Өзекті мәселелер

  • 19.12.19

    Кешегі даласында абақ­тысы жоқ, бес қаруы белінде жүрсе де жауынан өзгеге қару жұмсамаған заманда елдің бір-біріне өкпесі, кеткен есесі болмады дейсің бе? Болды ғой. Бірақ, сол заманның өзінде қойнындағы қаруға тұра ұмтылмай, әділдікті, ақ пен қараны шешетін әулеттің үлкені не ауылдың ажасы, оған көнбей жатса, елдің қожасына жүгінді емес пе? Дау бұған да бөгет бермеген кезде биге барып соңғы ше...

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Ақыл  жетпес

    Адамның ақылы өлшеусіз мол. Алайда сол ұлан-ғайыр, шексіз ақылыңның кейде кішкентай, уақ-түйек мәсе­лелерді шеше алмай, тұйыққа тіреліп, жол таба алмай, адасып­  жүретініміз  қалай?!

  • 19.12.19

    «Кувад синдромы» туралы бұрын-соңды естіп пе едіңіз? Мүлдем естімеген болуыңыз да мүмкін. Бұл – ер адамның жүкті әйел секілді күй кешуі. Мұндай да болады. «Кувад» сөзі француздың «couver» деген етістігінен шыққан, яғни қазақшалағанда «жұмыртқа басу» дегенді білдіреді. Бұл синдром екіқабат әйелдің күйеуінде жүктіліктің үшінші айында басталып, сәби дүниеге келгенге дейін жалғасуы ықтимал....

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Шырылдаған бала дауысынан селк ете қалған олар өздері секілді тағы бір күнә­сіз­дің жетім қалғанын сезді. Сәбиді түннің бір уағында тауып­ алған тәрбиеші дереу төсекке жатқызып, жұбата бас­тады. Әбден жылай-жылай көзінен жасы сарқылған баланың демі бітіп, әрең тыныс алады. Көздері жәудіреген бір топ баланың естісі аузындағы емізікті жұлып алып, апайына ұстатты. Жанаршылықпен қараған оның ересек...

    Толығырақ...
  • 19.12.19

    Поэзия

     

    Ботадай боздап аспан жылайды,

    Алдайды бәрін түлкі үміт.

    Жапырақтардан жас тамшылайды,

    Жапырақ жүрек бұлқынып.

Арнайы беттер
ТҮРМЕДЕН «ШЫҚҚАН» ТУБЕРКУЛЕЗ қауіпті емес пе?
23.02.2012 10:13

Туберкулез (лат. tuberculum – төмпешік) – әртүрлі органдар мен жүйелерге, көбінесе өкпеге зақым келтіретін бацилла немесе Кох таяқшасы деп аталатын, адам мен жануар­ларда болатын жұқпалы ауру, ескіше құрт ауруы, көксау. Оның қоздырғышын, яғни микробактерияны 1882 жылы ашқан неміс микробиологы Р.Кох болатын. Осы еңбегі үшін де ол Нобель сыйлығын иеленді. Микроскоппен қарағанда бактерия иілген жұқа таяқ­ша түрінде көрінгендіктен, туберкулез таяқшалары деп аталады. Ертеде бұл ауруды «чахотка» деп те атаған және онымен А.Чехов, В.Белин­ский,  Н.Добролюбов, Дж.Байрон, Ф.Шопен, Ш.Уәли­ханов сынды әйгілі адамдар да ауырған. Белгілері бұдан 7 мың жылдай бұрын неолит кезеңіндегі адам сүйе­гін зерттегенде, біздің заманымыздан бұрынғы 2-3 мыңжылдықта Египет мумияларынан анықталған. Жұқпалы аурудың клиникасы туралы алғаш­қы деректер ІІ ғасырда өмір сүрген каппадокиялық дәрігер Аретейдің, одан кейін Гиппократ, Гален, тағы басқа ғалымдардың еңбектерінде де кездеседі. Бірақ олар туберкулезді жұқпалы аурулардың қатарына жатқызбаған. Тек Әбу Әли ибн Сина өзінің “Дәрігерлік ғылымның каноны” атты еңбегінде оның тұқым қуалайтындығын айт­қан. Ал жұқпалы екенін бірін­ші рет италиялық ғалым Дж.Фракасторо  дәлелдеді.

Жыл сайын әлем бойынша 8 млн.-нан астам адам құрт ауруының құрығына ілінеді. Оның 95 пайызы – дамыған елдерд­ің тұрғындары. Ауруға шалдыққандардың жылда  3 млн.-ы қайтыс болады екен. Оның ішінде ақыры АҚТҚ-ға және туберкулездің мульти­ре­зистентті түріне ұласқан 400 мыңдай науқас бар. Осыған сәйкес алдағы 10 жылдың ішінде бұл қасіреттен 10 млн.-ға жуық адам көз жұмуы мүм­кін деген болжам бар. Туберкулез – таралымы жағынан ең ауқымды жұқпалы аурулардың бірі. Ал Қазақстанда соңғы жылдары туберкулез деңгейі­нің біршама төмендегені байқалады. Бұл «Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағ­дарламасы аясында атқарылған жұмыстардың нәтижесі болса керек. 2011 жылғы 10 айдың қорытындысы бойынша 2010 жылдың сәйкес кезеңімен са­лыстырғанда халықтың тубер­кулез ауруына шалдығу деңгейі әр 100 мың адамға шаққанда 98,8-ден 89,2-ге, өлім-жітім көрсеткіші 10,4-тен 8,2 пайызға дейін азайған. 1993 жылы дүние­жүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауруды ерте анықтап, дұрыс емдеге­н жағдайда науқас толығымен жазылуы мүмкін екенін дәлелдеді. Дегенмен, туберкулез әлемдік медицинадағы күрделі түйіннің бірі ретінде қалып отыр. Ең қиыны, аурудың «жасары­п» бара жатқандығы. Нау­қастардың 75%-ын 20 мен 40 жас аралығындағы, яғни еңбекке жарамды адамдар құ­райды. Ал бұл қаншама жан­ұяны үлкен зардаптарға, мемлекетті айтарлықтай шығындарға душар ететіні түсінікті.

Қызылорда қаласы бойынша 2010 жылы 318 адам бiрiншi рет туберкулезге шалдығып, аурушаңдық көрсеткiшi 146,2-ні құраған. Былтыр тағы 300 адам Кох қоздырғышын жұқтырған, дегенмен, аталған көрсеткіштің 124,3-ке төмендегені көңіл қуантады. Жасөспірімдер аурушаңдығы 159,2-ден 172,3-ке көте­рілсе, балалар аурушаңдығы 18,2-ден 16,9-ға, сырқаттылық деңгейі 363,9-дан 314,1-ге, өлім-жітім 19,3-тен 14,5-ке дейін төмендеді. Сол 300 адамның ішінде 252-сі табыс табатын жас­т­а, 130-ы немесе 43,3 пайызы  – жұмыссыздар, 6,6 пайызы – студенттер. Туберкулездің әлеумет­тiк ауру екендiгiн осы көр­сеткiштерден анық көруге бола­тын сияқты. Есепке алын­ған­ нау­қастардың 17-сі, яғни 5,3 пайызы – Жаңақорған, Арал, Қазалы аудандарынан, яғни Қызылорда қаласы бо­йынша тіркеуде жоқ. 5 пайызы – пәтер жалдап тұрушылар, 2-еуі – үй-күйі жоқ кезбелер.

- Аурушаңдық деңгейі биыл сәл көтерілген. Бұған облыс көлеміндегі ішкі миграциялық процестер себеп, - дейді қалалық туберкулезге қарсы күрес диспансерінің бөлім меңгеру­шісі Г.Рахманбердиева.

Егер 2010 жылы 78 науқастың 42-сі қайтыс болса, өткен жылы 72 науқастың 36-ы дүние сал­ған. Өлім-жітім көрсеткіші әрбір 100 мың тұрғынға шаққан­да 19,3-тен 14,6 пайыз­ға төмендеген. Олардың басым бөлігін ер азаматтар құрап отыр.

- Жыл басынан бері 3 нау­қас үй жағдайында көз жұмған. Бірақ олардың бәрі ауруханалық еммен қамтамасыз етіліп, туыстарының сұрауы бойынша үйге шығарылған болатын. Сонымен бірге өткен жылы түрмеден шыққандардың 14-і есепке алынса, биылғы екі айда рақымшылық заңына сәйкес босатылған 6 адам тіркелген. Бүгінде олар ем қабылдап жатыр, - дейді Г.Рахманбердиева.­

Амнистия аясында осы жылы елдегі түзеу мекемелерінен талай адам үйіне қайтады. Тар бөлме, тастай еденде күн өткізген олардың арасында туберк­улезбен ауыратындар аз деуге келмес. Қоғамға бұдан қаншалықты қауіп төніп тұр­ғанын ішіңіз сезіп те отырған болар. Түрмеден «шыққан» тубер­кулезді  емдеу мекемелері мұқият  бақыласа  игі  еді.

Жансая   ЖҮНІСОВА

 
ОНЫҢ ӘР КҮНІН, ӘР СӘТІН ЕРЛІККЕ БАЛАЙМЫН... немесе ұлағатты ұстаз Жұмаш Балғожаева туралы бірер сөз
16.02.2012 11:01

“Алты  алаштың баласы бас қосқанда,

қадірлі орын – мұғалімдікі”.

Мағжан  ЖҰМАБАЕВ

Байқағаным, күнде қасыңда жүрген адамның бір басында кісі толғана­р қаншама қасиет бар екенін сезсең де сезбегендей, көрсең де көрмегендей болып жүре береді екенсің. Олай дейтінім, мектепте­ (Қызылорда қаласы, Т.Рысқұлов атындағы №222 мектеп) маған ұстаз болған Жұмаш апайдың қадір-қасиетін енді түсінгендеймін. Бірақ ұстаз туралы сөз айту да тіпті оңай шаруа емес екен... Ойым ұшқары, пікірім піспегендей көрінеді. Қалай толғансам да ізгілік нұрын сепкен ардақты жанның тұлғасы қай уақытта да өз биігінде,­ өз тұғырында қала береді емес пе?!.

ЖҮРЕК   ЖЫЛУЫ

Бастауышты аяқтап, орта буынға өткенде, біздің сынып жетекшіміз Жұмаш Балғо­жаева болды. Он бірінші сынып­қа дейін қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ берумен қатар, бізге жетекшілік жасаған ұстазымыздың бейнесі жадымызда, өнегесі жүрегімізде. Апайдың сабақ беру тәсілі мен үй тапсырмасын сұрау әдісінің өзі ешкімге ұқсамайтын. Көптеген пән мұға­лімдерінің кімнен сұрайтынын алдын ала біліп «барлау» жасай­тын болсақ, Жұмаш апайға келгенде ол жорама­лымыз пайдаға аспайтын. Оның талабы қашан да қатал. Ол қатал талаптың ішін­дегі ең негізгісі, әрі маңыз­дысы – өз ойыңды бүкпесіз жеткізе білу. Одан қалды, пікіріңнің дамуы, көз­қара­сыңның кеңейгені де қатал бақыла­нады.

Қазақтың ұлы тұлғалары өмірінің һәм өлеңінің әрбір жолын назардан тыс қалдырмай, талдау жасап, тереңнен қармап, асыл ойды санамызға берік, нық етіп құюына бар күшін салатын. Сосын сабақтан кейін үйге қайту деген болмайды, міндетті түрде Жұмаш апай алтыншы немесе жетінші сабаққа алып қалады. Ол – тәрбие сағаты. Қазір қарап отырсам, сол тәрбие сағаты «Әдеп», «Адамгершілік», «Руханият», «Дінтану» пәндерінің рөлін атқарған екен.

Мектеп бітіргелі жеті жылдың жүзі болыпты. Осынша аз уақытта шәкірттері өмірдің сан тараулы жолдарында еңбек етіп, белсеніп жүр. Сыныптас­тарымызбен кездескен сәтте ұстазымызды сағынышпен еске алып жатамыз. Жұмаш апайдың өз уақытын аямай, біздің бақытымызды аялауының және біздің оны сағынуымыздың сыры неде? Міне, сауал­дың астарын­а үңіліп қарадым. Түсін­гендеймін...

Меніңше, ұлтын шын сүйген ұстаз ғана ұлтжанды, отансүйгіш, білімді шәкірт тәрбиелей алады. Жұмаш Балғожаева – ұлтын шынай­ы сүйетін жан. Ұлтын сүйген ұстаз ұрпақ тәрбиесіне де бейжай қарамайды. Бұл жауабымды педаг­ог К.Ушинский де қуаттайтындай. «Егер мұғалім өз бойына­ іс пен шәкірттеріне деген­ сүйіс­пеншілікті біріктір­ген болса, ол – кемел ұстаз», - дейді ол. Орыс орман «святой» деп атап кеткен данышпан Лев Толстой: «Егер оқушыны өз баласындай көрсе, барлық кітаптарды оқып бітір­ген, бірақ не оқушыға, не жұмысына еш жылыл­ығы жоқ мұғалім­нен артық.  Егер жұмыс пен оқу­шыны қатар қадірлесе, нағыз ұстаз – осы!» деп пайымдайды.

Соңғы жылдары жас ұрпақ тәрбиесінде ұстаздар қауымының сыналып жатқан жері де осы шәкіртке деген сүйіспеншілік пен жан жылуының жетіспеу­ші­лігі емес пе?! Бұл елімізде білім беру саласындағы өзекті мәселе күйінде қалып отыр. Айтайын дегенім, біз ұстаздың жүрек жылуы­н сезіне алдық. Құдды бір ұстазымыз көріп тұрғандай немесе біліп қоятындай, «Жұмаш апай ұрсады», «Жұмаш апай ренжи­ді», «апайдан ұят болады» деп жат қылыққа бармайтынбыз. Мектеп бітірген соң «апайға сәлем бердің бе?», «мерекемен құттықтадың ба?», «мектепке бардың ба?» деп шәкірттері бір-бірінен сұрап отыратын және соны өзімізге міндет санайтын болдық. Бар болмысымен бала жүрегіне жол тапқан жанның ғана еңбегі ақталып, шәкірт пен мұғалім арасындағы көрінбейтін сыйластық, махаббат жібі жал­ғанады екен.

 

«ӨНЕГЕЛІ  ӨМІРДЕН  ӨНЕГЕ  АЛАМЫН»

Ұлттық тәрбие, ұлттық мектепті қалай қалыптастырамыз деп басын тауға да, тасқа да ұрып, педагогикалық өлшемдерді зерттеп жүрген мамандар өздерінің зерттеуінің бір нысаны ретінде Жұмаш Балғожаеваның тәрбие беру тәжірибесіне назар аударса, құба-құп болар еді.  Өйткені,  Жұмаш Балғо­жаева – жеңіл, бұқаралық мәдениет жаппай етек алғанда, яғни жаһан­дану дәуірінде жас ұрпақ­қа ұлттық тәрбиенің маңызды екенін жете түсінген педагог. Сонау 1997 жылдан бастап, ұлағатты ұстаз ұлттық тәрбие беруді дамытып келеді. Ал, ҚР Білім және ғылым министрлігі құжаттары мен зерттеушi ғалымдардың еңбектерiнде этнопедагогика мұралары соңғы жылдары ғана назарға iлiніп отыр. Озық жетiс­тiктерге негiзделген бiлiм нәрi­мен қатар, ұлттық тәрбие құндылықтарын бойына сiңiрген ұрпақтар ғана ұлт тағдырын тереңiнен таразылап, болашағын барынша болжайтын тұлға ретiнде танылатынын мемлекет те, қоғам да түйсінген сыңайлы.

Жұмаш Балғожаеваның ұлт­тық тәрбие берудегі бір ғана тәсілін еске салсақ жеткілікті. Мәселен, «Өнегелі өмірден өнеге аламын» деген тәсілі бесінші сынып­тан бастап жүргізілді. Ол бойынша бізге, яғни шәкірттері­не өнегелі өмірін үлгі тұту үшін қазақтың ақын, жазушы, хан, батыр­ ұл-қыздарын бөліп берді. Мысалы, сыныптасым Досхан – Қаныш Сәтбаев болды­, Ардақ – Сәкен Сейфуллиннің өмірін үлгі тұтты, ал мен Шоқан Уәлихановқа елі­ктеп өстім.

Бір қызық айтайын, бесін­ші сыныптағы кезім. Қораздайын дүрдиіп, сыныптас­тарыма одыраңдап жүрмін: «Мен Шоқанмын, Шоқанға жол беріңдер» деп бетпе-бет келгенін соғып, итеремін. Апай менің бұл әрекетіме күліп: «Шоқан есерсоқ бол­маған, оның атына кір келтіргенің қалай?» - деп мақтамен бауыздағанда, қатты қызарып, жер шұқығаным бар. Осыдан кейін мені “Шоқанның өмірі неге өрілді, нені мақсат тұтты?” деген­ сұрақтар қызықтыра бастады.­

“…Мұндай балалар мектеп бiтiргеннен кейiн қай жұрттың арасында жүрсе де сүйегiне сiңген ұлт рухы жасымайды, …қайда болса да, тiршiлiгiнде қандай ауырлық өзгерiстер көрсе де ұлт болып қалады”, - дейдi Міржақып Дулатұлы. Ал елі үшін қызмет еткен ұлағатты ұстаздың екі дүниеде де абыройы асқақтай бермек.

P.S. Сыныптасым Оңталап «Жұмаш апайдың жаны қандай мейірбан­?! Маған көп қамқорлық жасады. Балалық шағымыз  90-жылдары өтті ғой. Нанпұл табу қиын болатын. Жағдайымыз­ мәз емес еді. Әкем науқас, інім мен қарындасым болса кішкентай. Сол кезден бастап Жұмаш апай мектеп бітіргенімше жақсы білім берді, материалдық көмек көрсетті. Соны көрген сыныптастарым да «қарлығаш достығын» жасады. Қазір жағдайымыз оңалды. Ұстазым­ның қамқорлығы мен берген тәлім-тәрбиесіне қарыз­дармын», - деп елжірей еске алады. Бұл – бір ғана мысал. Ал осы Оңталаптай шәкіртінің асқан  ырзашылығы – ұстаздың  орын­далған арманы емес деп кім айта алады?!

Дәурен  СЕЙІТЖАНҰЛЫ,

Ақтау  қаласы

 
СЕССИЯДАҒЫ БІЛІМ САУДАСЫНА КІМ СЕБЕПШІ?
16.02.2012 10:59

Студенттік өмір – қиындығы мен қызығы қатар жүретін, адамның есте қалар ерекше кезеңі. Жоғарғы оқу орны білім берумен қатар үлкен өмірге бейімдейтіндей. Себебі ата-анаң ауылда қалып, жалғыз өзің өмір сүруге үйренесің. Алғашқы кезде жаңа ортаға үйренісуің, сабақтың қиындығы, қарныңның аштығы еріксіз көзіңе жас үйіртеді. Уақыт өте келе барлығына бейімделіп, жаңа достар тапқан соң бұл қиыншылықтар да артта қалғандай болады. Мен үшін «студент» деген ұғымның өзі құпиясы тереңнен ашылмай жатқан қазына іспеттес. Гүл дәуреннің барлығы да сол бір шақтан бастау алады емес пе?! Өзім де студент болып, жатақханада тұрып, қайтал­анбас кезеңдерді бастан өткергенмін. Өмірдің ыстығына төзіп, суығына тоңып көрдім.

Студенттік шақтың ең тамаша кезеңдерінің бірі – сессия. Дегенмен, кейбіреулер үшін ғана сондай сәт. Бір сөзбен айтқанда, студенттер Алланы еске алып, дұғасын оқып, иманын үйіре­тін нағыз қарбалас шақ. «Осы сессиядан аман-есен өтсем, келесі семестрден бастап сабақты жақсы оқимын» деген өмірі орындалмайтын қияли ойлар да осы шақта қылаң береді. Жасыратыны жоқ, қыл көпірден «инемен құдық қаз­ғандай» білім алатындар мен «крышасы» мықтылар еш қиналмастан өтеді. Ал кімдердің сан соғып қалатыны айтпаса да түсінікті. Уақытысында сабағына жөнді мән бермей, бос уақытын ойын-сауық­қа ар­наған студенттер сессиядан сүрініп жатса да «ләм» демейді. Өйткені, бар кінә өздерінен екенін жақсы түсінеді. Бірінші­ден, жақсы бағаға өзінің білімі сай еместігін аңғарса, екіншіден, «крыша» ұстауға қалтасы көтермейді. Сынақтан сүрінген студент­тердің жұмған аузын ашпауы жазылмаған заңдылыққа айналып бара жатқандай. Жалпы, сессияның сергелдеңі бұнымен таусылмайды. Осы қарбалас кезеңде ұстаздардың қалтасы да қалыңдай түседі деген пікір бар. Көпке топырақ шашуға болмайды. Дегенмен, қай мұғалім болмасын, сабағы­на ұқыпты студенттің аяғынан шалады дегенг­е сену қиын. Негізінен ұстаздардың пара алуына студенттердің өзі мүдделі. Әйтпесе, олар «сабағыңды оқымасаң да болады, сессияның кезінд­е өзім қатырамын» демейді ғой. Бір сөзбен айтқанда, ұстаздардың қалтасын қампитып жүрген – қыл көпірден өте алмаған студенттер. Барлық студенттер уақытылы сабағына қатысып, тиісті білімін алса жемқорлыққа жол берілмес еді. Білімді саудалағаннан ешкім ұтпасы анық. Сондық­тан әркім өз міндетіне тиянақты болса, бұл қоғамдық мәселе туғызбас еді.

Айжан   АХМЕТОВА

 
БІЗ ҚАЛАЙ ПАЙДА БОЛДЫҚ? болжамдар мен пікірлер
16.02.2012 10:35

Адамзат баласы бүгінгі таңда жаратылысты жаңғыртып, жұмыр жердің асты мен үстіндегі ғаламат құпиялары мен қазыналарын ашып қана қоймай, қадым заманнан бері қиялға айналған ғарыш кеңістігіне құлаш сермеп үлгерді. Тіпті жұлдыздар әлеміне ғарышкерсіз аппараттарды жөнелтіп, өзге ғаламшарлардың құпиясы­н ашуға деген жанталас басталып кеткелі қашан?! Ғалымдардың мұндағы бар мақсаты – болашақта адамзаттың өмір сүруіне қолайлы әлем табу. Жұмыр бастылард­ың ғылым саласында жеткен жетістігі аз емес. Прибор ішінде тірі ағзаны­ң жасушаларын дамытып, болашақта пенденің дене-мүшелерін өсіріп шығаруға бетбұрыс­ жасауда. Рас, ғылымның арқасында ғалымдар талай жетістікке жетіп үлгерді. Бірақ ғалымдардың жауап таппаған бір құпиясы – жердегі тіршіліктің қалай пайда болғанды­ғы. Адам болып жаратылғаннан бері көкжиекке көз сүзіп, бұл ғаламның қалай пайда болғандығы жөнінде түрлі пікірлер мен болжамдар жасап, тылсым өмірдің пайда болу құбылысын өздерінше топшылап келеді. Алайда, нақты дәлел жоқтың қасы.

Тіршілік пен жер. Бұл екеуі – біз үшін ажырамас дүние. Ғарыштың бір қиырынан дәл жер планетасы сияқты бізге қолайлы ғаламшар табыла ма? Жердегідей тіршілік ғарыш әлемінде бар ма? Әлде біз жалғыз ғанамыз ба? Өмір қалай пайда болды? Жоқтан бар пайда болуы мүмкін бе? Сол ар­қылы жасушадан эволюциялық тұрғыда дамып­, «Homo sapiens»-ақылды адам деңгейіне жетті ме? Әлде тіршілік байқаусызда пайда болды ма? Тіршілік тұрғысында зерттеу жүргізгенде ғалымдар осы сұрақ­тарға жауап іздейді. Бүгінде адамның ғылым­ға деген ынта-ықыласы  ауғаннан бері тіршіліктің пайда болуы төңірегінде түрлі болжамдар бар. Алайда, ғалымдар ара­сында қызу талқыда жүрген әрі қайта-қайта дәлелдер табылып, бір-бірін жоққа шы­ғаруға ұмтылған бес болжам бар.

Діни ағымдардың нанымына сенсек, адамды, оның ішін­де тіршілікті Құдай жаратқан. Әсіресе, ислам мен хрис­тиан діндерінде Жаратушы жерді 6 күнде пайда қы­лыпты. Ал, Ирландиядан шыққан архиепис­коп Ашер 1650 жылы Адам Ата мен Хауа Ананың пайда болған күнін есептеп те шы­ғарған көрінеді. Ашер христиандардың қасиетті кітабы – Библиядағы әулие-әмбиелердің өмір сүрген уақыттарын есепке алып, адамзаттың жерде қоныстанған уақытын дәл тауыпты-мыс. Оның есеп­теуінше, Адам Ата Құдайдың құдіреттілігі­мен біздің заманымызға дейінгі 4004 жылы қазанның 23-і күні таңғы сағат 9-дар шамасы­нда пайда болған. Дегенмен, шығыстағы археологиялық қазбалар адамзаттың тарихы әріде жатқанын дәлелдеуде.

Келесі болжамды әлем ғалымдарының көп бөлігі қолдап, түрлі дәлел-дәйек­термен тіршіліктің пайда болу пайымдарын айтып келеді. Солардың бірі – белгілі ғалым А.Опарин болжамы. Ғалымның еңбек­теріне жүгінсек, жердегі өмір өліден пайда болған көрінеді. Яғни табиғатты жер бетін­де үлкен жарылыс болып, нәтижесінде химия­лық-физикалық реакция нәтиже­сінде жансыз жандыға айналыпты-мыс. Және ғалым өмірдің бастауы вулканның әсерінен ысыған судағы аминқышқылы, көмірсутегі, нуклеотид сынды элементтері синтезделіп, найзағайдың қуаты мен ультрафеолеттік шағы­лыс нәтижесінде және радиацияның арқасы­нда бір мезгілде пайда болыпты-мыс. Бұл болжамды кеңес вулканологы Е.Мархинин қуаттаған. Алайда, А.Опарин болжамы әлі де дәлелденген жоқ.

Өзінен-өзі пайда болу концепциясын Аристотель алғаш ұсынып, өлі табиғаттан өмір пайда болады дегенді жалпақ әлемге жайып салды. Бірінші ұстаздың болжамына Платон, Галилей, Декарт, Гегель, Ламарк қолдау білдірген. Бірақ бұл концепция тек болжам күйінде қалып, олардан кейінгі ғалымдар да бұл теорияның «шындыққа» айналуы­на себепкер болды.1688 жылы итальян­ биологы Франческо Реди зерттеу жүргізу барысында шіріген етте тіршілік нышан­ын байқаған. Алайда, өзге ғалымдар шіріндідегі пайда болған тіршілік шыбынның жұмыртқасы екенін дәлелдеген. Сондай-ақ, ғалымдардың бүгінде прибордың ішінде тірі жасушаларды өсіруі осы болжамның расқа айналуы­на мүмкіндік жасауда. Ч.Дарвиннің эволюциялық даму теориясы бойынша өлі­ден пайда болған тіршіліктің арқасында табиғат күрделеніп, мутацияланып, ақылды адам деңгейі­не дейін жеткен. Дегенмен, өлі­ден тірі пайда болды дегенге сену тіптен қиын.

Жиырмасыншы ғасырдың басында Кельвин, Гельмгольц сынды ғалымдар ғылымға панспермизм ұғымын қосты. Бұл теория да өмірдің қалай пайда бол­ғаны туралы сауалға жауап іздеу барысында дүниеге келді. Панспермизм концепция­сының мағынасы жерге тіршілік жұлдыздар әлемінен әкелінген дегенд­і білдіреді. Яғни, жер бетіндегі тірші­лікпен қатар адам да жерге­ бөтен ғаламшардан жеткізілген. Өткен ғасырдың басында қолданысқа енген панспермизм теориясының қолданысы 40-50-жылдары бәсеңдеп, 60-жылдары түрлі ғалымдардың пікірі мен болжамдары арқасында қайта жанданғ­ан. Сол кезден бері бұл концепция өз мәнін жойған жоқ. Белгілі ғалым Арре­ниустың айтқан пікіріне жүгінсек, біз өмір сүріп жатқан әлем, ғаламшарлар, жұлдыздар, галактикалар мәңгілік өмір сүріп келеді екен. Олардың арасында зат алмасу болады екен. Сол зат алмасу арқасында ең алғаш жер бетіне­ тіршіліктің спорасы түскен көрінеді. Және өзге ғаламшарларға да осы споралар түсіп тұрады екен. Бірақ жердің қолайлы жағдайы болғандықтан, тіршілік спорадан ақылды адам деңгейі­не жеткен. Орыс ғалымдары да осы болжамды қолдап, С.П.Костычев, Л.С.Берг, П.П.Лазеревтер өздерінше тұжырымдармен дәлелдеуге тырысқан.

Ал, бүгінде NАSA ғалымдары бұл бол­жамға ерекше ден қойып отыр. Олардың пікірлері бір арнада тоғыспайды. Бір бөлігі метеориттерді зерттеу барысында тапқан органикалық заттардың себебінен жерге тіршілікті құйрықты жұлдыздар әкелген деген­ болжамда. Ғалымдардың ендігі бір тобы жерге­ өмірді арнайы тасымалдаған деген пікірден танбай отыр. Олардың арқа сүйеген дәлелі жердің қай тұсында болмасын кездесіп тұратын БҰО болып­ отыр. Жатғаламшарлықтар жерге тіршілікті зерттеу жүргізу мақсатында жеткізген.­ Демек олардың пікірінше біз зерт­хана­лық қоян сықыл­дымыз.

Ал аңыз-әңгімелерге сүйенсек, өмір мәңгілік жалғасуда. Бұл ретте ғалымдар әлемнің түкпір-түкпірінде жатқан әрі бір-бірімен кездесу «бақыты» бұйырмаған нәсілдер мен ұлттардың аңыздарында кездесетін ұқсас образдарды басты назарда­ ұстайды. Мысалы, әлем халықтарында жиі сөз болатын бір көзді алыптар (Атланттар), ерекше күш иесі-алып адам-құдайлар (Титан­дар) адамның арғы тегі саналады. Жер бетінде өмір сүріп жүрген жұмырбастылар төртінші өркениет саналады. Бізге дейін бірнеше өр­кениет өмір сүріп, олар өзара соғыстардың кесірінен жойылғанға ұқсайды. Бұл ретте бұл болжамды қол­даушылар атцтектердің «окасындағы» (күнтіз­бесін­дегі) ақырзаман дегеннің орнын­а дәуір алмасу екенін алдыға тартады. Сондай-ақ Тибеттегі алып суреттер, шумерл­ер­дің археологиялық қазбалары, Ежелгі Грекия мен Рим әдебиеттері мен Египет, Оңтүстік Америка байырғы халық­т­ары­ның аңыздары да осы пікірге дем бергендей. Бізден кейін де талай өркениеттер жерде дәурен құрады-мыс.

Адамзатты толғандырған жаратылыстың сыры әлі де ашылмаған күйде қала бермек­. Бірақ өмірдің пайда болуына бір құдіретті күштің әсері бар екені ақиқат. Чарльз Дарвин айтқандай, қаншама ғалымдар өмір сүріп, зерттеу жүргізгенімен, олардың болжамдары мен зерттеулері жаңа дәлел пайда болғанда жоққа айналып, жаңа ғылым саласы ашылып, құпияға жақындауымыз мүмкін. Ал бүгінше бар шындық­ осы бес концепция төңірегінде қала бермек.

Дастанбек САДЫҚ

 
ҚҰМЫРСҚА ІСІКТІ ҚАЙТАРАДЫ
16.02.2012 10:33

Артық болмас  бiлгенiң

Құмырсқа – тіршілікте тынымсыз еңбек етіп жүретін, жылы аймақта өмір сүретін жарғаққанаттылар отрядының бір түрі. Оның денесі бас, көкірек және құрсақтан тұрады. Ал үш жұп аяқтары бар екенін біріміз білсек, біріміз біле бермейміз. Сыртта­й қараған адамға құмырсқа біткеннің бір-бірінен айырмасы жоқ секілді. Бірақ олардың жер бетінде он мыңдай түрі бар.

Құмырсқаның адам денсаулығына пайдасы көп. Балтыр сыздағанда оның илеуіне аяғын салып отырып­, ем қабылдауға болады. Сол кезде адамның бойындағы ауруды құмырсқа өзіне тартып алатын­ көрінеді. Олардың денесінде 70-тен астам амин қышқылы, дәрумендер бар. Қазіргі кезде Қытайда одан аса бағалы азықтық, дәрілік қасиеті бар препараттар дайындалады. Дәрілердің буын аурулары мен қант диабетін емдеуге, қан қысымын реттеуге әсері зор. Кішкентай ғана тіршілік иелері жұқпалы аурулармен ауырмайды, пайдалы болатыны сондықтан. Егер балаңыздың алқым безі жұқпалы ісінуге ұшыраса немесе басқа да ісіктердің алдын алғыңыз келсе, онда таңертең ерте тұрып, құмырс­қа илеуінен керегінше алыңыз. Оны қайнатып, суыған соң шүберекке орап, ісінген жерге таңасыз. Мұндай ем түрін жәндік шаққанда,­ ісікті, уытты қайтару үшін, ая­ғыңызға жара шығып, мазаны ал­ған­да да қолдануға әбден болады.

Құмырсқалар топтанып өмір сүреді. Олардың өмір сүретін ортасын, яғни илеуді бұзуға болмайды. Халқымызда осындай ырым бар. Және де бір тәуліктің ішінде илеу­дегілер он мыңнан отыз мыңға дейін зиянды жәндіктерді жоятын көрінеді. Егістігіңіз болса, бұл – таптырмас көмек. Кейінгі кезде құмырсқа жейтін халықтардың да барын көріп жүрміз. Мысалы, Азияның оңтүстігінде тұратын­дар мен мексикалықтар сөйтеді. Бұл елдер­де құмырсқадан арнайы тағам да әзірленеді.

Құмырсқа жайлы қызық деректер өте көп. Күнделікті өмірде өзінен екі есе дәнді арқалайды да жүреді, тыным таппайды, өте бейнеткеш. Сезім мүшелері қатты дамыған. Егер жерде он дән жатса, оны көрген құмырсқа өзімен бірге тағы он серігін ерте келеді екен. Неге он дейсіз ғой? Себебі дән де он емес пе?! Топта «жауынгерлер» және «жұмыс­шылар» болады. Аналық тұрғыда қабілетсіздері илеудегі жұмыстарды атқаратын көрінеді. Соңғы кезде құмырсқаның сөйлейтіндігі жөнінде де айтыл­ып қалып жүр. Бұл олардың да өз тілі барын көрсетсе керек.

Жансая  ЖҮНІСОВА,

ҚМУ-дің  студеті

 
<< Бірінші < Алдыңғы 441 442 443 444 445 446 447 448 Келесі > Соңы >>

Күнтізбе

< Шілде 2020 >
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    

Сауалнама

Аса мәртебелі шенеуніктердің қылмысқа шатылып жатқандығы нені аңғартады?
 

Ауа райы

Валюта бағамы

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталардың ресми бағамдары