығына жүзін тосты. (М.С.Горбачевтің «қоғамды қайта құру» дүр­белеңіне дейін Арал теңізінің тағдыры жабық тақырып болып­ келген болатын). Алайд­а ғасырлық ғаламат азып-тозудың аткөпір күлі­нен сілкініп шыққан феникс­тей қанатын енді қомдай бастаған еліміз тоталитаризмнің әбден жаныштап езіп тастаған тамұғынан тынысын әлі де кеңейте алмай алқынуда еді. Ядролық жарылыстың қиып түсер қылыштай отты сәулесінің өзі де өте алмайтын мызғымас қамалға бекініп алған безбүйрек бюрократия замана ақиқаты алдында тізе бүккісі келмейді-ақ. Табиғаттың тұла бойына түскен індеттің ауыр зардаптарынан қайткенде құтылудың қам-қарекеті қайсыбір жаны ашымас тоқ пенделерден толассыз қағажу көріп келді. Жари­я мен құпия бітіспес тайталасқа түскен тұста бет қаратпас бюрократтар өзде­рінің кім екенін, кім болып келгендерін аңдатып-ақ алды. Бақсақ, олар түптеп келгенде Кеңес елін аяғынан қаз тұр­ғызған жанкешті халықтардың бәріне бірдей пейіл білдірмейді екен. Егер бәріне бірдей шынымен жандары ашыған­  болса, Мәскеу жақтан айылын жимастан: «Арал әдемі өлуге тиіс» - деп зілденбес еді ғой. Амал не, ақ адал көңілін тағдыр талқысына тосқан хал­қымыз сондай сойқан сөзді де есітті. Жүрек жарылмады – сыздады, көңіл құлазыды. Ақиқатына жүгінсек, кешегі Кеңес кеңістігінен Қазақтың байтағындай жұлым-жұлымы шыққан қиырларды табу қиын да шығар. Мұншалықты қасіретке ұшыраған атажұртты жеті қабат жердің «тілін білген» Асанқайғы бабамыз да кезіктіре алмаған болар...

Өз жеріне өзі ессіз ғашық болған Асанқайғының бүгінгі ұрпақтары не көріп отыр? Бүгінде айдай әлемге мәлім болған ақиқат: көрмегенін көрді, есітпегенін есітті, жерінің кеңдігі мен пейілінің жомарттығы өздеріне сор болып­  жабысты.

Жылдар бойы әрбір қалтарыста кезек­-кезеңімен толассыз төпелеген сынақта­рдан еңселері түсіп есеңгіреді... Ригалық ғалымдардың көп жылғы зерттеулерінің түйініне жүрегің мұздайды. Осынау Жер-Анамызды адамдардың пендешілікпен шекара-шекараға бөл­шектеп бөліп тастағандары болмаса, тұтас Планетаның тұла бойы өзіміздің он екі мүшеміз сияқты бірімен-бірі тығыз­ байланыста екен. Бір ғана Арал теңізінің өзі жер астынан да, жер үстінен де Орта Азиямен, Каспий және Балқаш өңірімен, Оңтүстік Оралдан бастап Иран, Ауғанстан, Қытай, Моң­ғолия аймақтарымен шым-шытырық байланысып жатқан көрінеді. Семейдің жер қойнауын 40 жыл солқылдатқан тажал сойқаны бүкіл Қазақ жерінің «миын» шайқалтқан деседі. Ригалық ғалымдар біздің өзендеріміз бен көлде­ріміздің, бұлақтарымыз бен жылғаларымыздың суала бастауы – жер астындағы жарылыстардың астан-кестен дүмпуінен деген қорытындыға келген. Аралдың шалажансар күйге ұшырауы Әмудария мен Сырдарияға түскен бұғалық­пен қоса жеріміздің қолдан жасалғ­ан қиянаттан сілкініп тұратыны да себеп боса керек. «Арқада айғыр азына­са, Сырда сиырдың мүйізі сыр­қырайдының»  нақ  өзі  ғой, бұл.

Міне, жан-жақтан қыспаққа алған осындай зобалаңның зардабы ақырында бір замандарда «Қазақ жерінің саваннасы» атанған сулы-нулы Сыр бойын да жұтатып тынды. Түгін тартсаң қояны мен қырғауылы жыпырлап шыға келе­тін осынау мамырстан Өлкенің бүгінгі келбеті кісі шошырлық. Қай түкпіріне барсаңыз да, жолығатыныңыз ысыл­даған орғыл құм мен шаң-тозаңы бұр­қыраған, ақ сорға бөккен кебір. Еуропаның бірнеше мемлекеті еркін сиып кететін Сыр бойының маңдайына басқан жалғыз теңізі – Арал өліп, өшіп барып­ қайта тірілгендей болды. Баяғы сылаң қаққан сұлу Сырдың асау арнасы 1976 жылы біржола бітеліп, арада 12 жыл өткенде 1988 жылы қайтадан тыныс созды­. Бұған да шүкіршілік. Алайда жерінің ажары мен табиғи байлығының базарынан айырылған көптің көңілі әлі күпті, кеудені кеулеп алған күдіктен айыға алатын емес. Айықпайтыны: дариян­ың қос қапталын күні кешеге дейін абат баққа айналдырып келген өлкемізде бар болғаны 85 көл қалыпты, көлемі  бар  болғаны 34545 гектардай ғана  су  айдыны  алып жатыр. Баяғы мың көлден қалғаны  – осы. Егер қайта құру  шапаға­тымен теңізді құтқару ұраны  көтерілмегенде, біз бүгіндері бұл көлден де айырылып, аймаңдай болып қалатын едік. «Күріш көлеңкесінде күрмек су ішедінің» керімен теңізге жіберілген нәрдің арқасында қалта­рыста  қалған  осы көлдерімізге енді-енді  жан еніп келеді.

Бұған шүкіршілік дегенімізбен бөрікті аспанға лақтыруға әлі тым ерте. Себебі, сол көлдерге су беріп жатқан дариядағы минералды қалдық нормадан артық. Енді осыған бүкіл Сыр бойын­ жайлап алған теңіздің тырдай жалаңаш табанынан күні-түні бір тынбай көтеріліп тұратын тұзды шаңды қосыңыз. Арал өңірінің аумағында үстіңе шыр жұқпайтын баяғы ақшағыл топырағына сор татыған сол тұзды шаң мидай араласып кеткен.

...1972 жылы Стокгольмде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының конфе­ренциясында  қабылданған  Декларация табиға­тты қамқорлыққа алудың 26 принципін белгілеп берген еді. Адамгершілік тағылымын ұстанған сондағы­ бүкіләлемдік үн әупірімдеп біздің жерімізге де жеткен-ді. Соның дүмпуімен қоршаған төңірегімізді қорғау күнін 1973 жылдан бері атап өтумен­ келеміз. Бірақ осындай ізгі шараға­ қайшы келетін құбылыстар – табиғат­ты аямай тонау, айнала аймақты  бүлдіру  қас қылғандай  сол  жетпі­сін­ші жылдардан бастап өте қатты белең алып кетті. Мәртебелі мінбелерден, дуалы ауыздардан айтылған табиғатты қорғау жөніндегі сөздер мен қоғамдық пікірді баса-көктеп ие бермей кеткен қатерлі істердің арасындағы алшақтық жер мен көктей болды. Мұндай сорақылықтан сақтандырса, енді-енді дұрыс бағыт ала бастаған қоғамдық күштер ғана  сақтандыра  алар-ау.

Қордаланып қалған қиындықтың ең зоры сол, біздің Қазақстан тұрғын­дарының экологиялық ар-ожданы мен мәдение­тін айтпағанда, экологиялық сауаттылығының өзі сын көтермейді. Бірқатар сырт елдер қоршаған ортаны қорғауда ертеңі үшін алдын ала қам жасап­ жатқанда, біздегілер «табиғаттың бермесін тартып аламыз» деп босқа арамтер болып жүргендерінде қанша уақытымыз текке кеткен десеңші. Олардың  соншалықты жойдасыз да жойқын екпіндері «құдайдан тілеген» дейтін пенделердің де пейілі мен құлқын алжаст­ырыпты. Табиғат тозса, адам да рухани  жүдеулікке ұшырайды екен. Осы күні байырқалап отырсаңыз, бүкіл облыс­ байтағында бұрындары қоқыстың неше түрі аткөпір болып жататын. Облыс тұрғындарының бірқатары күл-қоқысын үйінің іргесіне төгіп, айналасына шыбын үймелетіп отыра беретін еді. Қалаңызда да, ауылыңызда да тазалық сын көтермейтін. Аудан орталықтары мен елді мекендердің көшелеріне жуынды-шайындыны ерсілі-қарсылы жарысып төге беретін. Бұл неден еді?

Бұл сайып келгенде біздің эколо­гиялық сауатымыздың тапшылығынан-ау деп топшалаймыз. Иә, айтатыны жоқ, біздің қандастарымыздың экологиялық ар-ожданы енді-енді оянып келеді­. Жер-Анамыздың жұпар төсін арда емуге келгенде, алдымызға жан салмай­мыз. Барын сығып алуға бармыз. Қара жерді қақыратып байлығын қопару­дан да ел-елдің алдындамыз. Ал сонан келе жер бетінде қыбырлап-жыбырл­ап жүрген өзіміздің игілігіміз үшін қарапайым істі тиянақтауға келген­де бізден өткен қырсыздықты қайдан іздеп табарсыз. Жер көлемі Қазақстанның бір облысындай ғана Жапонияда күл-қоқысты да пайдаға жаратады, оны теңізге тастап, жерін жылдан-жылға кеңейте береді және оның үстін құнарлы топырақпен жауып,­ жасыл желекті саябақ жасайды, нәтижесінде халықтың рақаттанып демалатын саялы бағына айналады. Ал бізде бардың өзін ұқсата алмау сүйекке сіңіп кеткен. Бір ғана мысал: 1988 жылдан бастап дария арқылы теңізге қарай жіберіл­ген судың жалпы есебін білеміз бе? Қағаз жүзінде білеміз, бәрі сайрап тұр. Ал сол үздіксіз ағылған судың теңізге­ жеткенше қаншасы ысырап болды?­ Оны білмейміз, өйткені біздің онымен ісіміз жоқ. Кезінде айтысып-тартысып жүріп Кремльден сұрап алған­ суымызға ие бола алдық па? Ие бола алмадық. Арынды ағын Арал теңізіне жеткенше айдалаға жайылып ысырап болды. Жылда осылай қайталанатын.

Мұның  себебі, бізде  барды ұқсататын  жөнді база жоқ болды. Суды игеру жұмыста­ры баяғы ескі әдіспен жүргізі­летін. Ие бермей арқырап аққанда су жолдарын бульдозермен топырақ үйіп бөгейміз, сосын тағы да сол бульдозермен топырақты қопара ысырып су жолын­ ашамыз. Міне, жұмыстың түрі осындай еді. Шаруашылықаралық  су жолдарымыз баяғы  алпысыншы  жыл­дар­дағы құрылыс қашанғы шыдасын­, азып-тозды. Техникалық мүмкіндіктің әлсіздігі­нен бір ғана ішкі су жолдарында жылда қаншама су ысырап болады десеңші.

Міне, тірлігіміздің жайы осындай еді ғой. Өзі аз суға ие бола алмаймыз, рәсуа етеміз, сөйтіп жерді қолдан бүл­діреміз. Нәтижесінде облыста талай жылғы  су  ысырабынан  батпаққа, тұзды сорға айналған жерлер жетерлік.

Бізді табиғатты сауықтырудың қайсы­бір қисындары кейде кісі күлерлік ыңғайдан да табылып жататын. Арал проблемасы көтерілген кезде алматылық ғалымдарымыз құрғап қалған теңіз ұлтанына өсімдік егу «жаңалығын» ұсы­нып­,  оған  бір шашылдық. Уақы­тында қыруар қаржының бір парасы соған­ кетті. Ақиқаты, атқа мінген бишіке­ш­тердің осындайда бөлісе қоятын жеміне­ айналып, рәсуа болды. Теңіздің өткен тарихына үңілейікші. Отыз бес мың жыл құм шабуылына қор­ған­ болған­ Аралды бар-жоғы ширек­ ғасырда аздыры­п жіберудің эксперименті аз бол­ғандай, ащы соры көпір­шіген теңіз табанына «жайқалтып» өсімдік өсір­мекші  болғандардың идеясы кезекті бір науқанға айналып өте шықпаса екен деңіз. Теңіз – Арал айма­ғына қоныстан­ған халықтың тағдыры еді, ал оның құр­ғап қалған байтағына «өсімдік өсіруге» кеткен қаржы – сол халықтың маңдай тері мен табан етінің ақысы емес деп кімнің тәуекелі жетіп айта алар екен? Солтүстік Арал аймағында жылда болып қайтамын. Сонда көретінім: Арал қаласының айналасы жылан жалағандай – қылтанағы құрыған, құмы суырып, шаңы бұрқырап жатады­. Сол жерлерді баяғыдан бері жылда қара күзде жыртып, сексеуіл дәнін сеуіп тастай берген болса, бүгінде қалаға қорған болып жайқалып­ тұрған болар еді-ау. Шөл далад­а қасқиып өзі өніп өсе беретін сексеуіл­ді көгерте алмай­  жүріп  теңіз  табанына  жайқалтып «егін түлетпекші» болғандардың әрекетіне не деуге болады? Бұл не деген­ жүрек  жұтқандық?! Анау құрғап қалған алқаптарға қолдан өсімдіктер өсіру бір ғасырда орын­далатын іс пе? Тіпті ақылға  сия  ма? Оған күш, қаржы қайда? «Кіші  Аралды»­  бөгеп  алу  арман болып­  тұрғанда!

Бұл өмірде орындалмайтын идеяны ұсынып жұртты әбігерге салып қойған «ғұламалар» осы күні теңіздің жалаңаштанып қалған алқаптарын келіп көр­мейді-ау! Табиғат-Анамыз, киелі топырағымыз тіршілігін тоқтатпайды екен. Уақыты келгенде өзін-өзі емдеп алуға қабілеті жетеді екен. Баяғы сор татып ақ шаңдағы шығып жатқан теңіз ұлтанын­да осы күні түйе түлігі сүйсініп жейтін қызыл сораң мен ащы жапырақты сары балақ бұталар балапандап өсе бастағанын кезінде көз көрді.

Ал, жаратылыстың бұл құдіретіне не дерсің?

(Соңы. Басы өткен сандарда.)

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Қыркүйек 2019 >
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30            

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары