ТЕҢГЕНІ ДОЛЛАРДАН ҚҰТҚАРА АЛАМЫЗ БА? | Print |
20.07.2017 11:57

Макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету, қолма-қол ақша операцияларын азайтып, көлеңкелі айналымды төмендету, ұлттық валютаның шетелдік валюта­ға қарағанда басымдығын көтеру туралы үш бағыт­ экономикаға долларсыздандыру процесін бастау үшін айтылған ұсыныстар еді. Одан бері екі жылдың жүзі өтті, бұл бағыттың бірде-бірі жүйелік жоспарға ене алмады. Оған не кедергі болды? Бас банкирдің іскерлік тәжірибесі жетіспеді ме, әлде қызметтік белсенділігі төмен болды ма? Әйтеуір, бастаған істің басынан «таяқ ұстаған­ қойшыны» көре алмадық. Ал қазақтың тәмсілінде «қойшы көп болса, қой арам өледі». Демек, бұл айналым­дағы доллардан құтылу мәселесінің назарсыз қалуына бір-бірін жұмсап үйренген мамандар кінәлі болғаны ма? Жоқ, бұл сауалға жауапты экс-бас банкир қызметінен босамай тұрғанда-ақ жауап берді.

- Долларсыздандыру бір күнде шешілетін мәселе емес. Бұл тұрғыда заңнаманы өзгерту, нормативтік-құқықтық актілерге толықтырулар енгізу, қаржылық сауат­тылық және басқа да қадамдар қамтылады. Осы жұмыстар іскерлік тәжірибеге байланысты. Кем дегенде­ 3-5 жылда жүзеге асырылатын шаралар. Барша әлемде қолма-қол ақша операцияларымен күрес жүріп жатыр. Мәселен, бізде қолма-қол ақшамен жүргізілетін төлемдердің деңгейі 93 пайызды құраса, кейбір еуропалық елдерде қолма-қол ақшамен емес төлемдер 90 пайыздан­ асқан, - деп Қ.Келімбетов анығын айтқан-ды.

Теңге мен рубльдің мысын басып тұрған АҚШ-тың долларынан неге сонша қашқақтайтынымызды білесіз бе? Өйткені қазіргі күні әлемде ақшамен жұмыс жасаудың жаңа мәдениетіне көшу үрдісі жүріп жатыр. Ал біз­дегі теңгені доллардың қыспағынан инфляция ғана құт­қара алады. Ұлттық банктің статистикалық мәліметтеріне­ сүйенсек, инфляцияның жылдық деңгейі үстіміздегі жылдың маусымында 7,5%-ды құрады және ҰБ нысаналы­ дәлізі шеңберінде 6-8% деңгейінде сақталуда. Жыл басынан бері айтарлықтай баяулайтын және жалпы инфля­циямен салыстырғанда айтарлықтай төмен деңгейде қалыптасатын баға мен базалық инфляция көрсеткіштері инфляцияның төмендеу үрдісінің маңызды белгіле­рі болып табылады. Десек те сыртқы тауар нарықтарын­дағы ахуал құбылмалы сипат беріп тұр. Мұнай бағасының­ бір баррель үшін 50 доллардан төмен деңгейде қалыптасуы және мамыр-маусым айларында әлемдік азық-түлік нарықтарындағы баға индексінің өсуінің, негізі­нен, сүт өнімдері  мен дәнді дақылдардың қымбаттауы салдары­нан­ инфляцияның ауқымы жоғарылауы мүмкін.

Экономиканы долларсыздандыру туралы идея да осы ойдан бастау алған. Ал халықаралық «Forex Club» компа­ниялар тобының сарапшысы В.Пол­ховский:

- Теңгеге сенім болмаса, экономиканы  долларсыздандырғаннан түк шықпайды. Мұндай жағдайда экономикалық агенттер сенімді әрі балама валюта іздей бастайды. Өйткені кез келген­ экономикалық жүйеге барлық талап пен сұранысқа жауап бере алатын валюта қажет. Долларсыздандырумен күресу үшін теңгеге сенімді күшейту керек. Бұған қол жеткізудің ең сенімді тәсілі – инфляция. Экономикада инфляция деңгейі жоғары болғанда ақша маңызды  рөл атқара алмайды. Сон­дықтан ең  әуелі инфляциямен күресу керек­. Қазір  ұлттық  банк теңгеге басым­дық беріп, айналымдағы салмағын арттыр­у саясатына көшті. Өйткені олар мәселен­і осы қадам ғана шеше алатынын түсініп отыр. Егер ұлттық банк инфляцияны реттеп, төмен деңгейде ұстай алатынын көрсетсе, біртіндеп теңгеге деген сенім күшейеді, - дейді.

Ақша-несие саясатын тұрақты бақыла­уда ұстап отырған мамандар эконом­иканы доллардың дендеп алғанын­а 2015 жылға дейін жүргізілген қаржылық сая­сатты кінәлайды. Олардың пікірінше, шетелдік қар­жы ұйымдарынан келіп жат­қан жеңіл несие біздің банктерге ойлануға, жүйелі саясат жүргізуге мүмкіндік бермеген. Салдарынан бас-аяғы он шақты жылдың ішінде біздің ел тіркеліп, жұмыс істеп жат­қан­  банктердің  саны жағы­нан ТМД елдерінде алғашқы үштікті еншілеген. Қаржыгерлер  елдегі  банктердің  бір-біріне  қосылып, іріленуі  қаржылық  жағдайдың оңалуына, ең бастысы, ішкі нарықтың долларсыздануына ықпал ететінін алға тартады. 1990-2000 жылдары валюталық заңнама қатты ырықтанды­рылған. Елдегі валюта айырбастау  бекеттері тәулік бойы жұмыс істеген. Бүгінгі таңда тұтынушылардың санасы теңгем­ен есеп айырысуды толық қабылдап үлгермей жатыр­. Мұны бір сәтте өзгерту мүмкін емес. 2000 жылғы қаржы дағдарысы бізге қатты әсер еткен жоқ. Өйткені ол кезде  азық-түлік пен шикізат бағасы  тұрақты  сақталды.

Мемлекет басшысының Үкімет активімен кездескенде «Бізге Ресейдегі немесе Қытай Халық Республикасындағыдай жүздеген банк қажет емес. Ішкі нарықтың талабын өтеуге 5-6 банк те жетеді» деп кесіп айтуы, сірә, қаржы нарығындағы бірігу процесінің дұрыс екенін ұқтырып тұрғандай. Соңғы кездердегі екінші деңгейлі банктер­дің  саны  қысқарып  жатқандығы  да  жұмысты  оңтайландыра  түседі. Ендігі міндет – ұлттық валютаның салмағын біртіндеп арттыру. Қазақстан долларсыз экономиканың бет-бейнесі қандай болатынын біліп алды. Ел ішінде ғана емес, халықаралық сауда-саттық кезінде­ де теңгені айырбас құны ретінде пайда­лану нақты нәтиже  бере бастады. Ұлттық банк төрағас­ы  Данияр Ақышев өткен аптада журналистермен жүздескен кезде­ долларлы­қ активтерге салынатын салық­ты  қысқартып, алтынға  басым­дық беретінімізді айтты. Бұдан аңғаратынымыз, алдағы уақытта ақша айырбастау пункттерінде алтын айырбас құны  ретінде  айналымға  енеді.

- Ірі экспорттаушылар мен импорттаушыларға  доллардан  бас  тарту  тура­лы­  сөз  қозғауға әлі ерте. Доллар­сыздандыру саясаты кешенді түрде жүргізілуі үшін теңгенің ақша айна­лымындағы маңыздылығы арта түсуі тиіс. 2016 жылы долларсыздандыру ісі бастау алып, теңгемен салынған депозит  көлемі, алдын ала берілген мәлімет бо­йынша 53,2%-ға дейін өссе, шетелдік валютадағы салымдар 10%-ға төмен­деген. Сөйтіп депозитті долларсыз­дан­дыру деңгейі 2016 жылдың қаңтар айынан­  бері 70%-дан 56,7%-ға жеткен. Қазір  экономиканы  долларсыздан­дыру  теңгемен несие беруді жеңілдету, несие саясатында  теңгеге  басымдық беру және экспорт-импорт операцияларын доллар­дан тыс валютамен жүр­гізу сынды қадамдармен іске асып жатыр­. Егер АҚШ валютасының айналымдағы ықпалын 40%-ға дейін түсір­сек, теңге мен шетелдік валютаның текет­іресінде тепе-теңдік орнайды, - дейді  қаржыгер  Ілияс Исаев.

Долларды экономикадан ығыс­тыр­ған  жағдайда қандай да бір валютаның қолданылуына тыйым салынбайды. Мұндағы басты мақсат – төл теңгеміз­дің айналымдағы бағасын арттыр­у. Сол арқылы экономиканы сыртқы қатер­лерден сақтап, ақша саяса­тындағы тың өзгерістермен жаңа қадам жасау. Дамуды­ң  басты саласы саналатын тармақ­ты доллардан тазар­ту үшін ұмтылып­ жатқан­ ел жалғы­з біз емес. Осыған  дейін  теріс­кейдегі көршіміз де дәл осы  бағытта жұмыс істеуге көшкен. Жуырда мұндай шешімді қабылдағандардың  қатарына Түркия мен Үндістан да қосылды. Оған себеп болған екі ел арасынд­а  экономикалық  сауда-саттық байланыс­ы. Әзірге  доллардан құтыл­ған тек Қытай ғана. Экспорттық-импорт­тық операцияларды ұлттық валютад­а жүргізу де саланы табысты етуге бағыттайтын жол. Алайда бізде Еуразиялық экономикалық одақ деген ортақ ұйым бар, доллардан құтыламын дегенше одаққа мүше елдер ортақ валютағ­а бағын­ып  қалмаса, игі.

А.НҰРТАС