Өзекті мәселелер

  • 18.10.18

    Диас  БАХРАДДИН,

    байдарка және каноэде есуден Жасөспірімдер олимпиада ойындарының чемпионы:


    Толығырақ...

  • 18.10.18

    Бұл өлке – өрелі өркениеттер тоғысы­нда тарихын тереңнен тартқан мекен.­ Талай қаһарман хандар мен білекті батырлар, суырыпсалма ақындар шыққан жер. «Жүз жырау» дүниеге келген осы Қармақшы елі әр қазақ үшін қастерлі, қасиетті. Аудан толығымен Тұран ойпатыны...

    Толығырақ...
  • 18.10.18

    Сыр  өңірінде  өзінің  тарихымен, экономикасымен, даңқты тұлғаларымен дараланған бір аудан болса, ол – киелі Шиелі өңірі. Жер көлемі 3426915 га  құрайтын  аудан – ежелгі  Сырдария  өзенінің  орта  ағысынан­ орын тепкен мекен, талай тарихи оқиғаның к...

    Толығырақ...
  • 18.10.18

    «Алдағы  бес  жыл  ішінде білім, ғылым, денсаулық сақтау­  салаларына  барлық көздерден  жұмсалатын қа­ра­жат­ты  ішкі  жалпы өнімнің  10  пайызына дейін жеткізу  қажет».

     

    ЖАЛАҚЫ  КӨБЕЙЕ   БАСТАДЫ

    Мұндай пәрменді ел Президенті өз Жолдауында атап көр­сеткен болатын. Бұл сала мамандары үшін жақсы м...

    Толығырақ...
  • 18.10.18

    Лақ бірде жайылымда жүріп ұйықтап қалды. Оянған соң қараcа, көзіне ешнәрсе­ шалынбады. Далада жалғыз қалыпты. Отардың соңынан қуып, жүгіре жөнелді. Жүгіріп келе жатып қасқырға кезікті.

    – Ей, мұнда неғып жүрсің? - деді қасқыр­  көзі  оттай  жанып.

    – Қуаласпақ ойнап, - деді лақ тез ес жиып.

    – Кіммен?

    – Ағаммен. Сөйтті де, артына бұрылып:

    ...
    Толығырақ...
ҰЛТШЫЛ ДЕГЕН – ӨЗІНІҢ ҰЛТЫН ЖАҚСЫ КӨРЕТІН АЗАМАТ
20.04.2017 14:20

Ашық   әңгіме

ҚР  Парламенті  Сенатының

депутаты Мұрат   БАҚТИЯРҰЛЫ:

- Мұрат Бақтиярұлы, Сіз негізі тарих факультетін бітірдіңіз. Базалық біліміңіз – тарихшы. Бірақ заман өзгере келе ғылымды саясаттан ізде­діңіз. Саяси ғылымдар докторы­ атағына ие болдыңыз. Қай сала сіз үшін аса маңызды?

- Біз кешегі Кеңестік дәуірде білім алдық қой. ҚазГУ-дің тарих факультетін бітірдік. Бітіргеннен кейін бірден ғылымға кеттім. Кандидаттық диссертациямды 1991 жылы сол тарих саласынан қорғадым. Кейін тәуелсіздік алған­нан соң көптеген жоғары оқу орындарында саясаттану деген­ жаңа пән енгізілді. Кеңестер Одағы кезінде Мәскеу мемлекеттік университеті және халықаралық институтында ғана ол пәндер өтетін. Біздің ҚазГУ-дің өзінде ондай саясаттану пәні болмайтын. Сондықтан да Кеңестер Одағы тарағаннан кейін саясаттану пәні ен­гізілді. Сол кезде Қорқыт ата атындағы ҚМУ-да ең жас саясаттану кафедрасының ашылуы менің пешенеме бұйырды. Ешқандай материалдар болмаған соң көптеген шетелдің ең­бектерін қарадық. Және осыған­  байланысты мен 3-4 жылдың ішінде бірнеше оқу құралын шығардым. Кейін ол Қазақстан Республикасы бойынша үлкен пән болып кетті. Барлық оқу орындарында оқытылады. Менің қызығушылығым 1991-1992 жылдары басталды. Сонан кейін докторлық диссертациямды ҚазГУ-де 1995 жылы саясат­тану ғылымдары бойынша бекіттім. Сол себепті де диссертациямды саясаттану  ғылымдары бойынша  1999 жылы қорғадым. Біз­дегі ірі мемлекеттік қызмет істеп жүрген азаматтарымыз, қазіргі саяси қызметтегілердің көпшілігі – саясаттану ғылымынан қорғаған азаматтар. Бұл жаңа пән және қызық пән. Сондықтан да мен саясаттану ғылымдарына  ден  қойып, 1995 жылдан осы кезге дейін айналысып  келемін.

- Саяси ғылыммен айна­лысуыңыз  сізді  саясаткерлік жолға  салды. Осылай  айтуға бола  ма?

- Айтуға болады. Бұрын Бердібек Мәшбекұлы әкім болып келгенде мені ішкі саясат бөлімінің бастығы қызметіне шақырған болатын. Есімде, келген­ кезде бір ай өткеннен кейін. Менде ол кезде мемлекеттік қызметке мүлдем қызығушылық  болған  жоқ. Сондықтан да ол кісіге рақмет айтып, кейін докторлықты қорғағаннан кейін көре жатармын дедім. Сонда оның маған күлгені бар еді. «Мұрат, сен осы қызметтен өзің бас тартып тұрсың. Осыған 4-5 адам жан-жақтан телефон шалып жатыр» деп. Мен күлдім де кеттім. Кейіннен Икрам Адырбекұлы маған қызмет ұсынды.­  Ол кезде мен қоғамдық ұйымды басқарып жүрдім. Қала берді, мына жекеменшік жоғарғы оқу орындарының құрылтайшысы болдым. Сол қоғамдық қозғалыстар арқылы, қоғамдық қызмет арқылы өз-өзіңді танытасың, көрсете аласың, кез келген жерде пікіріңді айта аласың. Өйткені, билікке кіргеннен кейін сен белгілі бір шеңберден шыға алмай қаласың. Мен жақсы білемін. Сол себепт­і мен саясатқа, мемлекеттік қызметке кейіннен, онда да өзім қатты сыйласатын азамат болғаннан кейін ұсыныс айтып, 2008 жылы  облыс әкімнің орынбасарлы­ғына шақырды. Мен келісімімді бердім. Осында 3-4 жыл қызмет жасаға­ннан кейін Парламент Сенаты­на депутат болып кеттім. Сондықтан қазір де саясатта жүр­мін, саяси ойынның ең қызған жері ол – Парламент. Өйткені онда көптеген мүдделер тоғысады. Билікті  мүдделер тоғысады. Кейбір лоббилық мүдделер тоғысады. Саяси­ ойындар көбірек болады. Нағыз қайнаған қазан деп Парламентті айтуға болады. Сондықтан да  осы  жұмыс маған қызық. Қазір 6 жыл болып қалды Парламентте жүргеніме және осында жүріп көптеген ірі тұлғалы азаматтармен танысып, солармен бірге қызмет жасау – мен үшін өте қуа­нышты нәрсе. Мемлекет­шіл азаматтар, ұлтшыл азаматтар, мемлекеттің қамын ойлайтын азаматтар Парламентте көп. Парламент –  қазір ең көп сынға түсіп  жататын ор­гандардың бірі. Біз оны әлеуметтік желіде­ де көріп отырамыз,  қарап  отырамыз. Деген­мен, Парламенттің рөлін көп жағдай­да халық біле бермейді. Парламенттің негізгі рөлі – заң шығару­шы орган. Сапалы, халық­қа тиімді, мемлекетіміздің мүддесімен ұштасып жатқан заңдар шығару. Екінші қызметі – оларды белгілі бір партиялар сайлаған. Мысалы, бізді 16 өңір сайлайды. Әрқайсысы 2 депутаттан 32 сенатор – өңірлерден сайланған депутаттармыз. Сондықтан да мемлекеттік мүддемен қатар өңірдің мүддесі де бізден шығып отырады, біз айтып отырамыз. Сондықтан, әрине, халықтың Парламентті сынауға құқы бар. Кейде көптеген айтылатын мәселелер, өкінішке орай, айтылмай қалады. Көптеген мәселелер талқылаудан дұрыс өтпей қалады. Біз оны айтуы­мыз керек. Ол әр азаматтың ішкі мәдение­ті, саяси белсенділігіне байланысты. Сондықтан да депутаттардың барлығын бірдей деп айту қиын шығар. Әр депутаттың өзінің пікірі бар, оның ұстанымы, көзқарасы мемлекетпен, халықпен ұштасып жататын болса, ол депутат­ міндетті түрде жағымды депутаттардың қатарына жатады. Яғни, азаматтық позициясы бар депутаттар бола алады.

- Депутаттар  арасында ұлт­шыл азаматтар көп дедіңіз. Ұлт­шыл мен ұлтжандылықтың айырмасы  қандай?

- Ешқандай айырмашылығы жоқ. Ұлтшыл деген – өзінің ұлтын жақсы  көретін азамат. Ұлтжанды да сол.  Ұлтжанды өзінің ұлтын бірінші кезекке қояды. Қазақстанды құрайтын қазақ ұлты. Сондықтан­ да Қазақ мемлекеті, оның ішінде қазақ ұлтының мүддесі бірінші  орында тұруы керек. Бұл – өзімнің жеке пайымым. Сонымен қатар осы Қазақстанды мекендеп жатқан басқ­а этнос өкілдері бар, олар да осы жерге сіңіп кеткен. Сол себепті басқа этностар да оны түсінуі керек­. Қазақ ұлты – мемлекет  құрау­шы ұлт,  осы  ұлттың мүд­десі, осы ұлттың тілі, ділі, басқа да мәселелері тек Қазақстанда ғана жүзеге асырыла алады. Басқа мемлекетте қазақты екінші, үшінші сорт­тағы ұлт деп түсінуі мүмкін. Сондықтан да ұлт­жанды мен ұлтшыл деген ұғым бірдей деп есептейм­ін.

- Яғни, саяси тұрғыдан одан алшақтық іздемеуіміз керек пе?

- Иә, ешқандай алшақтық жоқ онда.

- Зиялы қауым кім? Қазіргі күннің зиялысы кім? Кімді зиялы деп санайсыз?

- Зиялы дегенді энциклопедиядан да, интернеттен, википедиядан да қарап көруге болады. Әртүрлі мағына береді. Өзіміздің ұғымымызша, оқыған, оқымысты, жоғары білімі бар азаматтардың барлығын зиялы қауымға жатқызып жатырмыз. Ал, шын мәнінде, ең  бірінші мемлекетінің, ұлтының қамын ойлайтын және сол жолда жұмыс жасайтын адам – зиялы адам. Зиялыға Мұстафа  Шоқайдан артық анықтама берген адам жоқ. М.Шоқай «Зиялы деген кім және зиялы қандай болуы керек?» дегенге анықтамасын айтып кетті. Ол, 100 жыл өтсе де, өзінің мәнін, мағынасын, көкейтес­тілігін жоғалтқан жоқ, сол ұғым – нақты  сол.  Ұлт  мүддесін қорғайтын адам. Мемлекеттің, ұлттың мүд­десін қорғап және сол жолда күресе­тін  адам. Жоғары білімі бар ма,  жоқ па,  қарапайым  кісі  ме, оған  қарамайды.

- Парламенттегі  сіздің  әріп­тестеріңіздің арасында зиялы қауым  көп  пе?

- Әріптестерім туралы не айтамын? Парламент екі палатадан тұрады: төменгі палата - мәжілісте 107 мәжілісмен болса, біздің сенатта – 47 сенатор. Әрине, сенат – жоға­ры палата. Мұның құрамы мәжіліске қарағанда, мен енді ашық айтуым керек, сапалылау. Өйткені, Парламент сенатындағы депутаттардың барлығы дерлік, ең кемі  аудан әкімі болған азаматтар.­ Бүкіл төменгі қазандарда қайнап, елден келіп, елдің мұң-мұқтажын білетін азаматтардың негізі сенатта­ отыр. Мысалы, сол өзімнің әріптестерімнің ішінде мемлекет­тік мүдде, ұлттық мүдде, өңірлік мүдделер үшін шырылдап жататын депутаттарымыз өте көп. Және олар өте байыппен, сабырмен, заңның аясында солардың барлығын Үкіметке жеткізіп жатады. Мен Парламент депутаттарын, өзімнің әріптестерімнің көпшілігін зиялы қауымға  жатқызамын.

- Өте жақсы. Жаңа айтып қалдыңыз, Сенатта 47 депутат бар. Олардың барлығын дерлік зиялы дедіңіз. Яғни, ол жерде ұлт мүддесіне  жұмыс жасап отырған қауым отыр. Енді кеше ғана 26-бапқа өзгеріс енгізу туралы ұсынысқа бүкіл қазақ болып қарсы шықты. Бірақ Парламенттің төрінде сол қалың қазақты қолдап, екі-ақ адам өзінің қарсылығын білдірді. Оның біреуі Айтаханов болса, екіншісі – өзіңіз. Сол кезде әріп­тестеріңіз неге қолдай қоймады?

- Оған мен жауап бере алмаймын. Бұл жерде азаматтық ұстанымы  болады. 26-бап дегенде сіз Конс­титуциядағы бапты айтып отырсыз ғой? Осының алдында жер кодексіне байланысты да осындай болған. Өйткені, қазір қазақ үшін жер – ең бірінші қастерлі ұғым. Қазақ үшін. Басқа ұлт үшін онша біліне бермес. Бірақ қазақ үшін жер дауы, жесір дауы деген бабалардан қалған сөз бар. Сондықтан да алаңның қайда екенін, әкімнің кім екенін білмейтін, ұйықтап жатқан адам жер туралы естісе, бірден тұрады да бара салады. Қазақ үшін қастерлі ұғым деп жатқаным сол. 26-бап меншік құқығына байла­нысты. Бұл  меншік құқы  туралы  26-баптың 3-тармағында былай дейді. Осы қазіргі қолданыстағы Конституцияда. Кез келген Қазақстан Республикасының азаматы меншік құқығына ие бола алады деген сөз бар. Меншік құқығы. Ал жаңадан енгізілген редакцияда Қазақстан азаматы дегенді алып тастады. Енді әрбір адам. Кез келген адам. Көшеде жүрген адам да, сырттан келген адам да. Сондықтан да бұл мәселеде, әрине, екі­жақты қарауға болады. Дегенмен біздің қоғам оған дайын емес. Нарық­тық қатынасқа әбден енген, өз-өзіне, өзінің жеріне, өзінің байлығына ие болған халықтар үшін бұл дұрыс шығар. Ал біз әлі де өз жерімізге, өз байлығымызға, шикізаттарымызға толыққанды ие болдық­  деп айта алмаймыз. Біздің шикізатымыздың көбісі әлі шетел­дік алпауыттардың қолында. Солар­дың құзыреттерінде. Сон­дықтан да осы кезеңдерде мына баптың енгізілуі бізге, біздің қоғам үшін қауіпті болар еді. Елбасы мұны тыңдай білді, түсіне білді. Халықтың басым көпшілігі, оның ішінде ақпарат  құралдары, зиялы азаматтар, отаншыл азаматтар өздерінің дауыстарын айтып жатты. Бұның бәрі Елбасының құлағына жетті. Сол себепті де осы мәселе кейінге қалдырылды. Кейінге қалдырғанымен, оның соңы қалай болатынын уақыт көрсетеді.

- Қазақ қоғамын дүрліктіріп отырған білім саласындағы рефор­ма  туралы не айтасыз? Білім  саласында не  болып жатыр? Жоғары оқу орындарында тарих пәнінің тағдыры нешік? Үштілділік саясатын да қоғам дұрыс  қабылдамай  отыр.

- Бұл – қоғамдағы ең бір көкейтесті мәселелердің бірі. Жаңа министр келгелі бері ол кісіге өзім де кіріп шықтым. Оның алдындағы минис­трге де кіріп, өзімнің көзқарасымды, пікірімді білдірдім. Ұзақ жылдар бойы білім саласында істедім. Орта мектепке байланысты, арнаулы оқу орындарына байланысты, ЖОО-ға байланысты, магистра­тура, докторантураға байлан­ысты жеке өзімнің көзқа­расымды  білдірдім. Өйткені біз елді  білеміз, жерді білеміз. Сондықтан да үштілділік мәселесін бізде басқаша түсініп жүр қазір. Министрлігіміз де басқаша ұғынып жүр, басқаша түсініп жүр. Үштұғырлы дегеннің өзі... Өзімнің жеке пікірім, бір-ақ тұғыр болады. Мемлекеттік тіл, қалғандары соған қосымша сол тілді білуі керек сияқ­ты. Мына біздің азаматтарымызды бірнеше тілді біліп шығару проблемасы ойландырады. Сондықтан да жаңадан келген министрлік оны қатты қолға алды. Алдыңғы жылы осы мәселеге байланысты депутаттық сауал көтердім. Министрдің атына. Кез келген реформаны, әсіресе, білім саласындағы реформаны бастаудың алдында оның материалдық-техникалық базасын, халықтың, елдің пікірін білу керек. Мұғалімдердің, ата-аналардың пікірін білу керек. Тәжірибе кіш­кентай жерге жүргізілмейді. Бұл миллиондаған адамдардың мүддесіне байланысты. Қазір мектепке кез келген ата-ана байланысты ғой. Немересі барады, балалары барад­ы дегендей. Мұны асығыс жасауғ­а болмайтынын, осы ағылшын тілін білген Африка мемлекеттері, Азия мемлекеттері мәдениетті болып, асып кетпегендігін айттық. Кез келген мәселе әуелі мемлекеттік тілдің айналасында шешіліп, онан кейін екінші, үшінші нәрсеге бару керек. Біз мына мәселен­і көтердік. Қазақстанның барлық балабақшаларында балалар мемлекеттік тілде білім алуы керек. Сол бала кейін мемлекеттік тілді біліп шығады. Одан кейін кезең бойынша бастауыш мектептер толығымен қазақ мектептеріне­ көшу керек. Сонан кейін барып басқ­а ұлт өкілдері баласын қай мектепке береді, өзі біледі. Бұл мәселені кезінде И.Тасмағамбетов қолдаған. Оның өзінің де пікірі сондай­  болатын. Бірақ, өкінішке орай, қазір шамалы тоқтаңқырап қалды. Сондықтан да үштілді білу деген мәселеде Елбасы кешегі соңғы Жолдауында нүктесін қойды. Ол кісі айтты: «Асықпау керек. Әуелі ауыл мектептерінің базасын дайындап алу керек. Қалаға теңес­тіруіміз керек. Содан кейін бірте-бірте енгізу керек» деп. Демек осы мәселеде әлі асықпауымыз керек. Министрлік қазір түсінді. Қаладағы гимназиялар бар, қазақ-түрік лицей­лері бар, Назарбаев интеллектуалды мектебі бар, соларға жайлап-жайлап ағылшын тілін енгіз­е  берсін. Онда да ата-аналардың пікірімен санасу керек. Ата-аналар сол тілді алғысы келсе, балал­ары оқысын, дұрыс. Ауылдық елді мекендердегі мектептерде ағылшын тілін енгізу үшін біз мыңдаған, онмыңдаған мұғалімдер дайында­уымыз керек. Министр айтады: «Біз екі-үш жылда дайындаймыз» деп. Қалай дайын­дайды? Мысалы­, физикадан, химиядан, математикадан ағылшын тілінен беретін мұғалім дайындау үшін ондаған жылдар уақыт керек. Мен өзім орыс тілі, қазақ тілі мектеп­теріне бөлгенге қарсымын. Орыс мектебі, қазақ мектебі деп бөлуге болмайды. Мектепке барған­нан кейін мектеп бір-ақ мектеп болу керек. Қазақстанның мектебі, болды. Ондағы негізгі пәндер қазақ тілінде жүргізілуі керек. Орыс әдебиеті, Ресей тарихы  орыс тілінде жүргізіле берсін. Ал қалған пән­дердің барлығы мемлекеттік тілде жүр­гізілуі керек. Сонда біздің балаларымыз, келешек­ ұрпағымыз бірін­ші мемлекеттік тілді, одан кейін басқа тілді меңгеріп шығады. Көптеген­ мемлекеттердің тәжірибесі сондай. Министрге де осыны айттық­. Енді оған уақыт керек дейді. Тағы басқа керек­ дейді. Мен айтамы­н, уақыт бәріне жетті қазір. Біз мына түрмен миллиардтаған қаржыны мемлекеттік тілді үйретуге бөліп жатамыз. Одан қандай қайтарым бар? Қандай тиімділік бар? Мұның бір-ақ тиімділігі – мемлекеттік тілдің қажет­тілігін  арттыру  керек. Барлық  жерде.

- Сенатор ретінде Үкіметке қаншама сауал­ жолдадыңыз. Аймақтың мүддесін қорғайтын, аймақ халқының денсаулығына байланысты да ұсыныстар айтып жүрсіз. Соның ішінде Байқоңырдан бастасақ. «Протонның» әлі күнге дейін ұшырылуы, жалпы, Байқоңырды пайдалану саясаты дейміз бе, әлде пайдаланудың  жүйесі дейміз бе, осы мәсе­ле­лер  қалай  шешіліп  жатыр?

- Енді депутат болғаннан кейін елдің аманат­ы  ғой. Сондықтан біз бірінші кезекте елде болып жатқан мәселелерді назарға аламыз,  көтереміз. Жергілікті атқарушы органдармен ақылдаса отырып істейміз оны. Мысалы,­ Байқоңыр бұл, былайша айтқанда, мемлекеттің ішіндегі мемлекет. Тәуелсіз мемле­кеттің ішіндегі шағын ғана мемлекет. Байқоңырдың проблемасы бастан асады. Байқоңырдағы ең үлкен проблема – ол ракеталарымыздың әлі де болса улы гептилмен ұшуы. Бұл әлі тоқтаған жоқ. Білесіздер ғой, 2013 жылы 1 шілдеде зымыран құлады.

- «Протонды»  2025  жылдары тоқта­тамыз  деген  бір  ақпарат  оқыдым.

- Келісімде бар.

- Ал  2025  жылға  дейін  «протонның»  өзі де таусылады екен. Құлайтыны құлап, ұшыры­латыны  ұшырылып...

- Мен Ресейдің космонавтикасына байланысты сол елдің ғалымдарымен сөйлестім. Сонда­ олар ашық айтты. Кезінде Горбачев Үкімет басына келген кезде ол Америкамен келісімге келе бастады. Ол Еуропадағы, НАТО-дағы ракеталарды қысқарта бастайды. Ресей Совет Одағы – Варшава келісімшартына сәйкес еліндегі  ракеталарын ала бастады. Бұл шарт орын­далды. Көп жағдайларда олар алынды, шыны керек, жылылық болды. Ал орыс аға­йындар не істеді? Ракеталардың оқтұмсығын (боеголовкасын) алып кесіп тастады да, астындағы гептилмен ұшатын­ жағын қалдырды. Олар мыңдап саналады. Ол тек әскери мақсатқа пай­даланатын дүние. Бірақ бұлар алып сақтап­ қойды. Байқоңырда ұшырылып жатқан ракета­ларды алып ұшатын астындағысы – сол зымы­рандар. Ол біріншіден, арзанға түседі. Ресей­ бұдан өте көп пайда табады­. Өйткені әрбір коммерциялық ұшырылымның барлығы ақша ғой. 2013 жылы «Протон» құлағаннан кейін, бізде  мамандарымыз да жоқ, бұл үлкен айқай­-шу болды. Сол кезде облыс әкімі үлкен азамат­тық танытып, премьер­-министрді сынға алды. Бұл – үлкен мәселе. Облыс басшысы премьер-министрдің аймаққа келмегені, мәселеге мән бермегені туралы әңгіме көтерді. Сол себепті сол жылдың­ күз айында біз көтердік осы мәселені. Енді келтірі­лген шығынды 10 миллиард теңге қылып көрсетті. Ол сарапшылар – әртүрлі сарап­шылар. Сондықтан Ресей­ тарапы 10 миллиард теңгеге келісетін болған. Бірақ осы кезге­ дейін одан әлі бір тиынымызды­ алған жоқпыз. Бермей­ жатқандығы туралы бұрынғы Үкімет  басшысы К.Мәсімовтың атына депутаттық сауал­ жолдадық. «Бұл мәселе бойынша әлі де келіс­сөз жүріп жатыр. Ресей жағы біздің сарапшылардың алғаны дәйексіз, бұны әлі сараптаудан­ өткізу керек дейді» деп, Мәсімов бізге жауап қайтарды. Одан бері 4 жыл өтіп кетті ғой. Қал­ды. Біз Үкіметке осы мәселені сіздер тұрақты түрде қараңыздар деп айтқанбыз. Бұл 10 миллиард теңге Байқоңырдың хал­қына келу керек.­ Ол өңірде зардап шеккен халықтың денсаулығына, әлеуметтік қамтылуы­на бару керек­ деген мәселені көтердік. Бұл бірінші мәселе Байқоңырға байланысты. Екінші мәселеге келсек, бұның жерінің бәрі жалда. Бай­қоңырға барған сайын­ бізге сол жердегі азаматтар көп шағым айтады­. Сол шағымдардың бірі – жерді кепілдікке қою. Мысалы, біз банк­терден несие алайық десек, біздің ғимара­тымыз бар. Бірақ жер – Байқоңырдыкы, Ресей­дікі. Біз кепілге қоя алмаймыз. Осы мәселені екі рет көтердік. Өкінішке орай, әлі күнге дейін шешілген жоқ. Өйткені Ресей жағы тосқауыл бола  бастайды. Қазір Байқоңырдағы 11 мыңдай­ гектар жерді қайтарып жатыр. Келешекте, менің жеке пікірім, сарапшылардың да пікірі, жалпы, Ресей Байқоңырдың тек ракет­а ұшыратын алаңын ғана алады да, қалғанын Қазақстан жағына береді. Оның бағасы Байқоңырды ұстап тұру үшін 30-35 мил­лиард теңге көлемінде болады. Қазір Байқоңырдың коммуналдық саласының барлығы тозығ­ы жетіп тұр. Жолы, электр энергиясы, жылуы, инфрақұрылымдарының бәрі қазір ескірген. 90 пайыз тозды деп айтуға­  болады. Енді оған Ресей ақша салмайды, ол бел­гілі. Келешекте ол қаланы Қазақстан өзі алып, қаржы салады. Өйткені  онда  60 мың­ға жуық Қазақстан азаматтары  тұрып  жатыр. Біз оларды қайда жібереміз? Сол себепті оларға жұмыс орындарын ашу үшін облыс әкімдігі осы бағытта көптеген жұмыстар жасап­  жатыр. Ол үшін шағын және орта бизнесті көбейту керек. Туризмді дамыту керек. Сондықтан да олардың әлеу­ме­ттік инфрақұрылымдарының  барлығын біздің мемлекетіміз  мойнына  алуы керек.

- 2014 жылы этникалық көші-қон мәселесін  қозғадыңыз. Қазір үшінші жыл.  Үш  жылда  не  өзгерді?

- Этникалық көші-қон мәселесі - тұңғыш рет қазақ тілінде жазылған заңдардың бірі. Бұл көші-қон туралы заңға төрт рет өзгерту мен толықтырулар енгізілді. 2011 жылдың жаңа жылында Жаңаөзен оқиғасынан кейін көші-қонға байланысты заңды қатайтқан болаты­н. Біз 2014 жылы осы мәселені қозға­дық. Оны қозғауға менің Қытайға бару сапары­м себеп болды. Мен Қытайдың үш өңірінде болдым. Біреуі – Құлжа өңірі. Құлжа – бұрынғы қазақтың жері. Екінші, Іле Алатауының бойындағы қазақтың жерлері бар, өзендері бар, сол жерде болдым. Үшін­ші – Алтай қазақтары. Қытайдағы Алтай­ қазақтары. Менің көзқарасым 180 градус­қа  өзгерді. Жалпы, көші-қонға байланысты.­ Монғолияның өзінде болдым. Монғолияның Баянөлгей қаласында болып, сұмдық жайттар­ды  көрдім. Бұл мәселеде, әсіресе, Қытайға байланысты. Бұл қазақтың келешегі  Қытайда болмайды. Біздің бір жарым миллионға жуық қазақтарымыз тұрып жатыр­. Көпшілігі Қазақстанды білгенімен, Елбасын білгенімен, көші-қон туралы, қандай­  жер беріледі, ол жаққа барғанда не болатынын білмейді. Мен таңғалдым. Ақпарат жоқ. Біздің елшіліктер неге жұмыс жасама­йды? Құлжада неге консулдық ашылмайды? Олар өзінің мұң-мұқтаждарын Пекин­ге, болмаса Үрімшіге барып айта алмай­ды  ғой. Осы мәселені көтерген болатынбыз, сонда байқағаным, сондағы көп­теген азаматтардың елге қайтқысы бар. Менің айтайын дегенім, көші-қон саласында­ Қазақстан көп нәрседен ұтылып жатыр. Бірінші, біздің сырттағы, кейін сол елге сіңіп кететін бауырларымызды тарту. Олар – үлкен байлық. Екіншіден, халқымыздың санын­ көбейту мәселесі. Олар ұлттық құн­дылықтарды сақтаған, таза қазақы мінезді, еңбекқор, өмірге бейім. Кез келген нәрсеге­ бейімделіп кетеді. Тек бізге материалдық жағдайын жасап, мектебін салып беріп, егінін егуге жерін, малын алып беру керек. Монғолияда 100 мыңның үстінде қазақтар бар. Қазір кейбір ресми деректер бойынша Монғолияда 85 миллиондай мал басы бар. Соның 10 миллионнан астамы біздің қазақтардың қолында дейді. Сонда қазақ депутаттары бар. Оларда қой мен ешкіні көп өсіреді. Біз Үкіметке сауал қойдық: «Мон­ғолиядағы қазақтардың басым көпшілігі елге қайтқысы келеді. Олардың табиғаты мына Шығыс Қазақстанға толық келеді. Ал Шығыс Қазақстанның шекаралары жалаңаштанып жатыр. Тарбағатай, мына жағындағы аудандарының барлығы таралып кетті, қазақтардың көпшілігі көшіп кетті. Шекара­ жалаңаш деген – ол жаудың сұғы, көзін тіктіреді. Сондықтан да сол жерлерге екі-үш аудан ашып берейік. Оларды малдарымен алайық, карантин қояйық. Миллиондаған малдарымен келеді өздерінің. Біздің міндетіміз – жерін берейік, үй салуға қаржы берейік мемлекет тарапынан. Малымен келеді де кәсібін істеп кете береді. Сонда біз бір оқпен екі қоянды атамыз. Біріншіден, Шығыс Қазақстанның шекарасын нықтаймыз,  екіншіден, халықтың санын көбейтеміз. Экономиканы көтереміз. Ұлтымыздың сапалық құрамын күшейтеміз», - деп. Бұл мәселеде Үкімет әлі де болса «сабыр, сабыр» деген кейіпте. Біздің депутаттық сауалымызға жауап берді. Бұл мәселенің бәрі айтылғаны  дұрыс. Біз бұл мәселені келешекте­ шешетін боламыз. Оны уақыт көрсетер.

- Мұрат Бақтиярұлы, уақытыңызды бөліп, ашық әңгімелескеніңізге көп рақ­мет­  айтамыз. Парламент төріндегі беделі­ңіз арта берсін деген тілегіміз бар. Өзіңіз­ді халық белсенді депутат ретінде, ұлт­шыл, ұлтжанды, мемлекетшіл, халықшыл депутат ретінде жоғары бағалайды. Қашан да  абырой тілейміз!

Ашық  әңгімені  жүргізген

Айткүл  ШАЛҒЫНБАЕВА,

журналист

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Сәуір 2017 >
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары