Өзекті мәселелер

  • 17.10.19

    Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына «Сындарлы қоғамдық­ диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты алғашқы Жолдауын жариялаған­ы баршамызға белгілі. Сарапшылардың басым­  бөлігі бұл Жолдауға Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев айқындап берген саясаттың жалғасы деп баға беруде. Мұны еліміздің негізгі саяси бағыты с...

    Толығырақ...
  • 17.10.19

    Әнуар Дәуленбаев – 2016 жылдың наурыз айынан бастап №8 Төретам сайлау округі бойынша облыстық мәслихат депутаты. Өзінің сайлауалды бағдарламасында Байқоңыр қаласы мен Қармақшы ауданындағы кәсіптік білім беретін оқу орындарының базасын нығайтуға күш салатындығы туралы­  айтқан еді. Айтылған уәде бойынша мектепті жаңадан бітірген, тәжірибесі жоқ және жұмысқа орналаса алмай жүрген жастарды...

    Толығырақ...
  • 17.10.19

    Таңмен таласып, жұртпен жағаласып, кезекті күнімізді қарбаласпен бастап жатырмы­з. Бәрі де бір мақсатты күйттеп, бағыт алып барады. Біреуі жеке көлігімен, енді біреуі қоғамдық көлікпен кетпекші. Қолсағатыма қарасам, сабақтың басталуына­ небәрі 10-15 минутқа­ жетер-жетпес уақыт бар екен. Таксимен жеделд­етіп жетпек ниет­пен, тұрақта тұрған көліктің артқы есігін ашып, отыра кеттім. Тәуелсіздік да...

    Толығырақ...
  • 17.10.19

    «Сыбырлағанды да Құдай есітпей ме?» деген. Несіне жасырамыз, осыдан бірнеше жыл бұрынғы Қармақшының халін дүйім жұрт біледі. Экономикасы баяу, кәсіптің көзі жоқ, алға жылжиын десе халықта ынта болмаған еді. Мұндайда елдің есін жинайтын көреген басшы керек. Жұрттың да тілегені табылғандай, әуелі Жаратқанның, содан соң білікті басшылардың арқасында Қармақшы ауданында динамикалық өсу қарқы...

    Толығырақ...
  • 16.10.19

    Тәуелсіздік күні қарсаңында «Шіркейлі» арнасындағы көпірдің ашылу салтанаты өтеді... «7-20-25» бағдарламасы бойынша тұрғын үйлер халық игілігіне пайдалануға беріледі... Жыл басынан бері сәулет-құрылыс саласындағы заңнама талаптарын бұзған тұлғаларға 16 млн 822 мың теңге айыппұл салынған... 2019-2021 жылдары газдандыру жұмыстарына 22 млрд теңге қаржы бөлінеді...

    ...
    Толығырақ...
КӨРГЕНIМ – ӨЗБЕК КИНОСЫ... АЛ, БІЗДІКІНІҢ БӘРІ ӨТІРІК
20.07.2017 11:31

«Теңгедей өзiң болғанмен, теңiздей көрiп тамсанам»  деп  тебiренiптi Саршолақ шайыр өзi туған Шалқар өңiрiндегi шап-шағын ғана Жомарт көлi туралы. Сол айтқа­ндай  қазақ  киносы тура­лы зәуде бiр жылы сөз ести  қалсақ та  жүректегi азды-көптi тоң жiбiп, көңі­ліміз көл-көсір бола жаздап, балмағыз  бiр  күйге  түсетi­нiн несiн  жасырайық. Неге бұлай болғанымызды түсiндiру үшiн алысқа бармай-ақ әңгiменi қазақ киносының тарихатынан баста­масаң  болмайды.  Сондықтан оны көршi өзбек елінiң кешел­і-бүгiнгi осы кино саласыме­н салыстырудан әрi аттамай-ақ қойсақ та  болатын сияқты.

Иә, әнебір жылы Сарыағашта болдым. Бiр аңғарғаным жергiлiктi қазақтар өзбек мәдениетiн кереметтей құрметтейдi екен. Солар ала-тақиялы ағайындардың жұрт аузына iлiккен өнерпаздарының (актер, артистерiнiң) қай-қайсысын да түстеп танып, қай кинод­а, қандай рольде ойнағанына шейiн майын тамызып әңгiмелеп отырған­ын көргенде, әрi қызықтым, әрi қызғандым. Қазекемнiң бәсекешiлдiгi шығар,  әйтеуiр мұнда қалталы қазақтар қыз ұзатып, келiн түсiрсе, тойға Ташкенттен әртiс, киноактерлер шақыру да үрдiске айналған. Өзбек әшулә (өлең) айта бастаса болды, қазақтың жiгiт-желең, қыз-қырқындарынан бастап жасамыстарына дейiн ұршықтай үйiрiлiп билей жөнеледi. Жергiлiктi қазақтардың ауызекi сөйлеу үрдiс­терiнде өзбек ырғағы (интонациясы) басым екенiн бұрын да аңғаратынмын. Сондай-ақ олар «Қазақфильмдікіне» қарағанда «Өзбекфильм» киностудиясы  шығарған үлкендi-кiшiлi фильм­дерге әуес. Әуес деген бергi жақтағы сөз, алда-жалда өзбек киносы басталса, iшкен асын жерге қояды. Несіне жасырайын, сондайда осы күнгі қазақ телесериалдарын көргенде осы біз қашан кино түсіруді үйренер екенбіз деп өзіме-өзім налып, жер шұқылағаным еске  түседі.

Бұлар неге сонша құмартады екен деп, DVD дискiде сатылса, бiр-екi кинос­ын өзiммен бірге ала барған компьют­ерге  салып  тамашалағым келдi. Сатылады екен. Сатылмақ түгiлi кез  келген  жерде қаптап тұр. Арзан. Он-он екi кино жазылған бiр дискi 4500-5000  өзбек сомының төңiрегiнде. Қазақ  пұлына  шаққанда   айналасы  450-500-ақ теңге. Ал содан көре бас­тайын. Алғашында тiлiн толық түсiне алмай­ бiраз қиналдым. Қайта көрдiм. Қайта тамашаладым. Бiр-екi күннен соң сөзбекшені де үйреніп алдым. Ден қоя білсең, қазақшадан айырмашылығы да аз екен. Сол баяғы дүңгiршекке қайта барып, тағы қандай киноларын бар? - деп сұрадым. Сатушы қыз күледi. «Аға, бәрiмiз де осылай әсте-әсте «өзбек»  болғанбыз», - деп қояды.

Өнерден азды-көптi хабарым бар. Бiз көрген «Фатима мен Зухра», «Ойын», «Сүйiнiш», «Бақыт үшiн миллион», «Егiздер», «Жалғыз», «Жұлдызсыз аспан» секiлдi кинолары көрер­мендi, қарапайым адамгершiлiк қағи­даларын қарапайым ғана көрiнiстермен жалпыға ұғынықты етiп насихаттау арқыл­ы баурап алады екен. Абай айтпақшы, «Мұнда жоқ алтын иек, сары-ала қыз». Бәрi өзбек халқының өмiрi­нен, ұлттық дәстүр-салтынан алынған кәдiмгi таныс жайттар. Сөйте тұра, ешкiмдi  жалықтырмайды, тiптi тартымды дер­лiктей дүниелер. Әл­бетте, арзан күлкi, жасанды жыла­уық көрiнiстер де баршылық. Әйтсе де көрермендерiне, әсiресе, әзіл, қалжыңқұмар өзбектердiң өздерiне қатты ұнайтыны көрiнiп-ақ тұр. Бұл жердегi  мақсатымыз өзбек өнерiн, өзбек  киносын насихаттау емес. Айтпағымыз, әшейiнде Орта Азияның бары­сына айналып барамыз деп күм­пілдеп күпсiнетiн бiздiң қазекең, қазақ киносы  әлемдi  бағындыра  бастады деп, жыртылып, жарыла  жаздайтын  «Қазақфильм» басшылары осыған қалай қарайды  екен? Шынында да осы бiздiң кино саласында солар айтқандай «Әлемдi бағындыра бастаған» қандай-қандай дүниелерiмiз бар? Олар өзбек киносы бiздiң базарларды жаулап алғанын­  бiле ме екен?

Ақиқатын айтсақ, адам санасына кiтапқа қарағанда мәдениет пен өнердiң музыка, кино сияқты салалары тiкелей, жедел әсер ететiнi рас. Ал, құлағы өзбек музыкасын, өзбек әуезiн тыңдауға, көзi өзбек киносын тамашалауға дағдыланып кеткен оңтүстiктiң қазақтарына өзбекке  бүйрегiң бұрады, өзбекше араластырып  сөйлейсiңдер, дастарқандарың өзбекше жайылады деп ренжу де орынсыз. Яғни, бұл жақта өзбектiң ұлттық идеологиясының нышандары басым. Ал біз өзімізді өзіміз мақтағаннан ғана алдымызға жан салмайтынымыз және рас. Бiздiң шонжарларға, шонжарлар тұрмақ ауыл, аудан, облыс деңгейiндегi әкімдер мен солардың айнал­асындағы  жандайшаптарға  қазақтың ұлттық идеологиясынан, ұлттық педагогикасынан бүгiнгi ұрпақты ажыратып  тастадық-ау, жастарымыз да, қартта­рымыз да орысты ғана Құдайындай көреді десең, саған текекөздене қарайды. Ендi бiрнәрсе десең «ұлт араздығын қоздырушысың» деп ұстатып жiберуден  тайынбайтыны  бетiне  шыға келедi. «Надан, бейшара-ай!» - дейсiң iштей.

Өзбектер 25 жылдан берi қазекем­шілеп өйтеміз де бүйтеміз, барыс та, қасқыр да боламыз деп күмпiлдеген жоқ, олардың киногерлерi де өз ұлты үшiн, өз ұлтының дәстүр-салтының мерейi үстем тұруы үшiн қызмет етумен келедi. Әрине, күні кеше дүниеден озған­  Ислам Каримовты жек көретiн­дер оларда да жетерлiк болды. Бiрақ, құдайшылығын айту керек, ол туралы өзбектерде «ол еуропашыл, ресейшіл, католикшiл, тілімізді өркендетпеді» деген бiрауыз сөз жоқ. Сондықтан да олар өз тілінде-ақ тәуелсiз ұлттық өнер жасап келедi. Ташкентте орыстардың өзі өзбекше сөйлейді. Бiз ше? Жер-жаһан­ға  жар  салған  «Көшпендiлерiмiз» анандай болды. Сөйте тұра, «керемет жасадық, бұл фильм әлемдiк прокатқа шығатын болды» деп сақалы аппақ атақты­ актеріміз жарияға жар салды. Газеттiң бiрнеше нөмiрiне құлаш-құлаш  мақала жазады. Тiптi, фильмнiң әнебiр тұсын пәленшекемнiң айтуымен түсiрдiк деп мақтанғанын да көрдiк. Олар сол сөзіне ұялудың орнына ұлы жұмыс бiтiргендей қанасына сыймай, әлі де тасып-төгiледi. Әрине, «Көшпен­дi­лерге» деп бөлiнген де алынған мол ақша түгелдей алаяқтарға, кемталап режис­сураның жемтiгiне айналды деген­дердің сөзіне құлақ  асқан жан болма­ды. Әрине, онда  бiз­дiң  шаруамыз  да жоқ. Тек, осы фильмде­ «Жұлдыз туды»  деген  ұранды  сөздi  естiгенде тiк­сiнiп қалғаным рас. Өйт­кені,  бұл Таурат­тан алынған сөз сияқты.­ Бүкiл фильм­нен осы күнi қазақ арасындағы Ислам дiнiне, мұсылманшылыққа iрiткi салмақшы болып жүр­ген тәңiр­шiлдiк наным-сенімнің (тенгризм) иiсi аңқып тұр. Бұл – кейбiреу­лердiң тап­сыр­масымен жасалған iсi болуы­ да мүмкiн-ау деген ойға кеттiк. Осы «Көш­пенділер» фильмі аяқталғанша одан домбыраның дың еткен бiр дұрыс  даусын  естiмедiк.

Ал 16-17 жас аралығындағы мың бала­дан қол жиып ел қорғаған, 93 жасында қайтыс болған әрі би, әрі батыр Сартай туралы «Жау жүрек мың бала» фильмінде оны 16 жасында өлтіргеніміз былай тұрсын одан екіқабат болып қалған­ қызды ойлап тауып, оған шаңырақ көтертіп масқара болдық. Бірін­ші­ден, Сартай батыр туралы мұрағаттарда дерек көп. Ол деректер фильмге пайдаланылмай далада қалды. Екіншіден, қазақ ешуақытта киіз үй тігерде шаңырақты әйел жыныстыға көтертпейді. Олар тек уық қадайды. Ал 16-ға толар толмас қыздың үйінде отырып екіқабат боп қалуы о заманда адам естімеген уақиға. Бұны қай антатқыр көрләт фильмге не үшін енгізгенін қайдам... Сонымен…

Сонымен, егер «Көшпендiлерге» немес­е «Жау  жүрек мың балаға» бұйыр­ған  қыруар  қаржының ширегi ғана өзбек не қырғыз киношыларының қолына түссе, қандай ғажап дүниелер, ұлттық дүниелер жасар едi деп күйіне­мін iштей. Иә, олардың қолын жоқшылық қысып отыр. Жасаған Иемiз қазақ жерiне осынша байлық пен бақ берген екен. Соның қадiрiн білмей, киноны бүгінгі ұрпағымызда ұмытылып қалған ұлттық сананы оятуға жұмсамай, ақша десе ит көрген ешкiкөзденiп шыға келетiн дертке душар болдық. Сондықтан, ендігәрі бiрден аспандағы Айды аламын деп, Голливуд боламыз  деп  шалабымызды  шайқамай-ақ,  көршiлес  бауырларымызға  күлкi  болмай-ақ  әуелi өзiмiздiң топырағымыздағы бүгiнгi мәселелерді, ұлттық тілі­мізді, ұлт­тық тәрбиемізді сөз ететiн, ойлан­дыратын әрi қарапа­йым, әрi арзан, ұғынықты­ да тартымды дүниелерден бас­тауымыз керек шығар? Әттең, бұл орайда да «Қазақфильм» кино­студия­сын ұлттық дәстүрдi, ұлттық сананы жете бiлетiн, әрi бiлiмдi, әрi таза қазақы намысы, ұлттық намысы бар азамат­ басқармай iстiң  iлгерi  басуы… Әй, қайдам?..

Айтпақшы, сол «Көшпендiлердi» әлгiндей етіп түсiргендердiң әрқайсысы миллиондаған қаржыны қайда шашқан­ына жауап берудің орнына қазiр әр терiнiң пұшпағын илеп жүр. Бiреуi кейін Жастар театрына бастық болды. Оның театрға не қатысы барын бiз бiлмеймiз. Соны түсiне алмаған теат­р ұжымы да, көрермен де үндеген жоқ сол кезде. Баяғыда өнерге үш қайнаса  сорпасы қосылмайтын партия һәм кеңес­ қызметiнiң ортақол­дау қызмет­керi бiр-ақ күнде Мәдениет министрi болып шыға келгенде қазекем осылай үнсiз қалған. Есесiне репетицияны «Тренировкамен» шатыстыратын минист­р келгенде ұлардай шуладық. Айтпақшы, ХV ғасырдағы басты кейіпкерлері осы күнгі қазақтардың сөйлеу стилімен сөйлейтін «Қазақ хандығы» фильміндегі өрескелдіктер туралы әлі ешкім жұмған аузын ашпай отыр. Неге?

Алматыға осындай әрi-сәрi оймен қайтқан басым келе сала кино туралы әртүрлi басылымдарды қарайтын «ауру» тауып алдым. Сондағы ойым – бәлкiм, қателесетiн шығармын, мүмкiн менiң бiлгенiм қырықтың бiрi ғана шығар деген­ күдiк еді, баяғы. Бiрақ, аса қателесе қоймаған секiлдiмiн. Мұның бәрi бұрыс болса, төрелiгiн жұрт айтсын! Халық  не дер екен?

Мырзан  КЕНЖЕБАЙ,

ақын,

ҚР  Мәдениет  қайраткері

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Шілде 2017 >
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары