Өзекті мәселелер

  • 19.12.19

    Кешегі даласында абақ­тысы жоқ, бес қаруы белінде жүрсе де жауынан өзгеге қару жұмсамаған заманда елдің бір-біріне өкпесі, кеткен есесі болмады дейсің бе? Болды ғой. Бірақ, сол заманның өзінде қойнындағы қаруға тұра ұмтылмай, әділдікті, ақ пен қараны шешетін әулеттің үлкені не ауылдың ажасы, оған көнбей жатса, елдің қожасына жүгінді емес пе? Дау бұған да бөгет бермеген кезде биге барып соңғы ше...

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Ақыл  жетпес

    Адамның ақылы өлшеусіз мол. Алайда сол ұлан-ғайыр, шексіз ақылыңның кейде кішкентай, уақ-түйек мәсе­лелерді шеше алмай, тұйыққа тіреліп, жол таба алмай, адасып­  жүретініміз  қалай?!

    ...
    Толығырақ...
  • 19.12.19

    «Кувад синдромы» туралы бұрын-соңды естіп пе едіңіз? Мүлдем естімеген болуыңыз да мүмкін. Бұл – ер адамның жүкті әйел секілді күй кешуі. Мұндай да болады. «Кувад» сөзі француздың «couver» деген етістігінен шыққан, яғни қазақшалағанда «жұмыртқа басу» дегенді білдіреді. Бұл синдром екіқабат әйелдің күйеуінде жүктіліктің үшінші айында басталып, сәби дүниеге келгенге дейін жалғасуы ықтимал....

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Шырылдаған бала дауысынан селк ете қалған олар өздері секілді тағы бір күнә­сіз­дің жетім қалғанын сезді. Сәбиді түннің бір уағында тауып­ алған тәрбиеші дереу төсекке жатқызып, жұбата бас­тады. Әбден жылай-жылай көзінен жасы сарқылған баланың демі бітіп, әрең тыныс алады. Көздері жәудіреген бір топ баланың естісі аузындағы емізікті жұлып алып, апайына ұстатты. Жанаршылықпен қараған оның ересек...

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Поэзия

     

    Ботадай боздап аспан жылайды,

    Алдайды бәрін түлкі үміт.

    Жапырақтардан жас тамшылайды,

    Жапырақ жүрек бұлқынып. ...

    Толығырақ...
ӨЛЕҢ ЖОЛЫНА КӨП НӘРСЕНІ ҚҰРБАН ЕТТІМ
21.06.2018 12:42

 

Толыбай  АБЫЛАЕВ,  ақын:

 

“Мен – Аралмын

Теңізбін мен өлмейтін!

Мен – Аралмын,

Ағыспын қарсы ағатын,

Аспан астын жаңғыртып, жар салатын.

Арнам қайта толатын аңсап күнді,

Уақыттың тосамын әр сағатын”, - деп жырлаған аралдық Толыбай Абылаев ағамыздың есімін мұнан 3 жыл бұрын естіген едім. Басқосудың­ бірінде әдебиеттің айналасындағы жігіттердің Толыбай ақынның есімін аңыз етіп айтып отырғанын байқадым. Уақыт өте келе жыр кешінен ағамыздың өлеңдерін тыңдап, көзін көріп, қолын алдық. Кітапханадан кітабын алып, өлеңдерімен жақынырақ танысу да ойда болды. Қысқасы,­ бұл сұхбатты көптен бері жоспарлап жүрген едік. Сәті түсті. Ақынмен әңгімеде оның әдебиетке ес-түссіз берілген жан екенін байқадым. Сосын­ әдебиеттің анықтамасын әлі күнге ешкімнің жазып кетпегенін ұғынғандаймын...

- Толыбай аға, Арал туралы­ көп тебіренген ақынсыз. Байқасам, туған өлкеңізге қатысты  әлі  де  айтатыныңыз, жа­за­тыныңыз  көп  сияқты...

