Өзекті мәселелер

  • 18.04.19

    Түрме рейтингі – кез келген елдің әлеуметтік-экономикалық әлеуетін танытат­ын көрсеткіштің бірі. Бұл ретте­ Қазақстан қылмыстық заңнаманы ізгілендіру саясатын іске асыра отырып, жыл сайын бас бостандығынан айыруға байланысты емес жазалардың баламалы­ шараларын қолдану саласын кеңейтуде­. Соның нәтижесінде бұл түрме зерт­теулерін қадағалаудың халықаралық орталығы­ның (ICPS) жалпыәлемдік рейтингі...

    Толығырақ...
  • 18.04.19

    «Бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады; біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. Бұлар – тәннің құ­мары... Екіншісі – білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен деп талпынып, көзі көрген, құлағы естігеннің  бәрін  сұрап  тыншымау. Бұл – жан құмары...»

    Абай  Құнанбаевтың

    «Жетінші  қара...

    Толығырақ...
  • 18.04.19

    Дана қазақ «Көп жа­саған білмейді, көпті көр­ген біледі» дейді. Көп жасамадық, көпті көрмедік. Айтпақшы, «менің білге­німді өзгенің білмеуі керек» деп ақпаратты қыз­ғанатындар бар екен. Бар емес, олардың қатары қалың көрінеді. Әрине, әңгімеміз пайдалы ақпараттар мен мәліметтер турас­ында ғана. Әйтпесе, оқырман мен тыңдарманды адастыратын ақпараттың әрдайым жасырынып жүрген...

    Толығырақ...
  • 18.04.19

    Бала кезімнен әкеме жақын болып­ өстім. Таң атқаннан кеш батқан­ға дейін ізінен бір елі қалмайтын едім. Әкем жаны жайсаң, түрі сұсты, балаларына қамқоршы, мен үшін асқар таудай биік шың дер едім. Бізге қаладан «балала­рыма» деп базарлық­тың түр-түрін әкелетін. Осыдан әкемнің даладай дарқан көңілін  байқауға  болады.

    ...
    Толығырақ...
  • 18.04.19

    Осыдан екі жыл бұрынғы ақпаратты айтайық. Ең алғаш естігенде есеңгіреп қалдық. Елімізде 2017 жылы 110 мың адам жоғары оқу орнын бітірген. Тек олардың мамандық бойынша жұмысқа орналасқандар саны – 7-ақ пайыз. Мұны мәжіліс депутаты Мұрат Бақтиярұлы баяндад­ы. Бұл ретте бітіруші түлектердің қалғаны қайда деген заңды сауал туын­дайт­ыны рас. Мәжіліс депутаты «КТК» арнасына берген сұхбатында жастарғ...

    Толығырақ...
ҚАЗАҚША ІС ЖҮРГІЗУДІҢ ТҮРІ немесе ҚАЗАҚТІЛДІЛЕР...
08.11.2018 11:59

Мен осы постымды әлеуметтік желіде әуелі орыс тілінде жаздым. Екі күн ішінде оған 100 адам лайк қойды, 14 репост жасады, 24 адам өз пікірін жазды. Ал екі адам «басқа ұлт өкілдері біздің кемшіліктерді біліп алады да, бізді мазақтайды» деп зәресі ұшып кетті. Сондықтан орысша постымды алып тастап, мәселені қазақ тілінде көтеріп отырмын. Постыма басқа да ойларымды қостым.

Өз елімізде, өз үйімізде жүріп біреуден қорқатын болдық. Қашанға дейін осылай жүреміз? Ал орыстілділер жайында бәрін екі тілде айтуға да, жазуға да болады екен. Тіпті, мазақтауға да болады. Оған ешкім қарсылық білдірмейді.

Шынын айту керек, қазақтілділердің ішінде көбі – тек тұрмыстық тілді білетіндер. Бұл да бір мәселе.

Мысалы, орыс тілді адам (мейлі, қазақ болсын, орыс болсын, басқа ұлттың өкілі болсын) жұмысқа ор­наласқанда орыс тіліндегі құжат­тармен қолма-қол жұмыс істей бастай­ды. Тіпті, жас мамандар болса да. Мен құжат тілін білмеймін, түсінбеймін, құжаттарды жүргізе алмай­мын деген сөз олардан ешқашан да шықпайды. Олардан білесің бе, білмейсің бе, сұрамайды да.

Ал қазақтілділердің ішінде құжаттарды ана тілінде жүргізе алмайтындар толып жатыр. Мен қазір Астананы айтып отырмын. Қызылорда немес­е Атырау облыстарында жағдайы басқаша шығар. Оны нақты білмеймін.

Жуырда осы мәселе жайында бір ұйымның басшысымен сөйлестім. Оның айтуынша, олардың ұйымында кілең қазақ тілді қазақтар (100%,  70 адам) жұмыс істейді, ал қазақ тілінде барлық құжатты аудармашы қыз ғана жүргізеді. Жалғыз адам бүкіл ұжым үшін ана тілімізде жазады.

Орыс тіліне келсек, ондай жағ­дайды елестетуге бола ма?

Адамдар құжаттарды ана тілінде жаза алмайды да, бұл істі меңгергісі де келмейді. Бірақ, біз нағыз қазақпыз деп кеудесін соғады.

***

Астанада қазір 80%-ы – қазақтар. Ал мемлекеттік органдарда, тіпті, 90-100%. Олардың ішінде қазақша еркін сөйлейтіндер толып жатыр. Негізгі тілі – қазақ тілі, күн бойы қазақша сөйлейді. Бәрі шалақазақтар деуге  болмайды.

Ал құжатқа келгенде, «ой, мен қазақша құжаттарды түсінбеймін, білмеймін, жүргізе алмаймын, қазір қайдағы бір жаңа сөздерді енгізіп жатыр»­  деп  айтады.

Өтірік жазғанын да көрдім. Ешкім оқымайды деп қайдағы бір мәтінді алады да орыс мәтініне қоса салады. Немесе Translate-тен өткізіп «тыға»­ салады.­ Демек, олай талай рет істеп ештеңе  болмады. Ешкім шу шы­ғар­ған жоқ. Өйткені ҚАЗАҚША МӘТІНДЕРДІ ЕШКІМ ОҚЫМАЙДЫ. Бәрі орысша оқиды.

Қазақша іс жүргізудің түрі осы.

Құжаттарды қазақша жаза алатын қазақтар бар, бірақ олар көпшілікке жатпайды. Сондықтан мыңдаған аудармашыны ұстайды. Кейбіреулер құжаттарды аударма бюросына береді.

***

Мен Астананың бірнеше ұйымында аудармашы болып жұмыс істедім. Онда да сол жағдай. Нағыз қазақтар өз құжаттарын қазақ тіліне аударуға әкеледі. «Ал өздерің неге қазақша жазбайсыңдар?» деген сұрағыма «жаза алмаймыз», «ал бізге аудармашы не үшін керек» және с.с. жауап береді.

Екі-үш жас жігітпен оңаша «Олай болмайды. Ана тілімізді жаңғырту керек. Сендер болмасаңдар, оны кім жасайды?» деген тұрғыда сөйлескенмін, олар өзіміз жазамыз деп уәде берген.­ Кейін аударманы маған тексер­уге әкелді. Не деген сұмдық! Құжаттар асүйде отырып, кешегі тойды­ талқылайтын тілмен  жазыл­ған. Адамдар ресми қазақ тілінің, кеңсе­ тілінің лексикасы мен стилистикасын білмейді. Өз кәсібіне қатысты сөздерді (кәсіби терминдерді) де білмейді. Аударманы қайтадан істеуге  тура келді.

Өтініш жаза алмайтындарды да көрдім. Бір сөйлем.

***

Кейбір осындай нағыз қазақтар қазақ тілі кез келген салада, кез келген­ жағдайда қолдануға жарамайды деп айтады.

Әрине, сен тек ТҰРМЫСТЫҚ ТІЛДІ білсең, ресми келіссөздерді жүргізе алмайсың, баяндамалар мен диссертацияларды жаза алмайсың, құжаттармен жұмыс істей алмайсың, сенің кәсібіңе қатысты аталымдарды білмеген соң, ойыңды да жеткізе алмайс­ың. Мәселе қазақ тілінде емес, мәселе сенің қазақ тілін терең біл­мегеніңде.

Түрік немесе әзірбайжан тілдерін кез келген жағдайда, барлық сала­лар­да, барлық деңгейде қолдануға бола­ды, ал қазақ тілі неге жарамайды?

Өйткені құр ТҰРМЫСТЫҚ ТІЛ шынында жарамайды.

***

Сосын осындай жағдай бар. Шартт­ың, келісімнің және с.с. құжаттардың соңғы парағында міндетті түрде осындай тармақ болады:

- «Шарт мемлекеттік және орыс тілінде жасалған. Даулы жағдайда орыс тіліндегі данасының артықшылық құқығы бар».

- «Договор составлен на государственном языке и на русском языке. В спорных ситуациях экземпляр на русском языке имеет преимущественное право».

Неге солай? Өйткені шарт бірден қазақша жазылмайды. Шарт әуелі орысша жазылады, оны бәрі жабылып тексереді, талқылайды. Мамандар, бөлім бастығы, департамент бастығы, заңгер және т.б. Кілең қазақтар. Сосын­  бекітілген  шарт  аудармашыға біріледі. Аудармашы не жазды, ешкімнің жұмысы жоқ. Қазақшасын оқымай, қолдарын қоя салады. Сондық­тан орыс тіліндегі данасының артықшылық құқығы бар. Ол түпнұсқа болып саналады.

***

Ондай іс жүргізу болушы ма еді? Бұл  нағыз  көзбояушылық  ғой. Қазақ­тіл­ділер қазақша іс жүргізуге іс жүзінде көшпесе, басқаларды не дейміз?

Осындай енжарлықпен біз 50 жылдан кейін де ана тілімізге толық­тай  көше  алмаймыз.

***

Қазақтың кеңсе тілі баяғыдан бері қалыптасты. Терминологиялық комис­сия кеңсе аталымдарын, кеңсе сөздері мен сөз орамдарын бекітті. Іс жүргізуге арналған, комиссия бекіт­кен­  сөздіктер  бар.

Екі тілде жазылған құжаттардың үлгілері бар. Оларды әрбір екі жылда «Lem» баспасы шығарады.

Көптеген мекемеде, ұйымда, органда және тағы басқаларда барлық қызметтік құжаттаманы штаттағы аудармашылар  аударады. Сол құжаттарды алып, әрі қарай жұмыс істеуге болады ғой. Құжаттардың түрі санау­лы.­ Олар қайталанады. Орыс тілінде де солай.

Қазақтілділер бұл істі тез меңгере алады ғой.

***

«Қазақстан Республикасында іс­қағаздарын жүргізудің» екі тілді құралы бар. Бұл құралда іс жүргізу ережелері мен құжаттардың үлгілері екі тілде көрсетілген. Сонымен қатар, құжат үлгілерінің электрондық нұс­қалары бар диск те қоса беріледі.

Осы құралды іс жүргізушілер, кадр бөлімінің қызметкерлері, кеңсе қызметкерлері, хатшылар, аудармашылар және мекемелердің, ұйымдардың, органдардың және с.с. БАСҚА ДА ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІ басшылыққа алуы тиіс. Бұл іс жүргізуді бірыңғайландыру  үшін  жасалған. Әрбір  2 жылда  құралды  жаңартады.

Осы сілтеме бойынша құралмен танысуға болады: http://lem.kz/…/deloproizvodstvo-v-respublike-kazahsta…/1254

***

Тілдерді дамыту басқармасы Тіл туралы  заңның  сақталуын  қадағалап,­ барлық ұйымды тексереді. Оларға қазақ тілінде жазылған құжаттарды көрсетеді. Басқарма қызметкерлері бұл ұйымда құжаттар мемлекеттік тілде жүргізіледі деп белгі қояды да, бітті шаруа. Осыған талай жыл бойы мәз  болып жүрміз.

Бұл ұйымның қызметкерлері құжаттаманы өздері жүргізе ме, оны пайдалана ма, түсіне ме, ешкімнің жұмысы жоқ.

15-17 жыл бұрын іс жүргізуді бір­тіндеп мемлекеттік тілге көшіреміз деп  жариялаған...

Біздің талай нәрсені жария етіп, одан әрі бармайтын әдетіміз бар.

Демек, қазақ тілі мәселесі әлдеқайда терең. Құр орыстілділерді оқытумен шектелмейді.

Жалпы қоғамда қазақ тілін білу деңгейі төмен.

***

Орысша постымның астынд­а ФБ-дағы досым Жеңісгүл осындай коммент  тастады:

«Школьную программу қазақ тілі и русский язык сравните. Небо и земля. Уже в старших классах в общео­бразовательных школах ПРОВОДЯТ АНАЛИЗ­ ТЕКСТОВ, тогда как в казахских школах дальше синтаксического разбора нет движения. Даже если сравнить рус.яз в каз.ауд. и каз.яз.в рус. ауд. в вузах, можно заметить, что программа рус.языка намного сложнее, студенты РАБОТАЮТ С НАУЧНЫМИ ТЕКСТАМИ, СОС­ТАВЛЯЮТ АННО­ТАЦИИ, РЕЦЕНЗИИ, ПИШУТ СТАТЬИ. Тогда как студенты рус.ауд. сидят на темах "менің отбасым", "менің қалам", снова возвращаются к школьной программе. Вообще, НАДО ЖЕСТКО СПРАШИВАТЬ С МЕТОДИСТОВ-КАЗАХОВЕДОВ, почему они не ориентируются на программу русского языка в вузах, коли сами ничего путевого не могут предложить».

***

ДА, ЭТО КОМ­ПЛЕК­С­НАЯ  ПРОБЛЕМА.

ТОЛЫҚТАЙ КЕЛІСЕМІН.

Сағадат  МҰҚАНОВ,

мұғалім-аудармашы,

Астана  қаласы

 

Пікір қалдыру


Қорғаныш коды
Жаңарту

Күнтізбе

< Қараша 2018 >
      1 2 3 4
5 6 7 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары