ТЕҢІЗ ТАБАНЫНДАҒЫ СЫРЫ АШЫЛМАҒАН ҚАЛА МЕН КЕСЕНЕ | Print |
20.07.2017 10:30

Небәрі жарты ғасыр бұрын қазақ жерінің інжу-маржаны  саналатын Арал теңізі әлем бойынша 4-орында тұрған еді. Бірақ 1960 жылдары су деңгейі шамадан тыс жоғала бастады. Арал апаты­ шекарасының тарылуы, жағалаудың ұзап кетуіне байланыс­ты археологтар көп­теген құнды дүниелер тапты. 2001 жылы теңіздің кеуіп кеткен табанынан тастан және күйдірілген кірпіштен тұрғызылған мавзолей табылды. Бұл мавзолей XIV ғасырда салын­ған деген жорамал да бар.

2004 жылы табыл­ған Арал түбіндегі өзге де археологиялық ескерткіштер, ортағасырлық қалалар мен кесен­елер зерттеушілер назарын  аудара  бастады.  2001-2009 жылдары Қорқыт Ата атындағы ҚМУ және Ә.Х.Марғ­ұлан атындағы Археология институтының біріккен археологиялық экспедициясы аталған ескерткіштерде қазба жұмыстарын жүргізді. Ескерткіштерден табы­лған  керамикалық бұ­йымдар оларды Алтын Орда дәуірі­мен (XIII-XIV ғғ.) мер­зімдеуге  мүмкіндік  берді.

Тарихи-ғылыми деректерде Арал те­ңізінің көлемі бір­де үлкейіп, бірде кіші­рейіп отырғаны байқалады. Жалпы, Арал деген атауының өзі теніздің о баста шағын көлдерден құралғанын, олардың ара-арасында елді мекендердің көп болғанын бай­қатады. Сонау жылдары іргелі қазба жұ­мыстарын жүргізген С.Толстов экспедициясы Аралдың оң­түстік-батыс жағында Алан қала, Шайтан қала секілді аралдардың болғандығын жазған еді. Бұл сор – Барсакелместің маңындағы аралдар. Осындағы Алан қалада біз сөз етіп отырған жәді­герлерден та­былған жалпақ тастар көп­теп  кездесе­ді. Оны С.Толстов ежелгі аландар мәдениеті­нің калдығы деп білген. Орыс деректері бо­йынша, Арал өңірі ескерт­кіш­тері жайлы алғашқы мәлі­мет XVII-XVIII ғасырларда жарық көрген «Үлкен сызба кітабы» мен Семен Ремезов құрастырған «Сібірдің сызба кітабы» еңбектерінде кездесе­ді. Арал өңірі мен Оңтүстік Қазақстан аймағында архео­логиялық ескертк­іштердің зертт­еле бастауына келсек, 1867 жылы Ресей­ Археологиялық комиссиясының тапсырмасы бойынша осы өңірде шығыс­танушы П.И.Лерх өз жұмысын  бастады. Ол жолында кездескен ортағ­асырлық Жанкент, Сауран, Сығанақ қалаларының орнал­асуын картаға түсіреді. Ол  орыс  ғалымдары  арасында жан-жақты зертте­ушілігін көрсетіп, алғашқы археоло­гиялық барлау негіз­дерін қа­лады. [Мәмиев Т. Кейінгі орта­ғасырдағы Арал өңірінің  қалалары (XIII-XVIII ғғ.). Қызыл­орда, 2007].

XIII ғасырдың басындағы моңғол шапқыншылығы кезін­де Хорезмнің күйреуге ұшы­рауына орай Әмудария өз арнасы­н Сары қамыс ойпатына­ бұрып, сол жерді суға толтырды. Әмударияның Сары қа­мысқа қарай кезекті бұрылуы мынандай тарихи оқиға бай­ланысты болуы ықтимал. Ақ­сақ Темірдің Хорезмді басып алу кезінде оның әскерлері көптеген қалалар мен сулан­дыру  жерлерін  толық  қиратты­. Соның  салдарынан  Әмуда­рия­ның суы Сары қамыс ойпатына құйылып, бұрынғы арнасы бойымен Каспийге жетті. Осыдан барып, XIV ғасырдың соңында Арал теңізі деңгейі күрт төмендеді. Алайда соңғы ғасырларда Арал теңізі өз деңгейін сақтап тұрды. Оның өзгеруі­ әртүрлі ауа райына байла­нысты болды. Кейінірек, яғни XIII ғасырда және XIV ға­сырдың соңында Әмударияның  суы Аралға мүлде жетпей қал­ды. Сол тұста теңіз құрғап кетті де, оның кеуіп қалған таба­нында жаңадан қалалар салын­ды. В.В.Бартольдтың осыған қа­тысты келтірген тұжырымдары  шындығында да көңіл аударарлықтай. Моңғолдар Әмудария­дағы «Гурганджа» бөгетін күйреткеннен кейін оның суы Сары қамыс ойпатына қарай ағып, бұрынғы арнасы бойымен Каспий теңізіне құйыла бастады. Осы ғалымның жазбасында Сырдария суының да басқа  арнамен аға бастағандығы туралы деректер келті­ріледі. В.В.Бартольд сарай маңын­дағы тарихшы әрі географ Шахрух Хафиз-и-Абрудың 1417 жылы жазған «Хорезм өзені» (Арал) туралы айтылған  еңбегінде  мынандай мәліметтерді кел­тіреді: «Қазір бұл көл жоқ, Жейхунның суы қазір басқа арнаме­н ағып, Хазар (Каспий) теңізіне құяды. Хорезмнен асқан­ соң өзен суының көп­шілік бөлігі сарқырап далаға ағады да, айналып келіп, Хазар теңізіне құяды». Сондай-ақ, Сырдарияға қатысты мы­нандай пікір кел­тіріпті: «Ол Хорез­м  даласымен аға отырып, Жейхунға қосылады да, Хазар теңізі­не  барып  құяды».