- Арал теңізінің жағасында өскеннен кейін, әрине сол жерді жырлауға міндеттімін деп ойлаймын. Ақындар әдетте ана тақырыбынан бастайды. “Ана”, “Отан” деп жазады, ол бәріміздің басымыздан өткен. Менің алғаш­қы жинағым 1979 жылы қа­зақтың белгілі ақыны, мемлекеттік сыйлықтың иегері бол­ған Қадыр Мырзаәлінің қолына түседі. Ол уақытта “Жалын” баспасының “Өр­кен” деген редакциясы болды, ол тұңғыш кітаптармен жұмыс істейтін. Ол заманда аты-жөніңді алып тастайды да, қолжазбаңды сұрыптайды. Сонда ғой, Құдай айдап менің “Теңіздегі бір тамшы” деген кішкентай қолжазбам Қадыр Мырзаәлінің қолына түсіп жүргені. Оны өзім білмеймін. Бір күні Алматыға барғанда, белгілі жазушы, досым Қуаныш Жиенбай екеуміз “Өркен” редак­циясына соқтық. Сонда редакция меңгерушісі Молдахмет Қаназ: “Толыбай, сен дереу Қадырді тауып ал. Сенің кітабыңа 3-4 беттік қорытындысын беріпті” деді. Оқысам, менің идеямды жерге тигізбеген, жас талапкер ілгері ұмтылсын, үміттенсін деген болу керек. Өлеңдерімді талдап, ақынға қол ұшын беру керек, әдебиетті түбінде осындай адамдар жасайды деген. Содан біз былай­ іздеп, олай іздеп таба алмадық, сөйтсек, ол кісі Мәскеуде жазушылардың жиынында жүр екен. Молдекең сол кезде “мына пікірмен жаман болмайсың, құрығанда үй аласың, Алматыға кел” деді. Кейін 2006 жылы Баянауыл­ға  бардым. Сонда Қадекеңнің машина­сына міндік. Жолай демалып отырғанымызда, Қадекеңе “Сіздің қолыңыздан мен сияқты талай ақындар өтті. Кезі­нде менің кітабыма пікір жазып едіңіз” деп мән-жайды айттым. Сонда ол: “Қап, әттеген-ай, сол пікірді неге жібермедім мен” деді. Сөйтсем, Қадекең лебіз білдіргені, басқасы бар, бәрін жинақтап, кітап қылып шығарады екен ғой. Сол кезде білдім бұл кісінің ұлылы­ғын. Бірақ, кітабым белгісіз себептермен шықпай қалды. Одан кейін “Шаға­ла” деген тұңғыш кітабым шықты. Онда Арал мәселесі, суреттері, теңіз туралы жазылды. Содан кейін “Арал боп соққан жел” деген кітабым бар. Онда да біраз дүниелер жарияланды. 2011 жылы мемлекеттік тапсырыспен “Арал атлантидасы” деген кітабым шықты. Бір қуанғаным, бұл кітабымды жүгіріп жүріп таратқан жоқпын, баспа Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі кітапханаларға өзі таратты. Мұнан бөлек, “Махаббат дәп­тері” деген және өткен жылы “Қыран шайыр” деген кітабым баспа бетін көрді. Амандық болса, алдағы уақытта тағы бір кітабым жарық көргелі жатыр. “Ақмешіт бекінісін іздеу” деген атпен шыққалы жатқан кітабым қаламыздың 200 жылдығына арналады. Ішінде “Ақмешіт  бекінісі” деген тарихи поэ­ма, өлеңдер, балладалар, “Қарақұм құрылтайы” деген  2015  жылы  Астанада­ 3-орын  алған  тарихи  дастаным  бар.

- “Ерке  жыр-өлеңнің  жолына, Еттім мен ҚазМУ-ды  құрбандық” дейсіз. Өлең жолында  тағы  нендей  нәрселерді  құрбан еттіңіз?

- Өлең жолына көп нәрсені құрбан еттім. Өзіңнің ең жақсы көретін адамдарыңнан, жақын достарыңнан айырылып қаласың. “Ақынға адамзатта дос болмайды” деген сөз бар. Ақын өзі жалғ­ызды­қтың  адамы  ғой. Дос боласың, досың болады, бірақ сенің жан жүрегіңді түсінбейді. Қанша жерден мықты досың болса да, тіпті жаныңда жатқан жарың да түсінбейді. Сондықтан, ақынның тағдыр­ы туралы айту қиын.

Ал, енді нақты сұраққа тоқталатын болсақ, мен 1969 жылы мектеп бітіргеннен кейін ҚазМУ-дың журналистикасына түсе алмай қалдым. Шет тілдері деген оқытылады екен. Бізде ауылдық жерде ол қайдан болсын? Құжаттарым дұрыс  болмай, екінші жылы тағы да түсе алмай, әскерге кеттім. Келгеннен кейін қайта тапсырдым, болмады. Ол кезде газеттерде жұмыс істеп жүрдім. Тағы да тапсырып көрдім. Маған бұйырмай тұрған  шығар деп ойладым да, осы жолы қоя  қойдым.

- Қазір екінің бірі кітап шығаратын болды. Дұрысы, ақшасы бар адамдардың көбісі солай етеді. Қалай ойлайсыз, мұнан кітаптың дәрежесі түсіп кетпей ме?

- Біздің әдебиетті лайлап, құртып отырған – осы. Себебі, Кеңес үкіметі­нің кезінде кітаптарды баспаға тапсырған уақытта міндетті түрде реттеп, тексеріп, рецензия, пікір жазып отыратын. Қазір кімнің ақшасы бар, сол кітап шығарып жатыр. Мысалыға, Айжарық Сәдібеков деген прозашы ағамыз бар. Әп-әдемі әңгімелері бар, бірақ кітап етіп шығара алмай жүр. Иә, сол ақшаның жоқтығы. Бұл бәріміздің де басымызда бар, сондықтан кейде демеуші іздейміз. Осындай қиындықтар болып тұрады. Жалпы, мұндай жағдайға тос­қауыл болу керек. Кешегі Кеңес үкіметі кезіндегі идеология жазушылардың жағдайын жақсартты. Тіпті, қаламақыға автокөлік беретін. Неге өйтті, өйткені оларға идеология керек болды.

- Артыңыздан  ерген  ақын  інілеріңізге айтар қандай ақыл-кеңесіңіз бар? Сыр бойындағы жас буынның шығармашылығы туралы не айтасыз? Қызылорда поэзия­сының көшін өрге сүйрейді деп кімдерді  айта  аласыз?

- Жақында Қызылорда қоғамдық телед­идары шақырды. Онда жастардың өлеңдерін талдау жөнінде бағдарламалары бар екен. Сондағы бір баланың өлеңдері тәуір екен, риза болдым. Аты-жөнін де ұмытып қалдым. Оның бір жерден шығатынына сенімдімін. Маған ұнайтын Биболат Сәтжан, Ұлықбек Тәңірбергенов сынды інілерім бар. Мен білмейтін де таланттар жетерлік Сырдың бойында. Өздері талпынып биіктерге шыға берсін, әдебиетке келген уақытта ешқашан “менмін” деп көкірек кермеу керек. Ең мықтысын, талант­тысын халық өзі қалап, танып алады. Соны ұмытпасын деймін. Кезінде Мұқағали да қарапайым әрі белгісіздеу адам болды. “Шаң басқан архивтен табыл­армыз” деп еді, кейін халық өзі тауып  алды.

- Өлең  ұрлау, ой ұрлау дегенді қалай түсінесіз? “Әдебиет – ардың ісі” десек, ардың ісіне арсыздық жасағандармен қалай  күресеміз, қалай  жазалаймыз?

- Бұл кешегі біздің жас кезімізде де болды. Өлең ұрлау дегенге мысалды ондап­ келтіруге болады. Біреудің ойын, сөзін ұрлағандар көпке бармайды, өнбейді. Теңізде салынды деген болады.­ Толқын салындыны жағаға лақтырып тастайды, сол сияқты. Менің өлеңдерім де кейбір кітаптарда кездесті. Бір жігіт­тер хабарласты, “сіздің өлеңдеріңіз мынадай­ кітапта жүр біреудің атымен” деп. Шындығына келгенде, ол – менің өлеңім. 80-жылдары бір айтыскер ақын болды. Соның атынан менің өлеңдерім “Жұлдыз” журналына шығыпты. Содан журналдың редакторы Бекежан Тілегенов деген жазушыға хат жаздым. Маған ақын Шөмішбай Сариев ағамыздың атынан хат келді. Уақытында өз өлеңім екенін дәлелдеп шықтым. Алты айдан кейін “Жұлдыз” журналы менің өлеңдерімді шығарды. Сондай да жағдайлар болған.

- “Дүниеде ең жаман адамдар – әде­биетке қатысы бар адамдар” дейді заман­дасыңы­з Есенғали Раушанов. Расын­да солай  ма?

- Есенғали – талантты  ақын. Оның айтуы дұрыс. Ең жаман адамдар деп астарл­ап айтылған сөз, тура мағына­сында түсінбеу керек. Біз ақындардың әдебиет­, өлең, өнерден бөлек бір түк­пірімізде жүрген сырымыз бар, ешкіммен  бөлісе алмаймыз. Біз біртоға адамбыз, құлпы ашыла бермейтін, араласа бермейтін, кейде қоғамдық жұмыстарға да араласа алмайтын кездер болады. Әдебиеттің айналасында жүргеннен кейін, сондықтан тек әдебиеттің адамысы­ң. Кейде тіпті, ағайыныңнан алшақтап қаласың, тойына, қазасына бара алмайтын кезеңдер болады. Сондықтан, жаман адам болып көрінесің. Есенғали осы мағынасында айтып отырға­н  болар.

- Туындылары сарғайған сары қағаздарда ғана сақталған, шығармашылығы дұрыс зерттелмеген, осы күнгі “менмін” деген ақындарды басып озатындар ел ішінде болуы тиіс. Осындай белгілі бір себепт­ерге байланысты  таныла алмай, өз бағасын ала алмай жүрген жыр перілері бар ма?

- Сыр бойында кездестірген жоқпын. Қызылорда қаласының өзінде де жақсы ақындар бар. Мысалы, Дүйсенбек Аяшұлы да толық таныла алмай жатыр­. Назгүл Бердіқожа деген қыз болды,­ қайда кетіп қалғанын білмей­мін. Мөлдір Айтбаева деген қыз болды, тым жақсы ақындар, көрінбей қалды. Әдебиетке келгеннен кейін тұрақ­талып, ізденіп, талпыну керек. Көрін­бей қалғаннан кейін өзін бірте-бірте жоғалтып алады. Әдебиеттің мақсаты, мұраты – іздену. Алла тағала адамға   1 пайыз талант берсе, 99 пайыз еңбекпен келеді.

- Толыбай ақынның махаббат лирикасына аз-кем көз жүгіртіп өтіп едік. Әдебиетк­е тән көркемдікке, бейнелеудің түр-түріне жолықтық. “…Жалғыз ауыз сөзің Тәңір үкімі. Оттан ыстық, Шықтан сұлу о, жаным, Мона Лиза сенен гөрі жұпыны” деген жыр жолдары арналған кісі бақытты шығар. Ал, авторы ше?

- Бұған дейін Жұматай Жақыпбаев деген ақынның “Ләйлә” атты кітабы шықты. Жұматай сол жырды жазғанымен бақытты. Жұматай Ләйләға сырттай ғашық болған. Ләйлә Мәскеуде тұрады, орыстанған қазақ қызы. Ол кейін­нен кітаптың шыққаны жайлы біледі. Жұматай қайтыс болғаннан кейін жаңағы кітапқа аударма жасап, Ләйләға жібереді. Қыз бақытты шығар. Мысалы, менің басымда да сондай. Мен сүйген қыздар бақытты шығар. “Ақын болып өмір сүру оңай дейсің бе, қарағым?” деп Төлеген ағамыз айтқандай ғой. Айтпақшы, Төкеңнің тағы бір өлеңі бар “мен болсам  кеттім аздап ақын боп,  азырақ  бақытсыздау  боп”. Ақынға бақыт­ көп бұйыра бермейтін дүние ғой.

- Ақынның  бақытты  болудан  қорыққаны  жөн  бе?

- Жоқ. Ақынға өте-өте бақыттың қажеті жоқ. Ол қорқынышты. Биліктің тұтқасын ұстап, аспан мен жердің арасында жүрсең, одан мықты ақын шықпайды. Ақын халықпен бірге жүру керек­, халықтың мұңын сезінуі керек. Қайғысын бөлісуі керек. Менің түсінігімде, сонда ғана ақын бақытты. Ал, өлең  жазған  кезде, біреулер бізді де бақытты деп ойлайтын шығар. Мысалы­, отбасыма қарап, балаларыма қарап, мен бақытты әкемін, бақытты жармын. Бірақ, менің ішкі  жан дүнием өртеніп жатыр ғой. Оны бір Алладан басқа­  кім  біледі?!

- “Ақындар” атты өлеңіңізде: “Біз – ақын деген халықпыз...” деп бастайсыз да, “Бел баласымыз заманның, Қолба­ласым­ыз  қоғамның” деп  жалғастырасыз. Ақындар қашаннан бері қолбала болатындай  деңгейге  түскен?

- Ақындар – қай уақытта да қоғамның қолбаласы. Олар әрдайым қоғамның алдында жүгіріп жүр, қоғамның, биліктің қолына су құйып, “топыла­йын” тазалап дегендей... Жаңағы дәрежеге жетіп тұр ғой. Әдебиеттің сорлап бара жатқаны. Сондықтан, айттым, міне “Бел баласымыз заманның, Қолбала­сымыз қоғамның. Ұлықпыз, Бірде бүлікпіз. Дауылмыз, Бірде тұнықпыз”. Сол  сияқты  әңгіме. Ішкі жан дүниедегі жанартау  ғой  жатқан.

- “Батыраштарға дем берген, Бейімбеттерді кем көрген” өмір ғой бұл, өзіңіз айтпақшы. Әділетсіздікке қарсы тұруға қаншалықты  қауқарлысыз?

- Әділетсіздікпен әрдайым күресе­мін. Қолымнан келген жазуыммен де талай әділетсіздікке қарсы тұрдым. Таяқ та жедім одан. Жұмыстан да шықтым. Жалпы, қазір шындықтың мерейі үстем бола бермейді ғой, қайта өтірік өрге басып тұр. Шындыққа жол жоқ сияқты көрінеді. Шындықты айтқызбайды ешкім. Әділет орнайтын заман да келер деп сенейік енді.

- Ашық әңгімеңізге рақмет, аға! Шығарма­шылық табыс тілейміз!

Сұхбаттасқан  Рыскелді   ЖАХМАН

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Маусым 2018 >
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 22 23 24
25 26 27 28 29 30  

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары