РУХАНИ ЖАҢҒЫРУДЫҢ БАСТАУЫ – ҰЛТТЫҚ САНА, ТІРЕГІ – ТІЛ | Print |
20.07.2017 11:20

 

 

 

Аман  АБАСИЛОВ,

Қорқыт  ата  атындағы  ҚМУ

қазақ  тілі  мен  әдебиеті  және журналистика  кафедрасының қауымдастырылған  профессоры,

филология  ғылымдарының  кандидаты

 

Бүгінгі күнді ұлт дамуының алтын кезеңі, асыл арманы орындалған заман деп атауға болады. Өйткені ата-бабаларымыздың азат және тәуелсіз Отанды аң­саған көп ғасырлық қиялдарын іс жүзіне асырдық. Ата-бабамыздың сол асқақ арма­нын баянды етудег­і қазіргі «қазақстандық арманымыз» қандай, оны қалай жүзеге асырамыз, мемлекетті қалай кәсібилендіреміз, ол үшін  қандай реформа жүзеге асуы тиіс, қоғамдағы құқық тәртібі мен заңдылық қалай болуы ке­ре­к, елді индустрия­ландыру мен экономикалық өсімге қа­лай жетеміз, қазақстандықтардың азаматтық біртектілігі мен біртұтастығын қалай нығайтамыз, транспарентті және есеп беретін мемлекет­ті қалыптастыру үшін не істеуіміз керек деген сауалдар Елбасы Нұр­сұлтан Әбішұлы Назарбаевтың  бес институционалдық реформаны жүзеге асырудың 100 қадамында егже­й-тегжейлі сөз болған еді. Одан ке­йін Ел президенті «Ұлт жоспары – қа­зақстандық арманға бастайтын  жол»  атты мақаласында сол реф­ормаларды жү­зеге  асырудың  практикалық мәселелері: әр­бір рефор­маның халқымызға береті­н кәсібилік, құқықтық, бірегейлік, экономикалық және есеп берушілік игілік­теріне жіті тоқталады және оны бүкіл ел болып жүзеге асыруға шақырады.

Ал биылғы жыл басындағы халыққа Жолдауында Қазақстанның үшінші жаңғыруы баста­лғанын жариялады. Енді осы жаңғыру қалай жүзеге асады, онда нені ескеру қажеттігін баяндаған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласын халық назарына ұсынып отыр. Мұнда ол: «Мен еліміз мықты, әрі жауапкершілігі жоғары­ біртұтас ұлт болу үшін болашаққа қалай қадам басатынымыз және бұқаралық сананы қалай өзгертетініміз туралы көзқарас­тарымды ортаға салуды жөн көрдім», - деп бастайды.

Елбасы мақаласында қамтылған мәселенің бәрі де өзек­ті, бәрі де мәнді. Бұл қоғамға жаңа леп, жаңа сенім әкеледі, сонымен қатар ұлттық дамудың жаңа міндеттерін жүктей­ді. Мұнда рухани жаңғырудың бастауы – ұлттық сана, тірегі – ұлттық тіл, арқауы – білім, мекені – туған жер, дербестігі – мәдениет, мақтанышы – азамат­ болуы керек деген кешен­ді шаралар  сөз  болған.

Мен тіл маманы ретінде ұлттың рухани жаңғыруын тілдік сананың жаңғыруымен байланыстырамын. Өйткені «Тіл – халық  рухы, ал халықтың  рухы – оның тілінде» деп белгілі ғалым В.Фон Гумбольдт айтқандай, Елбасының айтып отырған ұлттың рухани коды да сол тілде жатыр. Сондықтан да қазақ тіліне тек қарым-қатынас немесе шы­ғарма тілі деп қана емес, ұлттық сана-сезімді, дәстүр мен салтты, халықтың барлық бітім-болмысын танытатын рухани құрал ретінде қарау керек. Мұны ұлы даланың көсемдері мен шешендері терең сезінген. Осыдан келіп, әл-Фараби: «Үнінен, тілінен және дінінен айырылған халық жер бетінен жойылып кетеді» десе, Абай: «Өнер алды – қызыл тіл» дейді, Ахмет Байтұрсынұлы: «Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрттың ұлттығы еш уақытта адамы құрымай жоғалмайды. Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тілі. Сөзі  жоғалған  жұрт­тың өзі де жоға­лады. Өз ұлтына бас­қа жұртты қо­самын дегендер әуелі сол жұрт­тың  тілін аздыруға тырысады», «Егер біз қазақ деген ұлт болып тұруды тілесек, қарнымыздың ашпау қамын  ойлайтынымыз  сияқты  тіліміздің  де сақталу қамын қатар ойлау керек­», - дейді. Ғұмар Қараш: «Тіл  сақтауға мүмкін болғанда­, ұлт сақталуға тиіс. Біз тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды да сонша сақтаған боламыз» десе, Халел Досмұхамедұлы: «Тіл – ұлттың жаны. Өз  тілін  өзі  біл­меген  ел – ел болмайды», - дейді.  Мұстафа Шоқай: «Ұлт­тық рухты­ң негізі – ұлттық тілі» десе, Мұхтар Әуезов: «Ұлттың тілі – сол ұлттың жаны, жан дүниесі», Бауыржан Момыш­ұлы: «Тіл – ұлт қасиетін ай­қын­дайтын белгі,  ұлттық салт-сана өзегі», - деп жазды. Ал Елбасы мақаласында: «Әжептәуір жаңғы­рған қоғамның өзінің тамы­ры тарихының тереңнен бастау алатын рухани коды болад­ы. Жаңа тұрпатты жаң­ғырудың ең басты шарты – сол ұлттық кодыңды сақтай білу. Онсыз жаңғыру дегеніңіздің құр жаңғырыққа айналуы оп-оңай», - дей келе, «Егер жаң­ғыру елдің ұлттық-рухани тамырынан нәр алмаса, ол адасуға бастайды» деп түйін жасайды.

Елбасы мақаласында көр­сеткен таяу жылдардағы мін­деттердің ең бастысы да осы  тіл мәселесіне арналған. Бұл – әліпби  ауыстыру  мәселесі.

Көптеген елдерде тіл саясатын жоспарлайтын негізгі субъекті деп әр алуан мемлекеттік және мемлекеттік емес органдар мен институттарды атайды. Ал адамдардың  саналы­  әрекетін қажет ететін тілдің негізгі салалары деп тілдің нормативті-стилистикалық жүйесі, терминологиясын қалыптас­тыру мен дамыту және әліпбиі мен емлесін жасау­, жетілдіру мәселелері көрсетіледі. Осы­лар­ға назар аударсақ, әліпби жазба тілді қалыптастырудағы адамдардың  саналы  әрекеттері­нің бірі, тіл  саясатының  басты  нысаны­ екендігін  көреміз.

Әліпби – арғы тегі гректің «alphabetos», яғни альфа және бета деген басқы әріптердің атынан алынған атау. Ол жеке дыбыстық элементтерді символ арқылы айқындап, тілдегі сөздердің дыбыстық келбетін бейнелейтін таңбалар жүйесі. Әліпбидің дүниеге келуі кез келген табиғи тілдердегі мәтін­ді жазуға мүмкіншілік берді. Жазудың шығуы мәдениеттің дамуына көп әсер етті. Тіл өзі­нің өмірдің түрлі салаларындағы қызметін кеңейтті, дамудың жаңа жолына түсіп, жаңа мүмкіндіктерге  ие  болды.

Қай қоғамда, қай елде болмасын, әліпби жасау немесе оны ауыстыру – бұл жалпы­халықтық, оның ішінде алдымен ұлттық мәселе. Сондықтан ол – саяси, мә­дени, лингвистикалық, әлеумет­тік-линг­вистикалық, әлеуметтік-эконо­мика­лық тұрғыдан ойланып, толғанып шешетін маңызды әрі күрделі проблема.

Олай дейтін себебіміз ол біріншіден, мемлекеттің тіл сая­сатының бағытын танытса, екінш­іден, төл әліпби, төл жазу қандай да бір ұлттың мәдени құндылығын, бет-бейнесін көрсетеді.

Үшіншіден, тілдің табиғатына, даму заңдарына, фонетикалық жүйесі мен грамматикалық құрылысына лайықталып таңдалған, соған сәйкес орфо­графиялық, орфоэпиялық ережел­ерін жасауға икемді әліпби  жасау  лингвистикалық білік­тілікті  көрсетеді.

Төртіншіден, таңдалып алынғ­ан әліпбиді қоғам санасы­ дұрыс қабылдап, тілдің қоғамдағы қызмет етуін толыққанды өтей алуы, тіл тұтынушылардың сол тілді еркін меңгеруіне ықпал етуі, тілдік бөгетті жеңе алуы мәселенің әлеуметтік лингвистикалық қырын та­нытады.

Бесіншіден, әліпби ауыс­тыру – бұл әрі тілдік реформа жүргізу деген сөз. Ал тілдік рефор­маның басқа реформалардан айырмашылығы – ол сол тілді тұтынушы халықтың әрбір мүшесіне дейін қамтитындығында. Сондықтан әліп­би ауыстыру әлеуметтік мәселе­ болып табылады. Бұл үшін алды­мен халық арасында мә­селенің мәнін ашып түсіндіру, ұғындыру, насихаттау жұмыстары  жүргізілуі  керек.

Алтыншыдан,  әліпби  ауыстыру көп қаражатты қажет етеді. Демек, ол экономикалық жақтан нақтылы әрі тиімді шешіл­уі керек. Олай болса, осындай және бұдан да басқа мәселелерді жинақтап қорытындылайтын, бағыт-бағдар көрсететін Үкімет тарапынан арнайы тұжырымдама қа­был­дануы  тиіс.

Осы орайда Елбасы: «Латыншаға көшудің терең логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ, ХХІ ғасырдағы ғылыми және білім беру процесінің ерекшелік­теріне байланысты» дей келе, «2017 жылдың аяғына дейін ғалымдардың  көмегімен, барша қо­ғам өкілдерімен ақылдаса отырып, қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы бірыңғай стандартты  нұсқасын  қабылдау  керек. 2018 жылдан бастап жаңа әліп­биді үйрететін мамандарды және орта мектептерге арнал­ған оқулықтарды дайындауға кірісуіміз қажет. Алдағы 2 жылда ұйымдастыру және әдіс­темелік жұмыстар жүргізілуге тиіс», - деп атап көрсетеді.

«Бізге неге әліпби ауыс­тыру қажет?» дегенге келсек, оның көптеген себептері бар. Бірін­шіден, тіліміздің табиғи заңдылықтары бұзылып барады. Өзге тілдің дыбысы, өзге тілдің сөзі, өзге тілдің ережесі өз тілімізді өгейсітіп айтқанымыз жазғанымызға сәйкес келмей, өз сөзіміз өзіміздікі болмай отыр. Бұл әсіресе тіліміздің фонетикалық жүйесіне қатты әсер етті. Үндестік заңы тұншықты. Тіліміз әуезділігінен айырылды. Екіншіден, тіліміз осы заманғы ғылыми-техникалық прогреске икемді болмады, терминологиямыз жетіспейді деумен өзге тілдің сөзін аудара­мыз деп өзегіміз талды. Үшін­шіден, өзге тілден сөз ауысу тоқтады. Кірме сөздер қазақтың айтылуына негізделмей, сол тілдің нұсқасында енді. Тіліміз «импортталған» сөз­дерге толды. «Өзге тілден сөз алғанда оны басып, жаншып ұлттық дәстүрде алу керек» деген­  принцип далада қалды. Міне, осындай  және  тағы бас­қа­ да факторлар тілімізді да­мытуға кедергі келтіріп отыр.

Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде дамыту, әлемнің дамыған тілдерінің қатарына қосу, болашақ тілі болуына жағдай жасау – әрбір қазақ азаматының арманы. Біз бүгінгі күні әліпби ауыстыру арқылы осы уақытқа дейін кеткен кемші­ліктерді жоя отырып, жаңа тұрпаттағы тіл дамыту жұмысын саналы түрде қолға алуымыз  қажет.

Жалпы әліпби – адамдар ақылдаса отырып жасайтын, тіл дамытудағы саналы әрекеттердің бірі. Қазіргі таңда елі­мізде әліпби таңдау, оның ішінде латын графикасына негізд­елген қазақ жазуын жасау мәселесі өткір күн тәртібіне қойылды. Мұны мен қолдаймын. Өйткені орыс жазуына негізд­елген қазіргі қазақ жазуы ұлттық сипатынан ауытқып, басқа жаққа бет алып бара жаты­р. Мұны күнделікті газет, журнал, ғылыми кітап, оқулықтардың кез келгенін алып, ондағ­ы мәтіндердегі сөздерді орфографиясына қарай топ­тастырып, саралап көрсек, тара­зының бір басында қазақ тілінің заңдылығымен жа­зылға­н, екінші басында бөтен тіл­дің тәртібіне түскен ала­бөтен сөз үйірін байқаймыз. Жыл өткен сайын мұндай «импор­тталған» сөздердің саны еселеп өсіп, көбеюде. Мұның өзі қазақ тілінің ежелден келе жатқан дәстүрлі нормас­ының бұзылу қаупін күшейте түседі, ал дәс­түрлі нормасын  жоғалтқан  тіл қанатынан айырылған құстай дәр­менсіз болып, қоғамдық қызметін ойдағыдай атқара алмайды. Сондықтан тіліміз­дің төл табиғатын бұзбай сақтап қалу үшін қазіргі қазақ орфог­ра­фия­сын қалай бол­ғанда да өзгертпей, реформаламай болмайды. Ал ол үшін қазақ тілінің фонетикалық жүйесін дәл бейнелеу тұрғы­сынан келгенде бізге орыс графи­касынан гөрі латын алфавиті  қолайлы. Латын графикасына  көшу  арқылы  біз тіліміз­дің  табиғатын  сақтаймыз, даму заңдылығының бұзылуына жол бермейміз, фонетикалық  жүйесін  қалпына келтіре­міз, орфографиямызды түзеп аламыз, қысқасы, өз сөзіміз өзіміздікі  болады.

Елбасы мақаласында көр­сеткен таяу жылдардағы мін­деттердің екіншісі – қоғамдық және  гуманитарлық  ғылымдар бойынша «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасын қолға алу. Мұнда тарих, саясаттану, әлеу­меттану, философия, психология, мәдениеттану және филология ғылымдары бойынша әлемдегі ең жақсы 100 оқу­лықты әртүрлі тілдерден қазақ тіліне аударып, жастарға дүние­жүзіндегі таңдаулы үлгілердің негізінде білім алуға мүмкіндік жасалады және бұл тез арада, яғни 2018-2019 оқу жылында жүзеге асады. Бұл – түсінген адамға мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту, қызме­тін арттыру, қазақ тілін кең көлемдегі білім алу тіліне, ақпарат  тіліне айналдыру деген­ сөз. Бұл іске қазақ тілін ана тілім, мемлекеттік тілім деп санайтын барша қазақстандық шын жүрегімен ат­салыса­ды деп санаймын.

Мақалада айтылған таяу жылдарда жүзеге асатын үшін­ші міндет те тіл мәселесімен, оның ішінде ономастикамен байланысты. Мақалада: «Туған жерге, оның мәдениеті мен салт-дәстүрлеріне айрықша іңкәрлікпен атсалысу – шынай­ы патриотизмнің ма­ңыз­ды көріністерінің бірі», - дей келе, «Туған жердің әрбір сайы мен қырқасы, тауы мен өзені тарихтан сыр шертеді. Әрбір жер атауының төркіні туралы талай-талай аңыздар мен әңгімелер бар. Әрбір өлкенің халқына суықта пана, ыстықта  сая  болған, есімдері ел есінде сақталған біртуар перзенттері бар. Осының бәрін жас ұрпақ біліп өсуге тиіс»,- деп атап көсетілген. Демек­  бұл бағытта арнайы лингвисти­калық зерттеу жұ­мыстары, білім беру саласында ауқымды өлкетану­ жұмыс­тары, орта мектеп­те  туған жердің  тарихын  оқыту  мәселелері  күн  тәр­тібіне  қойылуы тиіс.