Енді Арал-Асар қалашығы мен Кердері кесенесіндегі дала­лық зерттеулерге тоқталсақ. Шартты түрде Арал-Асар деп аталған қалашық Қызыл­орда қаласының солтүстік-баты­сында 370 шақырым, қа­зіргі Қаратерең  ауылынан   65,2 шақырым жерде орналасқан. Бұл ауыл бұрын Аралдың жа­ғасында тұрған, қазір теңіз одан 320 шақырымға алыстап кеткен. Қалажұрттың жалпы ауданы - шамамен 6 га. Бетінен көптеген шаруашылық заттар: диірмен тастары, керамикалық ыдыстар мен сынықтары, темір және қола бұйымдар сынық­тары табылды. Құрылыс конс­трукция­ла­рын қазір жер бетін­де  байқау қиын. Олар Аралдың суымен шайылған. Елді мекен­нің тұрғындары егіншілікпен айналысқ­ан,  астық  өсірген. Сондықтан болар  ол жерден 14 диір­мен тасы мен астық сақтайтын қоймалар – құмдандар табылды. ұн тарту, қыш ыдыс­тарын, темір мен қоладан әртүрлі әшекей бұйымдарын жасау мұндағы қол­өнердің  да­мы­ғандығын  бай­қататындай. Жинап алынған көк, қою-көк және қара түсті сырлы  керамика  қала­жұрттың   XIV ғасырдың ая­ғында өмір сүргендігі­нің дәле­лі. 30 см терең­діктен қиюластыра қа­лан­ған күйді­рілген кірпіш сынықтары арасын­ан ауқымды хум ыдысы табылды. Оның төрттен бірі жерге көміл­ген, жоғары беті күйдірілген кір­пішпен жабылған. Қазба жұмыстары кезінде бұл қалашықтың бар-жоғы бірнеше онда­ған жылдар бойы өмір сүр­гендігі анықталды. 2005 жылғы күзде, қалашық орнын қазу кезін­де бұл тұжырымдама тағы да дәлелдене түсті. Осы кезде Алтын Ордада құйылған және XIV ғасырдың ортасында жа­сал­ғандығы көрсетілген күміс тиын табылды [Байпаков К.М., Воякин Д.А. Поселение Арал-асар // Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Алматы, 2007.]

Кердері кесенесі Қаратереңнің оңтүстік батысында орналас­қан. Табылған ғимараттың биіктігі - 1,5 метр, аумағы 50 метрді алып жатқан төбе­шік. Ұзындығы - 23,5, ені - 9,5 метр. Құрылыста 19х5х19см, 10х5х10 см, бұдан кіші көлемдегі қыштар кездеседі. Сонымен бірге, керамикалық заттар, қыштар мен адам мүрделері табылды. Кесене (мавзолей) бірнеше ғасыр Арал теңізі су астында қалғандықтан, біраз жерлері бүлінген. Деректерге сүйенсек, ғимарат XIII-XIV ғасырларда салынған және бұл өңір елді мекен болған дегенге саяды.

Кердері-2 кесенесінде оң­түстік-шығыс қабырғасы нысанн­ың құлаған бөлігінің жағдайын анықтау мен безен­діру материалын жинау мақсатында аршылды. Жұмыс нәтижесінде 10 шаршы метр аумақ 20 см тереңдікте аршылып, оның бөлігі қиранды түрінде екені анықталды. Қирандыларды аршу барысында трапеция пішінді сырлы қаптама тақталарының сынықтары табылды [Байпаков К.М., Воякин Д.А., Бермаганбетов А.Ж. Некрополь Кердери // Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Алматы, 2007.]

Кесене Орта Азияда көп тарал­ған бір камералы, күм­без­ді, орталық ості компози­циялы типке жатады. Сонымен, XIII ғасырда және XIV ға­сырдың басын­да пайда бол­ған Аралдың тарихи дағдарысының негізгі себептері осылар болса  керек.

Әлі де толығымен ашылмаған құпиялардың айтар сыры мол. Осы өлкеге кем дегенде он-жиырма жыл қазба жұмыстарымен айналысып, зерттеулер жүргізсе, үлкен нәтижеге қол жеткізер еді. Өркениетті елдер мәдени мұралаларын сақтап, тиімді пайдалануға мән береді. Яғни, сол мемлекетте туризм­нің дамып, қалыпта­суына үлкен ықпалын тигізеді. Арал-Асар қалашығы мен Кердері кесенесін қалпына келтіру­ және кесенені халықаралық туриз­м маршруттарына қосу, ескерт­кіштер мен көмбелерге сая­хат жасап, табылған дүние-мүлік­терді қорғап-сақтау арқы­лы сол заманның тыныс-тір­ші­лігін халыққ­а сездіре аламыз. Бұл экономикалық тұрғыдан ғана емес, есіл еңбекті насихаттау мен тарихи жәдігерлерді таң­дау­дағы маңызды жұмыс  болмақ.

Алдағы уақытта жоғарыда бейнеленген макет бойынша Кердері кесенесінің іргетасы қаланса деген ойымыз бар. Бұл өз кезегінде тарих қойнауына елеулі жаңалық болып енбек.

Дәулет ЕСЕНОВ,

№131 мектеп-лицейінің тарих пәнінің мұғалімі,

Алматы қаласы