ЕРІНІҢ ТЕГІН “ЕНШІЛЕУ” ДҰРЫС ПА? | Print |
08.02.2018 10:29

Неке – адам өмі­рін­дегі ең маңызды қадам. Екі жүректің бақыт­ құсының қос қанатындай үндесе алуы, мүдделерінің бір жерге тоғысуы – некенің алғы шарты. Алайда некеге тұру сәтінде ерлі-зайыптылардың арасында ел байқай бермейтін келіспеушіліктер болып тұрады. Ал, ол келіспеушіліктер отбас­ы  араздығына  айналса, айтар ой  бөлек...

Сөз ауаны әйелдің күйеуінің тегіне өтуі туралы болмақ. ХХ ғасырдың бел орта­сында етек алған үрдіс кеңестік елдер­де кең тарала бастады. Ерлі-зайыптылардың бір фамилияны еншілеуі ол кезең үшін қалыпты құбылыс, әрі жарына деген адалдықты білдірді. Қазақ қоғамы да аталмыш өзге­рісті жақын қабылдап, қазақ әйелдерінің күйеуін­ің тегіне ауысуы белең алған еді. Осы тұста  шаңырақ көтерген ерлер жарының өз тегі­не­ ауысуын үгіттейтін, тіпті, талап ететін де болған.­ Ататегін қосағымен қоса көтеріп жүру ерлер үшін жарының келген әулетінің толыққанды мүшесіне айналуы деп саналды. Дегенмен, бұл қадамға қар­сыла­р да табылды. Олар гендерлік саясаттың идеясын алға тартып: «Ер мен әйел тең құқылы, бұл нәзік жандылардың қоғамдағы рөлін шектеу мен әлеуметтік статусын түсіруге әкеліп соқтырады. Сондықтан, әрбір әйел еркін болу керек» деген пікірді ұстанды. Өткен ғасырдағы көзқарас осылай өрілген. Қазір ше?

Егемендік алғалы есігімізден ой еркіндігі, сөз бостандығ­ы енді. Ең айтулы жеңісіміз – ата дініміздің оралуы­, ашық ұстаным болды. Ендігі жерде «Ерінің тегін «еншілеу» дұрыс па?» деген сауалғ­а аруларымыз жауапты шариғи үкімнен, қасиет­ті  Құраннан іздей бастаған еді. Қоғам арасында бұл амалдың дінге жаттығын айтып,­ ерінің тегіне өтуді күнә деңгейі­не көтергендер де болды. Осы пікірге орай  дін  ұстап, намазға бет бұрған көптеген  әйелдер жұбайының фамилиясын алудан бас тартып, отбасындағы кикілжіңге себеп болғанына­ талай­ мәрте куә болдық. Себебі ел арасында ататекті өзгертудегі көзқарас та әртүрлі. Бірі Пайғамбарымыздың (с.а.с.) мұсылман  адамның  өзін өзгенің тұқымынан санауды тыйған хадисін алға тартса, қарсы топ: «Онда тұрған дәнеңе жоқ. Келін сүйегін сатпайды, әкесінің есімі қалады, тек фамилиясы ғана өзгеріске ұшырайды. Сондықтан қарсы болудың қажеті жоқ» деген пікірде. Екі тараптың болжам, мүддесін таразылау үшін арнайы маманға жүгінгенді  жөн  көрдік.

Бақтияр  Оспанов,  дінтанушы:

- Әйел баласының күйеуінің тегіне өтуі – Кеңес үкіметі тұсынан қозғалып келе жатқан мәселе. Ер-азаматтардың, әсіресе, жастардың сол уақыттарда келіншегін өз тегіне “өткізуді” абырой санағаны рас. Бірақ, бұл шариғатта ер-азаматқа абырой, бедел әпереді деген дүние жоқ. Сонымен қатар, бұрындары күйеуінің тегіне өткен жағдайда ажырасу қиындайды деген пікірлер болушы еді. Әрине, бұл сол кезеңдегі адамдардың, бәлкім, ажыраспауға деген жақсы ниетінен туған ой болуы керек. Ал, әйел адамдар арасында өзінің, әкесінің атынан кейін пәленше келіні деп қостырып алу болған. Кейде құжат жүзінде де бұл көрсетілімді заңдастырған жағдайлар кездесе­ді. Бірақ ол – міндетті емес. Шариғатта бұл мәселенің екінші де жағы бар. Алдымен мына нәрсені ескеру керек: кез келген мұсылман баласының жаназасын шығарар кезде бірінші  марқұмның әкесінің есімі сұралады. Егер егде тартып дүние салған қарт әйел күйеуінің тегінде болып, өмірі ұяңдық пен ұяттан әкесі­нің есімін айтпай өтсе, әрі әкесінің толық есімін білетін төркінінен туысқандары бол­ма­са, ол кісінің жаназасын шығару да қиынға соғад­ы. Себебі, молда марқұмның әкесінің толық  есімін сұрағанда қайтыс болған кісінің өз  әкесінің  есімі  аталуы  керек­. Бұл жекелеген жағдай болса да, бәріне сақтықпен  қараған жөн. Осындай түсі­ніспеушіліктерді  болдырмау  үшін  және өсіріп-баққан  ата-анаға құрмет есепті әр әйел адам өз тегінд­е  қалғаны­  дұрыс.  Әрі салт­қа да, дәс­түрге  де  сай  болар  еді  деп ойлаймын.

Хош, сонымен бұл амалды дін  бұйырмайды, шариғат мақұлдамайды екен. Демек, асыл діні­міздің ізіменен тура жолда болуды мақсат тұтатын мұсылман әр қадамын аңдап басқаны жөн.

Мәселені енді ұлттық таным, дәстүр, елдік мұрат тұрғысынан қарастырып көрелік. Келіннің тапқырлығы туралы көпке мәлім ғибратты аңыз бар-тын. Ұзын-ырғасы мынадай: Ертеректе ағайынды Қойлыбай, Қайрақбай, Қасқырбай, Қамысбай, Бұлақбай, Пышақбай деген адамдар болыпты.

Бір күні сол ауылдың қойына қасқыр шабады ғой. Бұны көрген сол ауылдың бір келіні тізгін ұшымен үйге кіріп, шайын ішіп отырған қойшы  жігітке:

- Тез бол, төре қайным, сарқыраманың ар жағындағы сылдыраманың шетінде маңыра­маны ұлыма жеп жатыр, жаныманы білемеге жанып алып, тез барып бауызда! – деп, қой дегенді «маңырама» деп Қойлыбай атасының атын, қайрақты «жаныма» деп Қайрақбай атасын­ың атын, қасқырды «ұлыма» деп Қас­қырбай атасының атын, қамысты «сылдырама»­ деп Қамысбай атасының атын, бұлақты «сар­қырама» деп Бұлақбай атасының атын, пышақты «білеме» деп Пышақбай атасының атын тапқ­ырлықпен тергеген (құраған) деседі. Мысалд­ы келтірудегі мақсатым, қазақ қыздары­ келін болып түскен сәттен қайын жұртының атын атамай, балама атау қояды. Бұны отбасы институтындағы құрметтің озық үлгісі ретінде­ қарауға болады. Себебі, келіннің қадамында қырық  кісінің  көзі бар. Себебі, тәрбие солай­. Таным  солай. Енді осы  дәстүрлі салтты күйеуі­нің  тегіне  өту  үрдісі  бұзады  деген пікірдеміз. Мәселен, саналы  түрде  жарының  фамилия­сына өткен келін тегін сұрағанға қайын атасын­ың есімін айтуға мәжбүр болады. Дәстүрлі таным мен жөн-жобаның бұзылар тұсы  да – осы.

Тәуелсіз Қазақстанда әрбір азаматқа қоғамның толыққанды мүшесі ретінде таңдау еркі берілген. Таңдау тұлғаның әлеуметтік пікірі, діни көзқарасы мен өмірлік ұстанымы аясында айқындалады. «Неке және отбасы туралы­» ҚР Заңының 31-бабында ерлі-зайыптылардың тектерді таңдау құқығы анық көр­сетілген. Яғни, «неке қиып, ерлі-зайыпты болу кезiнде олар өз тiлектерi бойынша ортақ тегі ретiнде өздерiнiң бiреуiнiң тегiн таңдайды не ерлi-зайыптылардың әрқайсысы өзiнiң некеге­ дейiнгi тегiн сақтап қалады» делінген.

Осы орайда неке қию рәсімінде де қалыңдыққа  «Күйеуіңіздің  тегін  қабылдайсыз ба?» деген сауал қойылады. Енді бұл сұраққа өз қалауын жасаған нәзік жандылардың жауабын­а  назар  аударайық.

Арайлым,  29  жаста:

- Күйеуімнің тегіне өткен жоқпын. Бірін­шіден, бұл менің перзенттік парызым деп ойлай­мын. Мені өсірген, тәрбие берген ата-анамның, әулетімнің атын өзге бір адамның есіміне оп-оңай ауыстырғаным туған-туыс­тарымнан алшақтағандай сезілді. Келін болып түскен соң, «тастай батып, судай сіңуі қажет» екені рас. Алайда келіндік қызметтің құнын текке өтумен байланыстырмау қажет. Екіншіден, егер текті өзгертетін болсам, жеке куәліктен бастауым керек. Әйтпесе, бұған дейінгі барлық құжатым жарамсыз болып қалады­. Сонымен бірге құжат қуалап, тәртіп тәптіштеп жүру көп уақыт алады әрі ол – маған, мен түскен әулетке қаржылай салмақ.

Гүлсім,  24  жаста:

- Меніңше  күйеуіңнің фамилиясына өткенде­  тұрған  ештеңе жоқ. Себебі, өмір бойы бірге болатын жанмен бір текті алып жүру  жұбайлық  борышымыз деп білем. Әрі біздің фамилиямызды көріп ерлі-зайыпты екенімізді  бірден  аңғарады.  Әрбір қыз – әке-шеше үйінде конақ. Ал шынайы отаны, келін болып барған жері – құтты қонысы. Сондықт­ан,  қайын  жұрттың   өмір  тіршілігіне етене араласып, мәңгі сол шаңырақтың түтінін  түтеткен  соң еріңнің  тегінде  болу қалыпты­  жағдай  деп  ойлаймын.

Түйін. Бүкіләлемдік еркіндік дәуірінде әр азаматтың қолына өз ұлтының ары, өз ұлтыны­ң дүниетанымы табысталған. Қорғау да – өз борышы. Демократия деген – салт-санаңа тәуелсіз өмір сүру емес, халықтық болмысыңды жаңа қырынан таныту. Сондықтан әрбір азамат үлкенді-кішілі өзгеріске өз ойын білдіруге құқылы.

Ерсін  ШАМШАДИН,

Қорқыт ата атындағы ҚМУ-дың 4-курс студенті